Ibid. V** Unde soient filii spurii [Ibid
Hic loquitup in cujus potestate debent esse spurii vel quas pœnas debent pati qui prohibitas nuptias contrahunt.
10. De proconsule Tamica Kap. 26. Item ibi in ipsa novella (Scolie 26 de Julien sur const. 22, chap. 83).
Hic exponitur quid est Tamiaca.
W. De rerum divisione, tit i, Ex libro II Institut,
De litore maris (Inst. II, tit. i, De rerum divisione,
De ripis {Ibid., § 4).
De sacris non alienandis {Ibid., § 8).
12. Ut precium satisfaciat de quo tulit quis. Kap. XXI ex fine novelle.
De incensis instrumentis.
i° MS. Bibl, nat. Latin 23S4 (ix« siècle. In nomine Domini incipit glosomatum. {î° 257-269.)
Accola, alienus cultor ac vicinus.
Alienum ses pecunia veQeratiora (feneratoria).
Arbiter îxxAqu.
Arbitrium voluQtas sive poteslas.
Causarius reus
Causatio querimonia.
Cliens amicus minor.
Clientela officium domestici clientis.
Ad ulciscendum ad defendendum.
Conubium matrimonium vel conjugium.
Comités benigni, humani.
Coloni incole, peregrini.
Comodat praestat.
Consobrini qui de singulis sororibus nascuntur.
Conquir entes causantes.
Collegium sociexus colligarum ia uno honore positorum.
Collegarius un us ex ipsis.
Culleius tunica ex parco (panno) in modum yeronis facta qualienat (quam liniunt) pice et vituraine (bitumine) in.qua includebantur parracide cum sonea (sic) serpente et gallo insuta matebantup (mittebantur) in mari ut contendentibus inter elpsis animabus [sic) homo majoribus pénis afficiebatur.
Doctor sequax.
Emeritus miles idest veteranus qui jam complevit mililiam, quia mere(ri) militare dicitur.
Emptorium locus ubi negociationes exercentur.
Ergastulum castervel locus (ubi) damnati marmora sécant vel aliquid operanturquod latine metallum dicitur.
Exsilium damnationera.
Exul ça,irm pulsus, in exilium trusus.
Fenus lucrum, usura.
Grammaticus doctor liberalium litterarum.
Gentis honor generis nobilitas.
Glossema interpretatio sermon um.
Incestiis qui commiscitur cum sorore fîlia vel cognata.
Jura legis décréta aut in justitia tractum.
Jurisconsultus jurisperitus.
Jusjurandum juratio.
Lantumie carceres apud siretifas ubi est mons excabatus.
Légale ex lege sicut ex imperio impériale.
Licitator suasor provocator aut conductor.
Lecitatio quotiens aliquid vinditur et emtores super augraenlalionem (?) faciunt.
Licitatione perposila venditione.
Magistratum addicat id est spolia exuit.
Mancipio quod qjaflj^-ctfpTP et subdit.
MuUare condemnare.
Peculatus furatus de peculio.
Plagiarius, abulator qui mancipium vel pecus alienum seducendo distrait,
Teloneiim ({Mdiû omnium litterorum fiscalisconductio.
Vis, violentia a virtute.
20 MS, BibL nat. latin 12U5, f^ 12 v^,
(Incipiunt questiones de diversis sermonibus super canones inter-
pretanlibus) (ix« siècle ou x« siècle.)
Ârbiter, judex.
Arbùrium, voluntas seu potestas.
Arbitror, judicor scolasticus.
Commodum, lucrum.
Commodaty preestat.
Contrahere , colligere.
Caducis, inanibus.
Casiim, lapsum aul ruina.
Censiiit, judicavit, finivit.
Conductor, major.
Consules, consiliatores.
Fundis, hereditas, vel propria.
Procuratores y
Moveriy
Promoveor,
Privilegiiy
Mancipat,
Mancipiat,
Prœdia,
Proconsularis ,
Proconsulis ,
Sanxity
Municipalia ,
Promulgata y
Philacteria,
ac tores.
honorem (honore) donari.
honore donor.
lex propria vel honor proprius.
subdit.
manu captura tradit.
fundi possessiones et villas.
providentes.
vicarus, prestitam [sic),
diffînivit, judicavit.
publica res.
prolata, deprompta.
id est decem verba legis vel scriptura vana quod ligat homo aut super caballum aut super caput suum.
3» MS. BibL nat. lat, 76i1 (x« siècle).
Advocatus causedicus.
Arbiler ']udex privatus.
Causarius litis amatur (sic),
Furcifer dicebatur olim qui ob levé delictum cogebatur a dominis ignorainii magis quam supplicii causa. Grammaticus scolasticus vel litteratus.
Jureticus scolasticus , legis peritus, Judex privatus arbiter.
Scolasticus litteratus, sapiens.
Scribe legis periti.
Scriba œdilicius qui ex sedile est vel librarius id est quem pertinet ad cartas publicas id est librarius. Ypotheca universa substantia.
40 MS. BihL nat. lat, 76i2 (x« siècle) (fo 1-12) (A-fi).
Antestatus testis est pronus in testamento juris.
Donatio iisufriictuaria ideo dicitur quia donator ex ea usumfructum adhuc retinet servato oui donata est jure.
Donatio recta ideo nuncupatur quia et jure et usu statim traxit in alterum nec ultra aliquid inde ad jus donatoris retorquetur.
Dono do, trado.
Donum et munus ita distinguntur donum honorarium est munus debitum ut patrono. Ita donum dantis est munus accipientis. Dictum autem donum a dando munu a muniendo W.
Emolumentum merces sive fructus lucrum adquisitio cujuscumque rei munera pœnia premia fructus, merces commoda.
Emptio et venditio est rerum commutatio atque contractus ex quo venientia (ex convenientia) veniens (2).
Ercisciinde est divisio hereditatis inter heredes. Herciscunde enim apud veteres divisio nuncupatur (3).
(1) Isidore, Biffèrent,, I, 360 (Migne, t. 83, col. 47).
(2) Cf. Isidore, EtymoL, V, cap. 24, § 23.
(3) Voyez suprà, p. 94.
176 APPENDICE vn.
Ergastulum carcer vel locus ubi damnali marmora secaat vel aliquid operaotur quod latine metallum dicilur(*).
Exereditatus extra hereditatem factus.
50 MS. Bibl. nat. lat. 76i3 (xie siècle).
Abjurare rem creditam negare per jurior.
-4cce5Sîo fructus , lucrum, compendium.
Acole vicini concives.
Acola alienus cives, cultor loci in quo natus est, navicius cives.
Accio cognicio, observatio.
Actor defensor, patrono.
Adores doctores vel ordinatores vel procuratores.
Adrogant addunt.
i4rfro^«^ adscribit, députât.
Adulterium Q,oïi]ugd\\% toro inquinamentum ita distinguitur adulterium in nupta, stupro in virginem, incestum in parente vel vidua.
Aedificatio aliut est quem instauracio, nam hedif. nova conslruccio, instauracio vero quod reparatur ad instar prioris.
Affinis cognatus et propinquis {sic) ita distinguitur cognatus ejusdem generis est.
Affinis extraneus venit propincus misto sanguine pro affinitate conjungitur.
(1) Isidore, EtijmoL, XV, 6, n» 2 (Migne, t. 82, col. o46;.
Agnati fllii per viros qui veaiunt per virili sexus personas vel uti frater eodem patre natus vel fratris filius,
Agnatus consanguineus propincus.
Agralia lex lex agrali populi romani.
Altercacio utriusque partis inlencio.
Ante biblium quod ex (Codex) datus pignus pro codice.
Antiqua nobili, veteri prior.
Antiquis nobilibus vetustissimis.
Arbitrem etjudicem ita dislinguitur arbiler ex voluntate judex ex lege (*).
Bona caduca res dampaalorum vel facultas q. heredem nom (non) habet.
Bonorum possessorem [sic) jus possessionis certo hordine certoque tilulo.
Caduca hereditas qui ejus heredes occidit (sic) (2).
Caducarius quicumque fît hères alicui qui heredem non habe.t.
Causam agere, defendere, patrocinare, adesse, adsistere, protegere.
Causarius reus.
Causidicus assertor defensor.
Cepit fructum honorera adeptus est-
Cliens amicus minor, domesticus.
(1) Cf. Isidore, Différent., I, n» 33 (Migne, t. 83, col. U).
(2) Pour voir jusqu'où allait l'inintelligence des compilateurs, il faut rapprocher de cette glose l'étymologie d'Isidore dont elle dérive : <c Caduca inde dicitur quia ejus heredes ceciderunt » (Isidore, EtymoL, V, 25, 8 (Migne, t. 82, col. 207).
Fl. 12
118 APPENDICE Vn.
Glientela subjectum amicum.
Clientes amici vel servi.
Codex multorum librorum est librum unius voluminis et dictum codex pertranslacioDem codicibus arborum in radice juncli.
Codices libri , commentaria.
Codex radix arborum.
Cognitio judicium cognoscens.
Co^mïor judex cause intellector.
Commentarium concinum breviter ornate vel composite.
Comoda {sic) prestat , mutuat.
Comutacio inmutacio, vendicio.
Condiciones ut inter se conveniat sermo testium quasi condiciones quia non ibi testi sunt jurât se plures.
Conduccio est res in usu accepta, constituta mercede.
Conjugium qui conjuncti sunt vel ad jugo quo in nuptiis copulantur.
Compilator qui aliéna dicta suis permiscet.
Credittim depositum, in manu, in fide traditum.
Crimen culpa, peccatum.
Crimen a carendo dictum. furlum, falsitas et cetera quœ non occidunt sed infamant (*).
Dampnado, punitio, cremacio, tormenta.
Data dextra fide juncta.
Debitor reus, obligatus.
Décréta staluta, jussa, precepta.
(i) Isidore, Etym., V, 26, n» 1 (Migne, t. 82, col. 209).
Decuriones decani.
Dedecus crimen facinus piaculum crimen aut aliquid in lemplis aut in sepulcris comissum, sacrilegium nefas est scelus periculum culpa vicium.
Dediccio tradiccio spontanea volumptate.
Edictum vocatur quod rex vel imperator edicit.
Epangelia est promissio quod judice ad tantum facimus pollicentes nos aliqua magna aut minima dicturos.
Erciscundas est divisio œreditatis inter heredes. Erciscunde enim divisio nucupatur {sic).
Ergastulum carcer vel locus ubi dampnati marmora sécant vel aliquid operantur.
Expilatores aliène hereditatis subversores.
Expilavit furatus est abstulit.
Hères vocantur qui per directam lineam venit.
Intesta que testamento scripta non est.
Ypoteta cum res comodatis sine deposicione sola interveniente.
Jubere et imperare apud veteres ita distinguebantur. Jubere enim apud eos (*) nam jubere ibi dicebatur ubi volumptatis erat obseqium.
Imperare autem ubi debitum quisque imperio parebat Î2).
Jiidiciiim et justicia et causa hoc differt. Dum enim proponitur causa est, dum discutitur judicium est, dum
(i) Il manque ici : « Non idem erat quod imperare. )> (2) Isidore, Différent, T, no 304 (Migne, t. 83, coi. 42).
finitur justicia. Vocatum autem judicium quasi jurisdiccio.
Jura condicio leges aut judicia.
Jura sunt que a nobis juste possident {sic)^ nec aliéna sunt.
Jura dabunt judicabunt isie.
Juravi pacto consensi.
Jure e juste vel merito potestate.
Jurisconsultus jurisperitus.
Jus adjuste possidendum.
Jus potestas.
Jus quiricium jus populi romani.
Justicia, sequitas, dicta autem justicia quasi juris status.
Justi dies sunt continu! .
Légale ex lege sicut ex imperio imperisJe.
Leges a legendo dictum.
Leges pacciones, definiciones.
Librariorum scribarum.
Libri codices , testamenta.
Lidtator suasor, provocator.
Licitalur pascilur aut de precio contenditur.
Locare componere, hedificare.
Locaciones strucciones, posiciones.
Lucrum fœnus, usura, compendium.
Majestati reatu tenentur hii qui majestate(m) leserunt.
Mancipare mancipium facere, in servitute redigere.
Mancipat manucaptum adducit.
Maiicipacio comendacio.
Mancipatus victus.
Sfancipium est quiquid manucapit [sic) subdique potest ut homo , equus , ovis.
Mandat jubet precipit.
Mandatum preceptum, in fide traditum, depositam.
Sacramentum est pigous sponsionis, vocatum autem sacrameDtum quia violare quod quisque promittit perfidie est (1).
Sacrilegium dicitur sacri furlum, légère enim vel sublegere furari dicitur.
Scriba doctus legis doctor.
Spurius dicitur qui de matrem nobilii et patrem ignobili nascitur, vel pâtre incerto matre vidua genitus valut tantum spurii filius quia muliebrem naturam veteres spurium vocabant (2).
Testamentum nucupatum quod testibus conscripta sit et confirmata.
Testamentum dictum quod a sub testatione fit quod evacuari nullus licet ea que audivit et vidit.
Vades dicuntur qui legaliter causas agunt.
Vadimonia juditia suut unde apud judicem fidemjussorém dat.
(1) Isidore, EtymoL, V, 25, n» 31 (Migne, 82, col. 206).
(2) Isidore, EtymoL, IX, 5, a»* 23-24 (Migne, 82, col. 356). — Papias, Glossarium, visNothus, Spurii, Spurius (MS. latin 7611).
182 APPENDiCB vn.
60 PoUexjuris. MS. Bibl. nat. lot. 46891, f» 327 et suiv.
(xiv» siècle) (1).
Abigere est a se expellere*
Abigeatus crimine tenetur ille qui pecora alicujus a pascuis et armentis subducit ab abigeadi studio, qui scilicet hoc facit dolose, quia quandam artem exercens, ut per aliquod signum quod facit aaimalia separeatur et dispergantur ut sic ea rapiat. Et dicuut quidam quod qui solam pecudem subripit fur est, qui vero totum gregem crimioe abigeatus tenetur.
Bonorum possessor dicîtur ille qui de jure pretorio alteri succedit; quae bon. possessiones a pretore invente sunt. Bon. possessio est jus retinendi persequendi illud quod in bonis illius erat cui succedit de jure pretorio et in hoc est distinctio inter ipsum et herdem quod hères de jure civili succedit hicautem de jure pretorio. B. p. aliasecundum tabulas..., etc.
Hères dicitur ille qui succedit in universum jus quod defunctus habuit. H. testamentarius est qui in testamento a testatore hères ascribitur. H. legitimus qui ex lege XII Tabularum aut jure constitutionum sine testamento defuncto succedit. Lege XII Tabul. ut primus agnatus, jure constitutionum ut spurius, curie datus, emancipatus. Hères Qdeicommissarius est cui ex Qdeicommisse restituitur hereditas...
(1) Je me borne pour ce glossaire à donner un petit nombre de définitions à titre de spécimen.
Inventarium dicitur libellas quidam quo omaia bona hereditatis conscribuntur et omnia in illa libello coatinentur ut sciatur quantum eo die quo scribetur inventarium sit in tota hereditate.
DEUXIEME ETUDE
