Confessio naturae. Gerh., Phil., IV, p, lOS
qualités premières, il reste donc qu'ils la tiennent d'un principe extrinsèque qui ne peut être que Dieu, et ainsi ils ne peuvent plus prétendre au rang de principes qui se suffisent à eux-mêmes comme ils suffisent à tout.
L'examen des deux termes de la définition, l'un, l'espace, qui donne aux corps l'extension, mais qui ne peut leur donner une figure définie, l'autre, Vinexislence^ qui leur vient du mouvement, conduit Leibnitz non seulement à prouver ce qu'il prétend prouver, mais déjà à donner au mouvement le privilège d'être le véritable agent des déterminations de l'espace ; et cette observation, qui ne prend dans la Conlessio qu'une forme indécise, y doit être cependant d'autant plus remarquée qu'elle annonce le passage à une manière de voir qui ne s'accorde plus a\cc l'atomisme et qui pousse Leibnitz vers une philosophie que nous exposerons dans le chapitre suivant.
Suivons donc à présent LeibnJtz dans la critique qu'il fait de chacun de ces termes, et voyons, d'une part ce qu'ils donnent au corps, de l'autre ce qui leur manque ou pour lui tout donner ou pour être à eux-mêmes leur propre r;ijson d'être.
Et d'abord l'espace :
« Ex spatii termino, oritur in torpore magnitudo et figura. Corpus enim eadem statim magnitudinem et fîguram habet cum spatio quod implet. Sed restât dubium cur tantum potius et taie spatium impleat, quam aliud et ita cur exempli causa sit potius tripcdale quam bipedalc, et cur quadratum potius quam rotundum. Cujus rei ratio ex corporum natura reddi non polesf, eadem enim materia ad quamcunque figuram sive quadratam sivc rolundam indeterminala est. Duo igitur tantum responderi possunt, vel corpus propositum quadratum fuisse ab aeterno vel ab alterius corporis impaclu quadratum factum esse, siquidem ad causam incorpoream confugere nolis. Si dicis, ab aeterno fuisse quadratum, eo ipso rationem non assignas, quidni enim potuerat ab aeterno esse sphaericum ? aelerniias quippe nullius rei causa inlelligi potest. Sin dicis :
30 ÉTUDES D'iIISTOmK DK LA PHILOSOI'HIE,
aller ius corporis molu quadralum faclum esse, restât clubium cur figuram talem vcl talem ante iiiotum illum habuerit ; et si ilcrum rationem refers in molum alterius, et sic in infinitum, tiun per omnc infinitum rcsponsiones tuas novis quaestionibus prosequendo, apparebit nunquam materiam déesse quaerenli rationem rationis, et ita rationem plenam redditam nunqiiam esse. Apparebit igitur ex natura corporum rationem certae in iis figurae et magnitudinis reddi non posse i. »
Voilà pour l'espace. Mais nous avons dit que la définilion se compose de deux parties.
Examinons maintenant le terme de l'inexistenlia : « Ad terminum inexistentiae in illo spatio pertinet motus, dum enim corpus incipit existere in alio spatio quam prius, ex ipso movetur. Sed re accuratius perpensa apparebit ex natura quidem corporis oriri mobilitatem, sed non ipsum molum. Eo ipso enim dum corpus propositum est in spatio hoc, eliam esse polest in alio aequali et simili prioris, id est polest moveri. Nam posse esse in alio spatio quam prius, est posse mutare spatium, posse mutare spatium est posse moveri. Motus enim est mutatio spatii. Actualis autem motus ab inexistentia in spatio non orilur, sed potius corpore relicto sibi contrarium ejus, nempe permansio in eodem, seu quies. Ratio igitur motus in corporibus sibi relictis reperiri non polest. Frustraneum igitur est illorum effugium, qui rationem motus sic reddunt ; omne corpus vel molum esse ab aeterno, vel moveri ab alio corpore contiguo et moto. Nam si dicunl corpus propositum molum esse ab aeterno, non apparet cur non polius quieveril ab aeterno, tempus enim, eliam infinitum, causa motus intelligi non polest. Sin dicunt corpus propositum moveri ab alio contiguo et moto, idque iterum ab alio, sine fine ; nihilo magis rationem reddidcrunl, cur moveatur primum et secundum et tertium vel quolumcunque, quamdiu non reddidere rationem cur moveatur sequens, a quo omnia anlecedenlia moventur. Ratio enim