‹ Etudes sur la collection des actes des saints par les RR. PP. Jésuites BollandistesChapitre 46 sur 49 · J.-B. DU SOLLIER · texte numérisé non relu

J.-B. DU SOLLIER

Anvers 16 mai 1724. (Archives du Chapitre de Herlem

à Amsterdam.)

GUILLAUME CUYPERS.

Lettre XXI«, du 9 février 1722.

Fragment d'une lettre de Cuypers à Du SoUier,

Notes sur sainte Marcienne, et nouvelles littéraires de l'Espagne. Ce fragment est presque le seul débris de toute la correspondance des Bollaadistes en leur voyage d*£8pagne.

Matriti, 9 febr. 1722« QuaBstioni a R. V. mihi propositœ circa S. Marcianam plene conabor respondere, et, ni fallor, satisfocere. Imprîmis Bibliotliecà Toletana inveni codicem Mss. gothicis litleris scriptum, in quoacta

S. Marcianae hune habent titulum : Passio sancte Marcian^ Tirginis sub Aureliano, y. idus Julii... quœ eodem, ut opinor, ix Jan. a BoUando data. Haec non levem prœbent suspicionem unam eamdemque esse Africanam martyrem, quœ ix Jan. et y id. Jul. colitur... Ut autem R. V. firmius figat pedem, censui descri* bendam esse dissertationem, quam ea de re habet Nicol. Antonius in tribus tomis M$s. posthumis, quos nobis describendos concessit R. D. Adrianus Goninck, canonicus Salmanticensis, Nicol. Antonii consanguineus, origine Flander....

Addo jam aliqua nova litteraria. Haud dubie R. Y. intellexerit Ulissipone erectam esse academiam historicam quae yemacula lingua edidit constitutionem quamdam ab omnibus academicis suis observandam, quorejicitpseudo-auctores, eonmique defensores et interprètes, ut Tamaïum aliosque. Hanc nobis perlegit R. D. Job. de Ferreras, Pastor S. Andreœ et bibliotbecar. regius, qui eam constitutionem Lusitanam, se proximo tomo historiée su» Hispaniœ prsefixurum pollicetur. Jam enim octo tomos ejusdem in-4<* edidit, quos nobis dono dédit. Ut autem R. V. virum noverit, paucis depingo. Maximus is est operum nostrorum sestimator, atque inter alia dixit mihi nunquam majorem ignorantise labem genti Hispanœ inflictam esse quam quando ea condemnarunt. . • •.«•••••••• •■*.•.••••

{Mss, des Bollandistes.)

JEAN STILTING.

Lettre XXn% 21 mai 1758.

Sans adresse.

Observations sur S. Probe, é?êque de Gaête.

Reyerende in Christo Pater ,

Adgratissiraas Reverentiœ Vestrse litteras, hodie acceptas, res« ponsum hodie etiam exordior. Mitto reliqua, et de S. Probo qui die Yi oct. CaietsB colitur coUigam pauca, qusB habemus, judicium permissurus Yiro erudito qui ea desiderat, et illi e nostris qui post aliquot annos de S. Probo scribet.

l*' De S. Probo episcopo in Mss. nihil habemus prœter sermo-

ttt ANALBCrA.

nem pro leelioMibtis officii compontum in quo de gestii ejus aibA ptrticulare refertur ; sed omnia sunt sanctis episcopia cofnmnfria. la fine tamea bec adduntur : ObiU B, etc. Apud Ughellum Smc* Xhabetur Probus episcopus in catalogo Cajetanomm, sed serina^ iUeque non nominatur sanctus , et quasi ignotus est.

S* Vehementer suspicor S. ï^obum multo antiquiorem esie m quem insinuant yerba mox data, ipsisque episcopis Gajetanis. la actis S. Ërasmi datis ad ii jun. , S. Erasmus dicitor sepultns a Probo episcopo, aliunde ignoto , qui bac de causa primus poni» tur inter Formianos tom. 10 apud Ugb. Si bunc sanctum Probum ctederent Gajetani, corpusque ejus una cum corpore S. Ëra«ni Cajetam tramlatum existimarent, facilius inteUigersm oir nibil noYerint de geslis S. Probi et cur corpora SS. Probi et Branu eodem loco aint deposita* quam eapere valeam quare episcopos saM^. X so^) nomine et sanctitate esset eognitua : et post morteai alatim sej^tua juxta corpora vetustorum sanctorum. Quid Telim, intelUget vir eruditus. At de re incerta niliil statuendom eenaao mite teœpui. Nam et coo^jecturae aliœ f(»rmari posaunt de S. Probe. Precor Deum ut Reverentia Vestra diu Taleat, et memor noatri

Reyerentiœ Vesirse humillimus servus in CSiristo.

Joh. Stiltingus, Soc. J.

Antverpiœ, îl mai 1758. {Ibidem.)

JOSEPH GHESQUIÊRE.

Lettre XXms en 1777.

Il rend compta des négodationt eoncarMnt la ceatifliiatioii des Acta et de quelques propos des Français sur cette entreprise.

A M. l'abbé Corneille de Bye, prêtre.

MoNsiiuav

Si votre lettre en date du 15 de ce mois m^a alarmé, parce qu'elle semblait indiquer que tout était perdu pour la continuation des ilota Sanctorum sous les quatre BoUandistes, Totre cbère

AlfALECTA. !tl8

Uiiieey im date du 18, m'a £ait reprendre countga Rien ne maoque à ma satis£3u:tioa que d'apprendre que ce que M. Needham vous annonce touchant la résolution de la cour de nous érir ger en corps à part lui a été communiqué par la cour même. 4e crains que ce ne soit un simple bruit, qu'on fait courir à Bruxellce dans je ne sais quelle vue. Peut-être M. Needbam n'a-trîl youIci TOUS marquer combien il serait satisfait de tous voir ériger en corps à part. L'expérience du passé me fait toiyours craindre que ce ne soit encore une fois de l'eau bénite de cour. Je serais donq au comble de la joie , si la nouvelle qu'il vous mande vous était annoncée en peu de jours , ou par M. le Conseiller fiscal ou par une lettre du gouvernement. J'attends cette heureuse nouvcUe avec la plus vive impatience. Au reste « je vous dois mille remercîments pour la bonté que vous avez eue de me donner part de la lettre de M. Needham et de ce qu'ont assuré MM. Beunie et Beltens touchant notre affaire.

Tai reçu avant-hier une visite à laquelle je ne devais pas m'attendre. Un chanoine de la métropole de Paris et un abbé commandataire qui est également chanoine d'une autre métro* pôle, Tun ami intime de l'archevêque de Paris, l'autre de ÏAx^ ehevêque de Gambray et de l'Évêque d'Amiens, sont venus me déclarer que, au cas que les Âcta Sanctorum ne fussent pas continués sous les auspices de la maison d'Autriche, on pourrait bien les faire continuer sous la protection du Roi très-chrétien. En autres choses , ils m'ont dit qu'il y avait au moins trois cents exemplaires de notre ouvrage qui se trouvaient dans les bibliothèques publiques et particulières de la France ; qu'en général on y était très-mécontent de voir qu'un ouvrage, pour l'acquisition duquel on avait dépensé jusqu'ici plus d'un demi-million de livres de France, restait interrompu; et qui, n'étant pas continué , ne vaudrait plus rien , ne pourrait servir qu'à allumer le feu et à faire des papillottes , etc. ; que jamais la nation française ne s'était attendue à se voir duper de la sorte par une interruption aussi longue , et encore moins par la cessation totale de cet ouvrage ; qu'enfin, puisque MM. les Français peuvent également faire venir de Rome les Acta beatificat, et canonis, des Saints modernes ; et que dans la bibliothèque des Mss. du Roi et dans celles de plusieurs abbayes , on pouvait trouver les actes originaux des anciens Saints ou du moins les copies authentiques, il n'était question que de trouver en France trois ou quatre hommes laborieux qui s'appliqueraient à compléter notre ouvrage , et qu'ils croyaient les pouvoir trouver aisément ^ sans sortir

tu ANALBCTA.^

nièiiie de Iteis. Ces llM8ieiinm*oiit cependant sondé poar saroir si fêtais disposé à quitter ma patrie pour me rendre en France , moyennant nne pennisrion de la part de notre impératrice-reine , qui me serait accordée par Faitremise de certaines personnes à qui notre souveraine ne pourrait pas bien refuser leur demande. Sans répondre Uhdessuscatégmquement y je leur ai dit que notre gouTemement était sur le point de prendre une résolution touchant la continuation des A^a Sandorum^ et que le temps n'était pas encore Tenu de demander à notre souveraine la permis»on de quitter ses États pour concourir à l'exécution de leur plan.

En attendant que vous ayez encore d'autres nouvelles intéressantes à me communiquer, je vous réitère mes remerdments pour celles que vous m'avez mandées, et j'ai l'honneur d'être avec etc.

Ce 10 1777 («te).

IfiUe compliments de ma part et de eeUe des amis d^ici à Mil. de Bue et Hubeiis. Un de nos amis souhaiterait bien d*avoir de la semence du bois d*ébène, helben houd scietj dont û y a un arbre clies un voisin de M. Vertnest.... Cest actuellement le temps de cueiUif cette semence.

[Ibidem.)

JANNING ET BAERTS.

27 septembre 4688.

Janning et Baerts à ï abbaye de Mœlk.

Ils Tisiteni la bibliothèque, font copier des manuscrits, et empruntent pour les Acta une vie de sainte Walburge.

Anno 1687, 27 sept. In causa continuandi operis P. BoUandi diverterunt ad nos duo patres Soc. Jesu Antverpienses , ex domo professa ibidem , quorum noraina : Conradus Jamiingus etFranciscus Baertius. Hi die sequenti , facta missa , venerunt ad biblioihecam, ibique exhibitis aliquot a nobis antiquis ad rem illorum facientibus codicibus , obtinuerunt a Reverendissimo licentiam excerpendi ; quod et in lerlium usque diem fecerunt , praesertim ex mss. majori de Vitis Sanctorum * . Qune vero ob teraporis penuriam ex his, aliisque libris describere non poluerunt, certis notis signarunt , ut commodo tempore a novitiis nostris scribantur, et Antverpiam transmittantur. Sed et mcmbranaceum quemdam libelliim mss. in forma octava, cui afToris titulus : Vita Sanciœ TFa/6Mrgfi«*, secum, cum Révérend issimi licenlia, sumpserunt, cum obligatione chirographali , sub dato 29 sept, eu m , ut primum descriptum fuerit, remillendi.

3 octobris, 1688. P. Andréas.

{Ex libro Ephenieridum abbatiœ Melii^ censisy in eadem adservato.)

J. STILTING.

Lettre XXll^bis, 10 décembre 1757.

Stilting au chanoine Major,

Sur les actes du pape saint Libère et de saint Maurice.

Monsieur,

Je ne saurais encore dire si nous trouverons dans les défets le commentaire entier de saint Libère, pape, et le commentaire,

• Ce peut être l'ouvrage de Wolfhardus dont nous avons parlé dans rintroduction, p. lxxxv.

* Du même auteur.

avec loules les pièces que nous avons données, <le saint !flaurice et de ses compagnons. Dans celui-ci , le ministre calviniste est réfulé, après le P. Dulisle, tout au long, et toute la collection est d'une grande étendue. Le commentaire de saint Libère est aussi assez prolixe , à cause qu'il m'a fallu prouver la supposition de plusieurs pièces, et l'interpolation de quelques ouvrages qu'on alléguait pour sa chute prétendue. Je n'ai cherché que la vérité, et je n'ai pris la résolution de défendre l'innocence de Libère , qu'après m'en avoir convaincu par plusieurs recherches. Si les Jansénistes veulent m'attaquer, je serai prêt à répondre pour la vérité, aussi longtemps que mon sentiment me paraîtra véritable. Je crois qu'ils auront bien de la peine à rétablir les barrières que j'ai rompues. Au reste , Monsieur, si nous pourrons (sic) trouver, après avoir dépêché les premiers tomes , les deux pièces que vous souhaitez , vous les aurez. Entre temps , j'ai l'honneur d'être parfaitement, Monsieur, etc.

Stilting, s. J.

{Biblioth. roy, de La Haie,)

A Anvers, ce 10 décembre 1757.

<0 mai 1372.

Travaux hagiographiques de Guillaume , abbé de Saint^Paul

de Rome,

(Voir rintroduction , p. c-ci.)

Prologus [jrior in kolendarium et collectarium Sanctorum

Reverendus in Christo Pater et Domnus Guillermus Dei gratia abbas monasterii sancti Pauli apostoli in urbe aima, vir mirae religionis , simplex ac timens Deum , antiquis antiquus scientia et aetate, zelator et cuitor ordinis monastici a suis puerilibus annis, in quibus monachatus exstitit citra, in scientiis theologica , canonica etmorali, necnon in institutionibus sanctorum Patrum, cseterisque regulis ac sententiis monasticis , a suis primordiis citra mire instructus et imbutus, prout vita sua laudabilis, ac gesta per eumdem tam in Galliœ quani Italise partibus, potissime in monasteriis in quibus monachus exstitit, ac post prœfuit pariter et profuit, h(Tc rutilant pariter et manifestant, nec jam sub modio,

sed super candelabrum ipse in quaque patet ; Kalendarium sequens sanctorum monachorum , tam romanorum Poniificum, Imperatorum , Regum , Patriarcbarum , Archiepiscorum , Episcoporum , Abbatum, quam etiam simpliciummonacborum, martyrum, confessorum ac Tirginum monialium , non exiguo labore nec temporis brevi spatio coUexit (sic), coagulavit, ac commentatus est, prou t idem ipse Pater inferius humiliter testificatur. Et alibi in diyer^ sis codicibus , maxime in illo qui intitulatur Collectarium saruy torum monachorum, volumen satis grande, quasi alter decretum canonum textuale eu m glosis ipsorum , sanctorum vitam , monachorum sententias et sermones eorumdem seu majoris partis, seriosius (?) ac luculenter collexit ac prosecutus est. In alio quoque libro grandis formae sanctos monachos omnes, in praesenti Kalendario contentos, fîguraliter et per ordinem depingi aptissime et admodum proprie fecit, in suis locis seu mansionibus collocatos , tenentes quilibet c-artellum in manu , continens aliquid memoriale de sententiis , seu eulogiis aut virtutibus eorumdem. Qua» quidem pictura , ut ipse Pater asserit , et sic videtur, potius parietibus alicujus pulchri castri palam debetur, quam libri membranis occulte occupari. Idemque Pater in sui monasterii claustro, prout in dicto libro prsesignavit , eosdem sanctos monachos pictura decenti coUocare intendit, ponendo primo Summos Pontifices post Imperatores , et sic de singulis per ordinem ; ut in ipso libro evidentius patet. Officiumque celebrandum boris canonicis pro eisdem sanctis, videlicet officium particularium ac plurimorum martyrum , confessorum ac yirginum, tam in xii lectionibus pro quibusdam, quam tribus, vel aliter commemoratione pro aliis , diserto dictamine et devota ordinatione mirifice conscripsit. Et obtinere intendit , quantum Deus dederit , cum Summo Pontifice, quatinus semel in anno universalis Ecclesia omnium sanctorum monachorum festum solemnizet collocandum in kalendario communi, assignato mense et die. Incipit autem dictum opus anno Domini m°.ccc°.lxxii®; quod quidem adhuc non est ex toto completum ; nam habent poni in dicto Collectario et Kalendario sequenti aliqui sancti monachi quos habuit hoc anno de Grecia, et aliquos de Anglia, et aliquos imperatores et reges.

Scriptum Romae, x* die mensis madii , anno m®.ccc®.lxxxii°, a Christi nativitate.

Prologus posterior auctore abbate Guillelmo.

Istud Kalendarium composait frater Guillelmus, diocesis Car*

turcensis, abbas basilicœ B. Pauli almaa Urbis, ad honorem Dei et omnium sanctorum monachorum , et sanctarum monialium ac allorum sanctorum, ut monachi devoti citius consolentur de sua religione, ita sanctis monachis decorata, et ut libentius moyeantur ad commemorandum de ipsis sanctis, tam in vesperis, quam etiam in matutinis , ac interdum in missis ; prout occurrerit eis devotio. Quorum sanctorum nomina et festa de diversis martyrologiis ac kalendariis, et Speculo historiali ac etiam de libro qui yocatur SanctUogium, ac etiam de pluribus aliis recollexit. — Si autem erratum est in ponendo seculares pro monachis , aut sanctos pro non sanctis , vel in collocando eos , aut in nominibus propriis seu dignitatibus eorum propter inadvertentiam aut ignorantiam meam, corrigere et emendare secundum yeritatem dignemimi. Et si alii monachi sancti aut sanctimoniales cum eorum festis ac dignitatibus tibi occurrerint, adde et pone in pressenti Kalendario in suis locis collocando, secundum quod Dominus ministrabit tibi.

{Mss. 5264 in Biblioth, olim regia.)

Page 1