‹ Étude sur les privilèges d'exemption et de juridiction ecclésiastique des abbayes normandes: des origines jusqu'en 1140Chapitre 277 sur 342 · Date adoptée par Davis, Regesla, 92 a, p · texte numérisé non relu

Date adoptée par Davis, Regesla, 92 a, p

16. On rencontre, entre autres, Guillaume d'Eu, Raoul Taisson, Gilbert Crespin, Roger de Montgomeri (G. Ch., XI, instr., 328), Hugues de Grentemesnil (ibid., 329), Guillaume de Varenne (330).

17. Notamment les célèbres pancartes pour la Trinité de Caen (G. Ch., XI, instr., 68-72) et Saint-Étienne de Caen (ibid., 72-54).

Or il y a les plus grandes chances pour qu'elles soient antérieures À 1068-1076. On pourrait tirer argument du style". D'autre part, l’une des interpolations peut être datée des environs de 1048 : c’est celle qui a pour objet d'ajouter l’église d'Equemauville à la liste des biens !°. Nous savons, en effet, que cette église fut, en 1048, l’objet d’un litige entre les religieuses de Montivilliers et les moines de Saint-Riquier. Les religieuses prétendaient qu'elle leur appartenait, mais les moines produisaient une charte de Richard IT qui la leur avait donnée, et c’est en faveur de ceux-ci que Guillaume le Bâtard trancha le procès en 1048 2°. Il est évident que c'est à ce propos-là que les religieuses ont ajouté, dans le texte de leur charte de fondation, l’incise « et ecclesiam de Stabelvilla ».

En résumé, la charte que Robert le Magnifique accorda aux religieuses de Montivilliers, le 13 janvier 1035, est un texte authentique. Elle fut interpolée, entre 1035 et 1068-1076, en cinq endroits différents, et insérée, sous cette forme remaniée, dans une pancarte que Guillaume le Conquérant accorda aux religieuses entre 1068 et 1076. Cette seconde recension interpolée a seule été publiée jusqu'ici, par l'intermédiaire de la pancarte : d’où la suspicion qui s’étendait, à tort, à l'acte tout entier. Nous publions ci-dessous la recension authentique. :

IT. — Édition critique 1035, 13 janvier. — Fécamp

Diplôme de Robert le Magnifique affranchissant des coutumes épiscopales l’église de Montivilliers et douze églises dépendantes, et accordant de nombreux biens à l'abbaye que le duc vient de restaurer.

A. Original perdu.

B. Copie du 16 novembre 1733, « collationnée sur l'original représenté par le sieur Pierre Lefebvre, receveur de l'abbaye royale de Montivilliers, et à lui restituée après ladite collation faite pour être par lui remis au chartrier par moi, notaire, garde-notte du Roi audit Montivilliers » (signé : Liot), Arch. S. I., série H, fonds de Montivilliers. — C. Copie de janvier 1664, collationnée sur l’o-

18. Nous ferons, pour certaines formes vulgaires de noms propres, les mêmes observations que supra, p. 238, n. 10.

19. «€. el ecclesiam de Stabelvilla » (infra, p. 243, n. 25).

0. Ces événements sont rapportés par Hariurr, Chronicon Cenlulense, éd. Lort, p. 185. Le jugement de Guillaume a été publié par D’Acnery, Spicil., IV, 594 (Miene, OXLIX, 1373-1374).

CHARTE DE FONDATION DE MONTIVILLIERS 24r

riginal le 18 août 1505, Bibl. Nat., ms. des nouv. acq. fr. 23056, (54-55. — D. Copie collationnée du XVII siècle (probablement 1781) ?*, Bibl. Nal., ms. des nouv. acq. lat. 1245, f° 119, d’après A. — {. Copie sans date ni indication de provenance, écriture fin AVITSSsSiècle AT AS TN G 20608 Copie de 1545, dans un manuscrit intitulé : « Mémoire concernant les anciens droits spiriluels de l’abbaye royale de Montivilliers », appartenant au presbytère de Montivilliers ?, d'après une copie perdue de 1600 collalionnée en 1664. — G. Copie collationnée de 1531, Bibl. Nat., ms. D. nouv,. acq. lat. 1245, F9 252, d'après un vidimus perdu de tTOOT.

INniQ. : Haskixs, Norman Institulions, p. 273, n° 17.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Robertus, divina authoritate (a) Normanorum (b) dux et rector, omnibus Christi fidelibus tam presentibus (c) quam futuris notum esse volumus (d) qualiter, divinae miserationis instinctu, locum sanctae Mariae Dei genitricis et perpetuae (e) virginis, qui dicitur Monasterium Villare, nostrorum petitionibus fidelium consentiendo, decrevimus ordinare et ad pristinae facultatis amplitudinem, de qua jam (f) peccatis exigentibus ceciderat, elevare. Audivimus enim a sapientibus historiarum memorias recitantibus, supradictum locum sancto Philiberto a Waratone (g) duce esse concessum eo rationis tenore ut illic in honore (h) sanctae Mariae monasterium construeret, et virgines sub regulari disciplina Domino militaturas, et multis terrarum possessionibus beneficiatas (t), ordinaret. Tantam vero loci autoritatem (j) frequenter audiendo, aedificationem (k) viri sanctissimi cum ({) oblationibus fidelium perditum (m) iri, et sanctarum virginum conversationem manu

(a) auctoritate G. — {b) Normannorum C, E. — (c) praesentibus C, F. — (d) voluimus G. — (e) et manque C, F ; et perpeluae virginis manque E. — (f) jamjam C, E, F. — (g) Vuaratone C, E ; Warratone F. — (h) honorem F. — (i) beneficiatas manque E, — (j) authoritatem C, D, F; auctoritatem G. — (k) edificationem B. — (1) cum manque G. — (m) praedatum B (correction ultérieure;

J1. Cette copie est de la même écriture que G, datée de 1737. On aura certainement copié en même temps l'original et le vidimus de 1301, tous deux perdus aujourd'hui.

22. Ce ms. est relié, avec d’autres mémoires, en un volume ayant pour titre, au dos de la reliure : «Abbaye de Montivilliers ». Notre copie est aux pages xv-xvi et 1-7. M. le chanoine Héquet, curé-doyen de Montivilliers, a bien voulu nous communiquer ce volume. Qu'il veuille bien trouver ici l'expression de notre gratilude.

praedatoria violentorum adnullatam (n) esse doluimus, et ablata restaurare et restaurata firma defensionis vi (o) auctorisare (p) statuimus. Hoc vero (q), ut disposuimus, omnibus nostris fidelibus consentientibus, et maxime quadam amitta (r) mea, nomine Beatrice, id agente et studente, quae postea, habitu mutato, Domino illic militare elegit, presentis (s) cartae (4) privilegio confirmamus, ut, sine contradictionis molestia, ea quae infra memorantur, vel a me, vel a patre meo comite Richardo dedita (u), sive concessa, supradicto (v) monasterio perpetualiter serviant (x). In primis (y), eamdem (2) sancte Marie (aa) ecclesiam (bb), cum aliis subter scriptis ecclesiis (ce), ab omni episcopali consuetudine absolutam, immunem et omnino liberam constituimus*, quod quidem (dd) non nostrae potestatis violentia agitur, sed donatione, voluntate et concessione domini Rotberti (ee), Rothomagensis archiepiscopi (ff), constituitur et confirmatur. Hee (gg) igitur sunt aliae ecclesiae (hh) quietae, ecclesia (ü) de sancta Cruce, ecclesia (jj) sancti Germani, ecclesia de Herofluet (kk), ecclesia de Rorivilla (U), ecclesia Octovilla (mm), ecclesia Epouvilla (nn), ecclesia Petitonvilla (00), ecclesia de Sanvuic (pp), ecclesia de Guttavilla (qq), ecclesia de Washuic (rr), ecclesia de Rotuelle (ss). In eadem villa Villaris monasterii suburbium totum cum teloneo (ft) et cum

le copiste avait d'abord écrit : perditum). — (n) adnullatam F. — (o) defensione in E; deffensione in F. — (p) authoritate CE F; et auctoritate D. — (q) vero manque F. — (r) amita CDF. — (s) prae-

sentis CDF. — (f carthae C; chartae DF. — (u) data EF. — (v) praedicto CE F. — (x) inserviant CF. — (y) Imprimis D, E, F.

— (7) eandem D,F. — (aa) sanctae Mariae CDF. — (bb) eclesiam B. — (cc) eclesiis B. — (dd) quidem manque F. — (ee) Roberti CDRF. — (ff) archiepiscopi Rothomagensis D; Rotomagensis archiepiscopi Ë. — (gg) Hae CDEF G. — (hh) eclesiae B. — (in eclesia B. — (kk) eclesia B; Horofluet B. — (!1) eclesia B; Reoïvilla E. — (mm) eclesia B; Octavilla D. — (nn) eclesia B ; Espovilla D G. — (00) eclesia B. — (pp) eclesia B; Sanwoït D ; Sancwic F. — (qq) eclesia B. — (rr) eclesia B; Vicasuic C; Gashuic D;

Wasuic E ; Warhuic F. — (ss) eclesia B ; Rotuelle C ; Rotuella E ; Rotuello F; après : Rotuelle : eclesia de Mancir cum terra sacerdotali B, ajouté en interligne, d'une écriture différente. — (tt) the-

>3. … constituimus in omni lenelura, sicut tenet Fiscannensis ecclesia, quod... : 1° passage interpolé dans la seconde recension (G CR XI inst 220):

omnibus consuetudinibus, et portus de Herofluet (uu) cum teloneo (vv) et sedibus navium, cum sanguine et licentia (xx) de navi (yy) **; Sigelfridivilla (22) in Oismeis (a) et la Haïa (b) de Telloil (c); in Valdine (d) VI arpenta (e) et unam domum, et (f) medietatem villae quae vocatur Luxorial (g); terra cujusdam Angosti (h)*; in terra Alberici V hospites ; in Karolomaisnil (à) IT et dimidium; in maisnil Richardi (j) tres et dimidium et tres bordarios (k); in Rodultot (1) XIII et III bordarios (m) et terram ad unam carrucam, et ecclesiam (n); secus Herofluet (0) quinque hospites et dimidium, VII bordarios (p); in Wiuridivilla (q) IT hospites; in Rodeuvello (r) IIT et unam

loneo G. — (uu) Herofluot B; Herolfluet E. — (vv) telonio F; thelonio G. — (xx) cum manque, sanguin’ et licentia C; sanguinem et licentiam DEF. — (yy) denam B G; donam° C; donamus DEF. — (22) Sigefridisvilla CDE F ; Sigefridis villa G. — (a) mois meis CDE. — (b) la Haya CE ; et la Hoya F. — (c) Teillod CE ; Telloïd D; Tolloel F.—(d) en Wacher B D; et in adine F; in Wadine G. — (e) VI arp. CE ; XIT arpen D ; sex arp. F. — (f) item CEF. — (g) Louisourez C; Luxeurial D; Luïsourez (vel Luxorias) E; Luxorias F. — (h) Ansgoti C. — (i) Karolomainil Æ. — (j) mainil Richardi E. — (k) III border. C ; III bord. D ; tria bordaria F. — (1) Rodulftot C; Rodulfiot D; Rodulthoc E; Rodulthot G. — (m) in Rodultot XIIT et IIT bordarios manque F. — (n) eclesiam B. — (o) Herolftot B; Herofluot D; Herolfluet E; Herolfluot G. — (p) VII border. C; septem bordaria F. — (q} in Daniel Mainil, in Viuridivilla C; Wiurid-de-villa D ; Wiaridevilla F. — (r) Rodeuvella C ; Rodruelle D; Roduella E; Roduello F; in Rodeuvello manque G. —

4. Nous avons adopté la leçon : licentia de navi, quoiqu'elle ne soit donnée par aucune des copies de notre charte, voici pourquoi : 1° les leçons de nos copies n'offrent aucun sens valable ; 2° licentia de navi est paléographiquement admissible : denam, donné par notre meilleur copie (B) et par les copies de la seconde recension, est sans doute le fruit d’une mauvaise lecture pour de navi (même nombre de jambages); 3° c’est la seule leçon dont le sens soit satisfaisant : il s’agit ici évidemment d’un privilège de navigation, le contexte l’implique. Nous comprenons ainsi le passage : sedibus navium vise le privilège de taxer et de contrôler les bateaux amarrés dans le port de Harfleur (LA Roncière, Hist. de la marine française, t. I, 1909, p. 124); licentia de navi vise sans doute celui d’avoir un bateau circulant librement sur les fleuves normands sans payer de droits (sur ce privilège, E. DE FRÉVILLE, Mémoire sur le commerce marilime de Rouen, 1857, t. I, pp. 54- 67, et surtout 65-66; voir aussi d’autres textes donnant un privilèce analogue, Lot, Études crit. sur l'abbaye de Saint-Wandrille, Rec. des chartes, n° 11, p. 43, et G. Ch., XI, instr., 76).

25. .… angosti, « le Maisnil » galchiae de Comitevilla, et ecclesiam de Guasvic et ecclesiam de Stabelvilla; in terra... 2° passage interpolé dans la seconde recension (G. Ch., XI, instr., 326-327).

capellam (s) et sex bordarios (#); in Daniel maisnil (u) VI hospites (v), in Fredivilla (x) V, in Beatavilla VIT et dimidium, et unum bordarium (y) ; in Ubervilla (z) XIV (aa) hospites et unum bordarium (bb); in Petitonvilla (cc) XV et dimidium et tria bordaria (dd) et capellam (ee), secus Viuridevillam (ff) XX VI agros; in Rorivilla XX et unum hospitem (gg) et XVIII bordarios (hh), et duos hospites ad Coldretum (ii) ; in villa del maneir (jj) ecclesiam sancti Martini (kk), immunem ab omni episcopali consuetudine (ll) ?%, ut supradictae (mm), cum terra sacerdotali; in Rorivilla III molendinos, ad Expouvillam (nn) unum ; in (00) Monasterio-Villare (pp) duo (qq), salinas (rr) XVI, XX et octo agros de prato (ss), omnem vero decimam totius suburbii eidem loco (tt) et quae (uu) in circuitu villarum habentur ?’; in villa autem quae vulgo Becceret appellatur (vo) tres parterios vineae (xx) super (yy) Sequanam sitae, et medietatem vini quod est Ascellini (zz) ejusdem villae (a) ?. Haec (b) omnia, ut diximus, nostrae concessionis

(s) una capella BE. — (t) VI border. C ; VI bord. D ; sex bord. E ; sex bordaria F. — (u) Daniel Mesnil B; Daniel Mainil CE. — (v) 5° hospites E. — (x) Fredevilla B. — (y) bordarios B. — (z) Albvilla CE ; Ulbervilla D ; Walbervilla F. — (aa) XIII" CE ; quatuordecim-F. — (bb) et unum bordarium manque G. — (cc) Petitunvilla B D G; Petitonvilla F. — (dd) TT Bord. C; tres bord. E. — (ee) capella BD. — (ff) Vittriullam B; Wiuridvillam D ; Viuredivilla E; Wimredivilla #. — (gg) et unum hospitem manque G. — (Rh) octodecim bordaria F. — (üi) Coldret. CE; Cold. F. — (jj) manair D ; manerio F ; manaïr G. — (kk) eclesiam B ; ecclesiam in honore sancti Martini CEF. — (ll) consuetudine episcopali F. — (mm) ut supradictum est CE ; et supradictae F. — (nn) Espouvilla C; Espovilla D G; Espouvillam E F. — (00) in manque F. — (pp) Monasterio-Villari CÆ£. — (qq) duo manque C; due D; duos EF. — (rr) salinae B D. — (ss) pratis CE. — (tt) ejusdem loci CE. — fuu) qui CF. — (vv) apellatur B. — (xx) vinei B. — (yy) supra F. — (22) Ascelini CE; ad Salini F. — (a) ville B. — (b) Hec B;

26. .… consuetudine, ecclesiam sancti Martini de Octovilla cum terra sacerdotali et ecclesiam sancti Dionysii de Espovilla, in Rorivilla.. : 3° passage interpolé dans la seconde recension (G. Ch., XI, instr., 325).

27. … habentur, ecclesiam quoque Gutltisvillae in honore sancti Samsonis constructam et ecclesiam Sancturie super mare sitam ; in villa... : 4° passage interpolé dans la seconde recension (G. Ch., XI NS URPE San)"

28. … villae, in Vadine tredecim arpenta vineae, in Rotomago ecélesiam sancti Pauli cum aliis quae pertinent, omnia ad usus suos in silva Juliaebonae dedit Richardus comes : 5° passage interpolé dans la seconde recension (G. Ch., XI, instr., 327).

jure, ad locum memoratum pertineant. Et ne quis hanc donationem delere praesumat (c), hoc inscriptionis privilegium (d) sub. ecclesiae (e) testimonio. confirmamus et annuli nostri impressione roboramus, neve in eodem loco alterius sexus ordo habeatur praëter (f) suprascripti (g). Quod si, inimico humani generis (h) instigante (i), status sanctae regulae depravatus, quod absit, aliquando defecerit, eodem sexu eodemque reparetur ordine (j). Aliter ne fiat, nostra auctoritate (k) sub horum presentia (l) ac (m) subscriptione, anathematis (n) feriatur (0) aeternae damnationis, testium patrui mei videlicet Roberti archiepiscopi, Hugonis quoque Ebroacensis (p) alteriusque Hugonis episcopi Abrincarum civitatis, Johannis (q) etiam Fiscannensium (r) abbatis, necnon Gradulphi (s) abbatis Fontinellensis cenobii (t), hujus operis maxime procuratoris, Cui eadem amita mea sanctae professionis firmitatem professa est, comitis Balduini (u), Angelrani (v), Osberni, Nigelli (x) vicecomitis (y) et Goscelini (2) et Richardi et caeterorum nobilium. Facta est hec (aa) privilegii auctoritas (bb) Fiscanni in conventu celebri, idus (ec) Januarii, VIT anno regni nostri, quo (dd) et Hierusalem petiturus ibi licentiam eundi a Deo (ee) et sanctis ejus petii, anno ab Incarnatione Domini millesimo quinto (ff), regnante Francorum rege Henrico, anno JIIITI°, indictione quarta (gg).

(monogramme) (signa testium) (locus sigilli) ?*

Hae C. — (c) presumat B. — (d) privilegio F. — (e) eclesia B. — (f) propter D. — (g) suprascriptum C D. — (h) generis humani G. — (i) iustigante F. — (j) ordine barré B; eodemque ordine reparetur C£; eodemque statu reparetur F. — (k) authoritate CE F. — (1) praesentia CF. — (m) hac BCEF. — (n) athematis B; anathematis manque E. — (o) feriatur manque CEF. — (p) Ebroicen-

sis CE. — (q) Joannis EF. — (r) Fiscannentium B. — ($) Radulphi G. — (t) cœnobii CDEF. — (u) Baluini F. — (v) Engebran CDE; Angliam F. — (x) Nigelli manque CE. — (y) vitecomitis F. — (z) Goscellmi F, — (aa) haec CDEF G. — (bb) authoritas CE. — {ce) id. CE; idibus F. — (dd) quarto quo B. — (ee) Domino CE. — ff) Mxxxv CDE. — (gg) quarta, feliciter BF G; le mot feliciter

29. B et D ont dessiné à la plume, d’après l'original, le monogramme de Robert, qu'ils ont entouré de neuf croix apposées par les témoins; ces croix sont réparties en trois groupes de quatre, trois et deux, respectivement à gauche, au-dessous et à droite ; tout à fait à droite, un dessin. de sceau plaqué.

Wilelmus (hh) comes, filius Roberti ducis Normanorum (ü), dedit terram de Calvelvilla (jj) per auctoritatem (kk) Hugonis militis in cujus beneficio manet. Testes sunt Wilelmus (ll), filius Osberti, Wimunt (mm) Cufel (nn), Hugo de la Ferté, Nigellus (00), Wilelmus (pp), Rodulphus, Johannes abbas (qq).

a élé ajouté postérieurement dans B. — (hh) Vuillelmus C ; Guillelmus £; Willemus F. — (ii) Normannorum C.— (jj) Calvevilla C; Calvilla £; Calvellavilla F. — (kk) authoritatem C£. — (ll) Vuillelmus CE; Willemus F. — (mm) Wuremont C; Varemlem E ; Wimine F. — (nn) Enfel CEF. — (00) Nigellus manque CE. -—— (pp) Vuillelmus C; Willemus F. — (qq) Tout le passage depuis Wilelmus comes jusqu’à la fin, manque D.

Page 1