‹ Étude sur les privilèges d'exemption et de juridiction ecclésiastique des abbayes normandes: des origines jusqu'en 1140Chapitre 320 sur 342 · Saint - Florent -& Vies 2 2 La H'étesclnz · texte numérisé non relu

Saint - Florent -& Vies 2 2 La H'étesclnz

.3 = La: Ehapalle - Saint - Fort

Saut - latrent- dir M ottay—

Le Menre

CR&teaupanne

Bout Vour néfrienus Suma Faflaau Le Marles Pe,

La Boussi ete de l'Aperke x Saint- leo & Bot Sunt- de Bot Saiut- Macary - en - Nauaes Saint- Ph bent. en - Née

b eausie

LE Limites du pays des Mauges. Les contours de la carte sont dessinés d’après R. H. Anprews, Les paysans des Mauges au XVIII° siècle, Tours, 1935, 3 vol. in-8°, carte p. 8,

At 29 1 ESS “4 DA

990, 15 juin. — Fécamp

Diplôme de Richard [°° pour le monastère de Fécamp” contenant : 1° la donation de Mondeville, Argences, Saint-Valery, Bretennoles (?) el Ingouville ; 2° la franchise des coutumes épiscopales, au profit de l'abbaye, pour l’église abbatiale et

douze églises dépendantes”.

A. Original perdu *.

B. Copie dans un cartulaire perdu du XII° siècle ÿ. — C. Copie du XII° siècle (Bibl. de Rouen, ms. 427, f° 151 v°-152 r°).

a. La Roque, Histoire de la maison d'Harcourt, t. IT (1662), p. 169, d'après C. — b. Du Monstier, Neustria Pia, p. 208, d’après C (la liste des souscripteurs s'arrête à « Torstingus »). — c. Dom Pommeraye, Sanctae Rotomagensis ecclesiae concilia, p. 60, d’après C. — Édition partielle dans : [Dom Fillastre], Défense de l’exemption et de la jurisdiction de l'abbaye de Fécamp, p. 4 (attribué à Richard Il), d’après C. — Dom Bessin, Concilia Rothomagensis provinciae, 1 pars, p. 21 (observatio) (attribué à Richard Il), d’après C. — Mabillon, Ann. Ord. Sancti Benedicti, t. IV, p. 62 (éd. 1707), 57 (éd. 1739), d’après C.

Innio. : Haskins, Norman Institutions, Appendice B, n° 1, pp. 252-

1. Sur ce « monastère » de 990, cf. supra, p. 30, n. 15. 2. Pour l'étude critique de ce diplôme et l’interpolation de la seconde partie du dispositif, cf. supra, pp. 50-638.

3. Cette copie a été connue par G. Ch., XI, 203 (cf. supra, pp. 53-54). Sur ce cartulaire, cf. Supra, p. xv.

4. Haskins à donné un tableau très complet des copies et éditions de cet acte. Nous n avons eu que de très légers changements à apporter à sa liste pour constituer notre apparalus. Les fautes assez nombreuses des anciennes éditions nous ont amené à donner, à notre tour, une nouvelle publication de cet acte. Nous nous sommes borné à donner la transcrip-

tion de C, sans indiquer les variantes des éditions qui, toutes, procèdent dec

IN NOMINE SANCTAE ET INDIVIDUAE TRINITATIS. Quoniam priorum patrum sanctione, necnon et decreto bonorum hominum, quorum mens ct possibilitas actuum, non tam caduca quam etiam mansura, exoptant sibi,meritorum praecedentium executione, decrevexunt rata ac rationabilia esse ut Deo, cunctorum datori, sanctisque ipsius, quorum supplemento viget mundus ac propellitur labens hominum sciliect peccaminum nevum ét impenditur bonis merces juxta exucutionem operum, ut ex his que ipsis in hoc mundo a Deo tribuuntur bonis, reiterato tanquam vicissitudinis cyrographo, eidem Christo vel sanctis suis conferant talionem ut prosit eis praesentialiter et in futuro ; idcirco ego Richaïdus, consul, meo posse quem sibi asscivit cunctipotens Deus qui est trinitas et unitas, sua misericordia praeveniente, non propriis mels exigentibus meritis, et sua michi largitus est gratia, opto esse fidelis, et confero ei in hoc loco qui dicitur Fiscannus, et in hoc monasterio in honore sancte Trinitatis dicato, de bonis ab eo mihi indigno datis, videlicet : Amundivillam, et quicquid ibi pertinere videtur ; Argentias etiam, cum omnibus appenditiis suis ; sanctum Walaricum, et quicquid 1b1 pertinet ; Bretennoles, ex toto ; Ingulfi etiam villam, et quicquid ibi mee ditioni subicitur, eo rationis tenore ut in predicto loco maneat cum firmissima stipulatione, perenniter absque ullius contradictione. Constituo etiam atque confirmo, donante, concedente atque laudante Rotberto Rotomagensi archiepiscopo, hanc ecclesiam in honore Sancte Trinitatis dedicatam, et duodecim ecclesias ad eam pertinentes, ab omni episcopali consuetudine immunes et liberas, quatinus nulli archiepiscopo futuro, in istis tredecim ecclesiis, quicquam juste vel injuste dominationis aut exactionis concedatur, nisi quod Fiscannensis ecclesie permiserit atque laudaverit universaliter conventus. Qua de re accitis totius nostre diocesis episcopis Rotberto, scilicet sancte Rotomagensis ecclesie archiepiscopo, necnon et Radulfo sancte Baiocacensis ecclesie presule, atque Hugone Constantie ecclesie presuh, Geraldo quoque sancte Ebroacensis ecclesie pastori, Rogerio quoque Lisoiensis ecclesie presuli, Atsoni quoque civitatis Saxonum ecclesie presuhi, Norgodo quoque sancte Ebrecentensis ecclesie episcopo, cum assensu fidelium nostrorum hoc egimus ut, si quis ab hodierno et deinceps hoc contradixerit vel hanc stipulationem violaverit, a supradiclis episcopis, ex auctoritate Patris ct Filn et Spiritus Sancti, sancteque Dei ecclesie catholice, sancteque Marie matris Domini, ac sancti Michaelis cum novem ordinibus, atque beati Petri cum omnibus apostolis, sanctique Stephani cum

omnibus martyribus, neenon et sancti Hylarii cum omnibus confessoribus, atque sancte Felicitatis cum omnibus virginibus et ITTI9T evangelistis, et centum XLIIIIOT milibus Innocentibus, sint segregati et maledicti atque perpetua maledictione anathematizali. Fiat pars illorum cum Dathan et Abiron quos infernus deglutivit viventes et cum Anania et Saphira, Judaque traditore Domini, pari damnatione feriantur, et nunquam recipial terra corpora illorum. Sit illis celum eneum et terra ferrea, sitque illis anathema, maranatha, hoc est perditio in adventu Domini, nisi resipuerint et ad dignam emendationem vencrint. Fiat. Fiat. Fiat. Amen.

Signum Ricardi comitis. Signum Willclmi comitis. S. Godefridi. S. item Willclmi. S. Madelgeri. S. Roberti. S. Radulfi abbatis. S. Heldebcrti, abbatis sancti Audoeni. $S. Radulfi fratris Richardi comitis. S. Rogerti. S. item Radülfi. S. Torstingi. S. Wolbati. S. Malonis. S. Torchetilli. S. Girardi. S. Herluini. S. Hugonis. S. Willclmi. S. Torstenc. $S. item Radulfi. S. Aïfax5. S. item Torstenc. S. Ranoldi. S. Tictfredi. S. Odonis. S. Gosfredi. S.-Gisleberti. S. item Gosfredi. $. item Torstenc. S. Constancu de Wigrim. $S. Hcriberti. S. Bcrengeru. S. item Willelmi. S. item Hugonis. S. item Gosfridi.

5. Ou Arfai, ou Arfar : la dernière lettre, surchargée, est illisible.

IT

Charte d'Eudes de Conteville, évêque de Bayeux, affranchissant, d’une part, des coutumes épiscopales tous les biens que l’abbaye Saint-Étienne de Caen possédait au temps de la dédicace, parmi lesquels les églises de Cheux, Torteval, Foulognes, Quesnay-Guesnon et N.-D. de Merville, et attribuant à l'abbé, sur les territoires affranchis, outre tous les profits pécuniaires de la justice ecclésiastique, la juridiction des causes non criminelles, et, conjointement avec l’archidiacre, l'instruction des causes criminelles, avec faculté d'en prononcer le non-lieu ou de les renvoyer à juger devant l’évéque, el ajoutant, d'autre part, à cette première concession, la donation à l’abbaye de plusieurs autres biens parmi lesquels les églises de Saint-Ouen de Villers et Saint-Nicolas de Caen.

A. Original perdu.

B. Copie dans une pancarte confirmative de Philippe d'Harcourt, évêque de Bayeux (1142-1164) (original, parchemin, Archives Calvados, H 1844).

C. Copie de 1658 (Bibl. Nat., nouv. acq. fr. 20218, ff. 8-9), d’après B. — D. Copie de Hippeau, XIX° siècle (Bibl. Nat., nouv. acq. lat. 1406, f. 150), d’après B.

a. BouURRIENNE,.. Philippe de Harcourt, pièce just. n° 1, pp. 133-

InpiQ. : Davis, Regesta, n° 160.

Notum sit omnibus Christiane religionis cultoribus quod ego Odo, dispensante Deo, Baïocensis ecclesie antistes, concedente capitulo nostro, dono et concedo cenobio quod a domino meo Willelmo, Anglorum rege, Normannorum et Cenomannorum principe, in burgo Cadomi in honorem beatissimi protomartiris Stephani constructum est, terras, decimas, consuetudines ecclesiasticas de his solis ecclesiis, domibus, terris que prefate abbatie date sunt ante dedicationem vel in dedica-

Page 1