LIBER QUINTUS
Interea médium Aeneas jam classe tenebat Certus iter, fluctusque atros Âx{uilone secabat, Mœnia respiciens, quœ jam infelicis Elissœ Collucent flammis. Quœ tantum accenderit ignem Causa làtet; duri magno sed amore dolores PoUutOy notumque furensquid femina possit, Trisle per augurium Teucrorum pectora ducunt. Ut pelagus tenuere rates, nec jam amplius uUa Occurrit tellus , maria undique et undique cœlum ; oui cœruleus supra caput adstitit imber, Noctem hiememqueferens , et inhorruit unda tenebrir. Ipse gubernator puppi Palinurus ab alta : Heu! quianam tanti cinxerunt sethera nîmbi? Quidve, pater Neptune , paras? Sic deinde locutus, Coliigere arma jubet, validisque incumb^re remis; Obliquatque sinus in ventum , ac talia fatur : Magnanime Aenea , non , si mihi Juppiter auctor Spondeat, bocsperem Italiam contingere cœlo. Mntati transTersa fremunt , et yespere ab atro Consurgunt venti , atque in nubem cogitur aër. i a. 39
6o4 iENËIDOS
Nec nos obniti contra , nec tendere lantum,
Sufficimus: superat quoniam fortuna, sequamur;
Quoque vocal vertamus iter. Nec littora longe
Fida rcor fraterna Erycis, portusque Sicanos,
Si modo rite memor servata remetior astra.
Tum plus Aeneas : Equidem sic poscere ventos
Jam dudum, et frustra cemo te tendere contra;
Flecte viam velis. An sil mihi gratior uUa,
Quove magis fessas optem demiltere naves,
Quam quœ Dardanium tellus mihi serval Aceslen, Et patris Anchisœ gremio complectitur ossa?
Hœc ubi dicta, petunt portus, et vêla secundi Intcndunt Zephyri : fertur cita gurgite classis , Et tandem laeti notœ advertuntur arense.
At procul excelso miratus vertice montis Advenlum sociasque rates, occurrit Acestes, Horridus in jaculis et pelle Libystidis ursœ; Troïa Criniso conceptum flumine mater Quem genuit. Veterum non immemor ille parenlum, (iratatur reduces; et gaza lœtus agresti Excipit, ac fessos opibus solatur amicis.
Postera quum primo stellas oriente fugarat Clara dies, socios in cœtum littore ab omni Advocat Aeneas, tumulique ex aggere fatur: Dardanidœ magni, genus alto a sanguine divùm , Annuus exactis completur mensibus orbis, Ex quo relliquias diviniquc ossa parentis Condidimus terra, msestasque sacravimus aras. Jamque dies, ni fallor, adest, quem semper acerbum, Semper honora tum (sic di^ vpluistis) habebo.
LIBER V. 6oS
Huncego Gœtulisagerem si syrtiLus exsul, Argolicove mari deprensus, et urbe Mycenœ; Annua TOta tamea solemnesque ordine pompas Exsequcrer, strueremque suis altaria donîs. Nunc ultro ad cÎDeres ipsius et ossa parentis, - Haud equidem sine mente, reor, sine numine divAm,' Adsumus, et portus delati intramus amicos. Ergo agite, et Istum cuncti celebremus honorem: Poscamus ventos, atque hœc me sacra quoi annis Urbe relit positA templïs sîbî ferre dicatîs. Bina boum Tobîs Troja generatus Acestes Dat numéro capîta ïn nares : adbibete Pénates Et patrios epulis, et quos colit hospes Acestes. Prœterea, si nona diem mortalibus almum Aurora estulerit, radiisque retexerit orbem, Prima cita; Teucris ponam certaraina classis: Quique pednm cursu valet, et qui Tiribus andax , Aut jaculo incedit melior levibusque sagitlis, Seu crudo Edit pugnam committere cestu ; Cuncti adsint, merîtïeqiie eispectent prœmîa palme. Orefavete omnes, et tempora cingite ramis.
Sic fatus, velat materna tempora myrto ; Hoc Helymus facit, hoc tevi maturus Acestes, Hoc puer Ascanius; sequitur quos cetera pubes. lUe e concilio multis cum mîUibus ibat Ad tumulum, magna médius comitante caterra. Hic duo rite mero libans carchesia baccho Fundît humi, duo lacté novo, duo sanguine saov; Purpureosque jacit flores , ac talia fatur t Salve, sancte parens, iterum: salvete, receptî
6o6 iENSIDOS
Neqmdquam cinereB, aninuMiiie umbnBqiie paMn». Non licuit fines Italos , fataUaqne «rva«. Nec tecum Ausonium, qoicainqiie est» qnnrere Tibrim. Dixerat hœc, adytis quum lubricas anguis ab iinis Septem ingens gyros» septena Tolamina traxity Amplexus placide tumalam , lapsusqae per aias, CseruleaB cui torga not», maculosiis etauro Squamam incendebat fulgor; ceu nubibos mtctsâ Mille jacil ¥arios> adTorso sde, colores. Obstupuit visu £neas. lUe, agmine longo Tandem inter pateras et leria pocnla setpens, Libavitqne dapes» mrsusque innoxins imo Successit tumulo, et depasta altaria Uquiu Hoc magis inceptos genitori instaurât honores, Incertus geniumne loci, famulumne parentis, Esse putet; cœdit binas de more bidentes, Totque sues, iotidem nigrantes terga juvencos: Vinaque fundebat pateris , animamque vocabat Anchisœ magni , Manesque Acheronte remissos. Nec non et socii , quœ cuique est copia , lœti Dona ferunty onerantquc aras, mactantque juvencos: Ordine ahena locant alii ; fusique per hérbam Subjiciunt yerubtts pruiias, et viscera torrent.
Exspectata dies aderat , nonamque serena Auroram Phaëtontis equi jam luce vebebant : Famaque finitimos et clari nomen Acestœ Excierat: lœto complerant littora cœtu, Visuri i£neadas, pars et certare parati. Munera principio ante oculos circoque locantur In medio; sacri tripodes, yiridesque corons,
Et palmœ, pretium yictoribus; armaque, et ostro
Perfusœ vestes, argent! aurique talenta:
Et tuba commissos medio canit aggere ludos.
Prima pares ineunt gravibus certamina remis Qiiattuor ex omni delectœ classe carinœ. Velocem Mnestheus agit acri rémige Pristin, Mox Italus Mnestheus , genus a quo nomine Memml ; Ingcntemque Gyas ingenti mole Chim^ram, Urbis opusy triplici pubes quam Dardana versu Impellunty temo consurgunt ordine remi; Sergestusque » domus tenet a quo Sergia nomen ^ Centauro invehitur magna ; Scyllaque Cloanthus Cœrulea, genus unde tibi, romane Cluenti.
Est procul in pelago saxum , spumantia contra Littora, quod tumidis submersum tunditur olim Fluctibus , hibemi condunt ubi sidéra Cori : Tranquillo silet , immotaque attoUitur unda Campus, et apricis statio gratissima mergis. Hic viridem Aeneas frondenti ex ilice metam Constituit sîgnum nantis pater, unde reverti Scirent , et longos ubi circumflectere curàus. Tum loca sorte legunt ; ipsique in puppibus auro Duc tores longe effulgent ostroque decori. Cetera populea velatur fronde juven tus, Nudatosque kumeros oleo perfusa nitescit : Considunt transtris , intentaque brachia remis ; Intenti exspectant signum ; exsultan tiaque haurit Corda pavor pulsans , laudumque arrecta cupido. Inde , ubi clara dédit sonitum tuba, finibus omne.<s , Haud mora , prosiluere suis ; ferit œthera clamor
^""■piau,,,;,;,,,,;, °;;,"
^"'»".ip»ha.i colle,,,, P>««»q«i..r,„eliorJ,j
«e=tore„„„i, "J l
«.«ri™"'- ""«'»■
Ç°»ci.„„„ et; "!.""■.■■ p
Prœterit, et métis tenet œquora tuta reliclis.
Tum yero exarsit juveni dolor ossibus ingens;
Nec lacrymis caruere genœ ; segnemque Menœten,
Oblitus decorisque sui sociùmque salutis,
In mare prœcipitem puppi deiurbat ab alta.
Ipse gubernaclo rector subit, ipse magister :
Hortaturque viros, clavumque ad littora torquet.
At gravis y ut fundo vix tandem reddilus imo est,
Jam senior y madidaque fluens in veste Menœtes,
Summa petit scopuli, siccaque in rupe resedit.
Illum et iabentem Teucri et risere natantem;
Et salsos rident revomentem pectore fluctus.
Hic lœta extremis spes est accensa duobus,
Sergesto Mnestheique, Gyan superare morantem.
Sergestus capit ante locum, scopuloque propinquat ^
Nec iota tamen ille prior prseeuntc carina^
Parte prior, partem rostro premit œmula Pristis.
At média socios incedens nave per ipsos
Hortalur Mnestheus: Nunc, nunc, insifrgiie remis ^
Hectorei socii , Trojae quos sorte suprema
Delegi comités: nunc illas promite vires,
Nunc animos, quibus in Gœtulis syrtibus usi,
lonioque mari , Maleœque sequacibus undis.
Non jam prima peto Mnestheus, neque vincere certo:
Quamquam o ! sed superent quibus hoc, Neptune, dedisti.
Extremos pudeat rediisse : hoc vincite, cives ,
Et prohibete nefas. Olli certamine summo
Procumbunt; vastis tremit ictibus oerea puppis,
S ub trahi turque solum : tum creber anhelitus artus
Vridaque ora quatit; sudor fluit undique rivis.
Cio JENEIDOS
Auiilit ipM Tirb optatnm Kamqne, fnicns aniaûy àmak Interior, qpatioqiie subit Sciyf» niqw, Infelix sazis in proourventiliai lint.
ConctiMe caales, et acuto in anncBion Obnisi crepuere, iDisaqu prom ptpwidit, Consurgiint mote, et nngiio damore Ferrmtasqiie tmdes et acslat cuyde Ezpediin^t; firicttiiqBe levant in gvgiie: At betns Mnettheiu, soceoi Agmine remomm oderi, Tentisqae Toestity Prôna petit maria, et pdago decorrit apcrto. Qnalis spelnnca nbilo eonmoia oolnaba, Cui domns et dnlces latebroso in pvmice nidi, Ferlur in arra volans, plaosnmqoe exterrita pcnnis Dat tecto ingentem ; mox afire lapsa quieto, Radit iter liqaidum, oeleres neque commovet alas: Sic MneslheuSy sic ipsa faga secat ultima Pristis Aequora ; sic illam fert impetos ipse Tolantem. Et primam in sGopnlo luctantem deserit alto Sergestum , breribusque Tadis, frustiaque Tocantem Auxilia, et fractb discentem currere remis. Inde Gyan ipsamqae ingenti mole Cbimsram Conseqnitur: cedit, quoniam spolia ta magistro est. Solus jamqne ipso snperest in fine Cloanthus ; Quem petit, et summis adnixus Yiribns urget. Tam Tero ingeminat clamor, cuactique seqnentem Insûgantstudiis, resonatque fragoribus sther. Hi proprium decus et partum indignantur bonorem Ni teneanty vitamque Tolant firo lande pacisci.
LIBER V. 6ii
Hos successus alit : possunt, quia posse videntur* Et fors œquatis cepissent prœmia rostris, Ni palmas ponto tendens utrasque Cloanthus Fudissetque preces, divosque in vota vocasset: Di quibus imperium est pelagi , quorum œquora currOy Vobis lœtus ego hoc candentem in littore taurum Constituam ante aras, TOti reus, extaque salsos Porriciam in fluctus, etyina liquentia fundam. Dixit : eumque imis sub fluctibus audiit omnis Nereïdum Phorcique chorus , Panopeaque virgo ; Et pater ipse manu magna Portunus euntem Impulit : illa Noto citius Tolucrique sagittâ Ad terram fugit , et portu se condidit alto.
' Tum satus Anchisa^ cunctis ex more Tocatis, Victorem magna prœconis voce Cloanthum Déclarât , viridique advelat tcmpora lauro : Muneraque in naves, ternos oplare juvencosy Vinaque , et argenti magnum dat ferre talentum. Ipsis prscipuos ductoribus addit honores : Victori chlamydem auratam , quam plurima circum Purpura Mœandro duplici Melibœa cucurrit : Intextusque puer frondosa regius Ida Veloces jaculo cêrvos cursuque fatigat, Acer y anhelanti similis ; quem proepes ab Ida Sublimem pedibus rapuit Jovis armiger uncis; Longaei^i palmas nequidquam ad sidéra tendunt Custodes, sœvitque canum latratus in auras. At, qui deinde locum tenuit yirtute secundum , Levibus huic hamis consertam auroque trilicem Loricam , quam Demoleo detraxerat ipse
6ia iENEIDOS.
Victor apud rapidnm Simotata aob Ilio alto, Donat habere TÎro, decua et talamen in annia» Vix illam famuli Phegeus Sagarisqoe ^prebant Multiplicemy comiixi humeris; indutna at olim Demoleos cursu palantes Troas agebat.
Tertia dona facit geminoa ex œre lebetas ^ Cymbiaque argento perfecta, atque aspera aignia. Jamqne adeo donati omnes , opibusqiie saperbi , Puniceis ibant evincti tempora tœniia; Quam f sœro e scopulo nmlta Tis arle reimlaoB , Amissis remis , atque ordine debilis uno, Irrisam sine honore ratem Sergeslua agebat. Qualis sœpe Tiie deprensns in aggere aerpena , Aerea quem obliquum rota transiit j aut gravis ictu Seminecem liquit saxo lacerumque viator, Nequidquam longos fugiens dat corpore tortus , Parte ferox , ardensque oculis , et sibila colla Arduus attollens ; pars yulnere ckuda retentat Nexantem nodis , seque in sua membra plicantem : Tali remigio nayis se tarda movebat ; Vêla facit tamen, et velis subit ostia plenis. Sergestum Aeneas promisso munere donat , Seryatam ob navem lœtus sociosque reductos. oui serva datur operum haud ignara MinerysCy Cressa genus Pholoë, geminique sub ubere nati.
Hoc pi us Aeneas misso certamine tendit Gramineum in campum , quem collibus undique curvis Cingebant silvse ; mediaque in valle theatri Circus erat, quo se multis cum millibus héros Con^essu médium tulit, exstructoque resedit^
LIBER V. 6iS
Hic qui forte Telint rapido contendere cursu Invitât pretiis animos, et pnemia ponit. Undique conveniuDt Teucri , mixtique Sicanî : Nisus et Euryalus primi; Euryalus forma insignis viridique juventa , Nisus amore pio pueri : quos deinde secutus Regius egregia Priami de slirpe Diores : HuDC Salius , simul et Patron ,* quorum alter Acarnan, Aller ab Arcadio Tegeœ sanguine gentis ; Tum duo Trinacrii juvenes , Helymus Panopesque , Assueti sÏItîs, comités senioris Acests : Mulli prœterea quos fama obscura recondit. Aeneas quibus in mediis sic deinde locutus : Accipite bnc auimis, lœlasque adverlite mentes : Nemo ex hoc numéro mibi non donatus abibit. Gnosia bina dabo levalo lucida ferro Spicula , cœlatamque argento ferre bipennem : Omnibas bic erit bonos. Très prsemia prîmi Accipient, flavaque caput nectentur oHva. Primus equum phalerîs insignem victor babeto. Alter Amazoniam pharetram , plenamqUe sagittis Threîciis, lato quam circumplectitur auro Balteus, et terzti subuectit fibula gemma. Tertius Argolica bac galea conlentus sbito. Hœc ubi dicta, locum capiunt; signoque repente Corripinnt spatia audito , lîmcnque relinquunt Effusi nimbo similes ; simul ultima signant. Primus abit , longeque ante omnia corpora Nisus Eniicat, et ventis et fulminis ocior alis. Proximus buic , longo sed proximus intervallo,
6i4 ANEIDOS
liiseqaitar Salius. Spatio pott deinde rélicio,
Tertius Euryalus.
Euryalumqae Helymus sequitor. Qao deinde ailb ifMO
Ecce Tolaty calcemqne terit jam calœ Diores,
Incumbens humero : spatia et si {dura aaperriat ,
Transeat elapsns prior, ambiganniTe relinqiial.
Jamque fere spatio extrême fesnque sab ipaam
Finem adventabanti leri quiim sanguine Nisns
Labitur infelix ; cstis ut forte joTencia
Fusnt bnmnm viridesque auper madefiBeermt kerbaa.
Hic juvenis , jam yictor ovant , vestigia pretao
Haud tenait titobata solo; sed pronos in ipso
G>ncidit immundoque fimo sacroqoe cmore.
Non tamen Euryali, non ille oblitos amorum;
Nam sese opposuit Salio, per lubrica surgens.
Ille autem spissa jacuit rerolutus arena.
Emicat Euryalus , et munere victor amici
Prima tenet , plausuque volât frémi tuque secundo.
Post Helymus subit, et nunc tertia palma Diores.
Hic totum cavese consessum ingentb et ora
Prima patk*um magnis Salius clamoribus implet ;
Ëreptumque dolo reddi sibi poscit honorem.
Tutatur favor Euryalum, lacrymeeque decorae ,
Gratior et pulchro vcniens in corpore virtus.
Adjuvat , et magna proclamât voce Diores ,
Qui subiit palmady frustraque ad prœmia venit
Ultima, si primi Salio redduntur honores.
Tum pater Aeneas : Vestra , inquit, munera vobis
Certa mancnt, pueri ; et palmam movet ordinenemo :
Me liceat casus miserari insontis amici.
LIBER V. 6i£
Sic fatus, tergum Gfetuli immane leonis Dal Salio , villis onerosum atque unguibus aureis. Hic Nisus : Si lanta, inquit, sunt pnemia victis. Et te lapsoram miseret ; quœ munera Nîso Digna dabis, primammerui qui laude coronam, Ni me, quœ Salium, fortuna inimïca tulïsset? Et simul his dictis faciem ostentabat , et udo Turpia membra fimo. Risit pater optimus olli , Et clypeum efTerri jussit, Didymaonis artes , Neptuni sacro Danaia de poste reiixum^ Hocjuvenem egregium prsestanti munere dooat.
Post, ubi confvcti cursus , et dona peregit i Nunc , si cui virtus animusque in pectore pnesens , Adsit, et evinctis attollat brachia palmis. Sic ait ; et geminum pugtiœ proponit bonorem : Victori Telatum aurovittisquejuvencam; Ensem , atque insignem galeam , solatta victo. Nec mora ; continuo vastis cum viribus efîert Ora Dares , maguoque virbin se murmure tollït : Solus qui Paridem solitus contendere contra ; Idemque ad tumulum qtio maKimus occubat Hector Victorem Buten immani corpore , qui se Bebrycia TenîcDS Amyci de gcnte ferebat, Perculit, et fulva moribundumextendit arena. Talis prima Dares caput altum in prœlia lollit : Osteaditque humeros latos, alternaque jaclat Brachia proteiidens , et verberat iclibus auras. Queeritur huic alius : nec quisquam ex agmine tanto Audet adiré Tirnm , manibusque inducere cestus. Ergo alacrîs, cunctoaque putans excedere palma,
6i& iENEIpOS
Aenese stetit an te pedes; nec plnra moratns, Tum liBBTa tauram cornu tenet, atqne iu&Uir : Nate dea , si nemo audet se credere pngiUB , Quœ finis siandi ? qno me decet nsqne leneri î Ducere dona jubé. Cuncti simul ore fremebai&t Dardanidœ, reddique yiro promissa jubebant. Hic gravis Entellum dictis casUgat Acestes, Proximus ut yiridante toro consederat herb» s Entelle , heroum quondam fortissime frusin , Tantane tampatiens nuUo certaminé tolli Dona sines ? libi nunc nobis deos ille , magister* Nequîdqnam memoratus , Eryz ? ubt fama per omnem Trinacriam y et spolia illa tuis pendentia leclisP nie sub hsec : Non taudis amor, nec gloria cewit Puisa metu ; sed euim gelidus tardante senecta Sanguis hebet, frigentque effetse in corpore vires. Si mihi , quse quondam fuerat , quaque improbus iste Exsultat fidens , si nunc foret illa juventas ; Haud equidem pretio inductus pulehroque juvenco Venissem : nec dona moror. Sic deinde locutus. In médium geminos immani pondère cestus Projecit y quîbus acer Eryx in prœlia suetus Ferre manum , duroque intendere brachia tergo. Obstupuere animi : tantorum ingentia septem Terga boum plumbo insuto ferroque rigebant. Ante omnes stupet ipse Dares , longeque récusât : Magnanimusque Anchisiades et pondus et ipsa Hue illuc vinclorum immensa volumina versât. Tum senior taies referebat pectore voces : Quid , si quis cestus ipsius et Herculis arma
Vidissel, trisLemque hoc ipso in liitore pugnam ? Hsc germ&nus Eryx quondam tuus arma gerebat : Sanguine cemis adhuc fractoque infecta cerebro. His magnum Alciden contra sletil : his ego suetus, Dum melior vires sanguis dabat, œmula necdum Temporibus geniînis canebai sparsa senecius. Sed , si nostra Dares heec Troius arma récusât , Idquepîosedet Aeneœ, probat aucior Acesies, Aequemus pugnas. Erycis tibi terga remitto ; Solve melus; et tu TrojaDOs exue cestus. HiBc fatus , duplîcem ex humeris rejecÎL amictum; Etmagnosmembrorum artus, magna ossa, lacertogqae, Exutt, atque ingcns média consistit arena. Tum satus Aocbisa cestus pater extulit eequos, Et paribus palmas amborum innexuït armis. Conslitit in digitoa extemplo arreclus dterqae , Brachiaque ad superas intcrritus extulit auras. Abduxere rétro longe capiu ardua ab iclu; Immiscentque manus manibus, pugnamque lacessunt. llle pedum melior motu , fretusque juventa : Hic membris et mole valens ; sed urda trementi Genua labant; vastes quatit œger anhelitus artns. Multa viri nequidquam inier se vulnera jactant , Multa cavo lateri iogeminant , et pectore vastos Dant sOQÏtus; erratque aures et tcmpora circum Crebramanus; duro crépitant sub vulnere malie. Stat gravis Entellus , nisuque immotus eodem , Corpore tela modo atque oculis vigilantibus eut. Ille , velut celsam oppugnat qui molibus urbem, Aut montana ledet circum cast«lla sub armis ,
6i8 ANBldWI
Nunc ho6, nunc illot «ditns , omumoq/Êt pmwkUÊK Arte locam , et Tariis amiltibiit initot Wfou Ostendit dextram intorgeiii Batellut , et ake Extulit ; ille ictum TenieiiteBi a ttotiee tbIoz Pnevidit, celeriqoe elapaiis corpoppe oeaiit. Entellus vires in yentam effnudit, et nltro Ipse gravis graviterque ad temm |Kmdere wbbîo Concidit : at quondam eava eoneidit » aatSk'ynMUitlKit Aut Ida in magna y radieiboi eruta pfaaM.^ Consurgunt stadiis Tencri et Trinaéria peiiea ; It clamor cœlo; primusqne acconit Aeestes, - Aequ»Tumque ab homo miserana atMilUt amicwB. At y non tardatus casu neque territnt , héros Acrior ad pugnam redit, ac Titn suscitât ira; Tum pudor incendit vires , et cônscia virtus : Prœcipitemque Daren ardens agit œquore toto , Nunc dextra ingeminans ictus , nunc ille sinistra. Nec mora, nec requies : quam multa grandine nimbi Culminibus crépitant , sic densis ictibns héros Creber utraque manu puisât versatque Dareta. Tum pater Aeneas procedere longius iras £t saBvire animis Entellum haud passus acerbis : Sed finem imposuitpugnœ, fessumque Dareta Eripuit y muicens dictis ; ac talia fatur : Infelix ! quœ tanta animum dementîa cepit! Non vires alias , conversaque numina , sentis? Cède deo. Dixitque , et prœlia voce diremit. Ast illum fidi sequales , genua œgra trahentem ^ Jactantemque utroque capot, crassumque eraorem Ore ejectantem mixtosqoe in sanguine dénies ,
LIBER V. et9
Ducunt ad naves ; galeamqoe ensemqtrey voeati , Accipiunt ; palmam Entello taurumque relinqutiiit. Hic Victor f superana animis y taorûque stiperbus t Nate dea> vosque hsc , inqait , cognoacite , Teueri i Et mihi quœ f uerint juvenraK in ooi'pore vireë , Et qua servetis revocatum a morte Dareia. Dixit y et adversi contra stetit ora javenci , Qui donnm adstabat pugnse ; durosque reducuf Librayit dextra média inter couua oestva Arduus , efTractoqae illisît iiï ossa cerebi^Oi Stemitur, exanimisque tTémenàpr^cûmbit hvlilitliôé. Ille super taies effunditpectore voces : Hanc tibi , Eryx, meliorem animam prb motte Datètb Persolvo : hic Victor ce^lus artemque repono.
Protenus Aeneas céleri certare sagitta Invitât qui forte velint , et prsemia ponit : In gen tique manu ifeialum de nave Serêsti Ërigit; et Volucrem trajecto in fune côlnmbanl , Quo tendant ferrum , malo suspendit ab alto. Convenere virî , dejectamque serea sortem Accepit galea : et primus clamore secundo Hyrtacidae ante omnes exit loctis Hippocobntiv : Quem modo navali Mnestheus certamine tietor Consequitur ^ viridi Hnestheus evinctus oliva. Tertius Eury tton ^ tuus ^ o clarissime , fràcer , Pandare, qui quondaip , jussus confùndere fodiâ; ^ In medios telum torsi&ti primus Achivos. Extremtis galeaque ima' tfttbsedit Attestes ; Ausus et ipse manu juvénnlai ténta:re'laborém. Tum validis fles^os incurvant viribus arcus
690 iBNEIDOS
Pro se quisqne Tui , et de promimt tda phantrii Primaqoe per eœlum nerro BttSdente sagitta Hyrucidœ juvenis Tolncres diTcdbcnt eons , Et Tenit, advenique infigitnr arinire mali* Intremait malus , timnitqiie exterrica penoia Aies y et ingenti sonuenuit onmia plausa... Post acer Hnestheus adducto eoostitit arca , Alla petens ; parilerque ocnlos telumqne teieadit : Ast ipsam miserandua aTem eontiiigere Cenro Non Talait ; nodos et TUieola linea mpit^ Qneia innexa pedem malo pendebat ab allo^ nia Notos atque atra Tolans in nvliila fogit. Tum rapidusy jam dudum arca contenta parato Tek tenens , fratrem Eury tion in Tota TocaTit , Jam Tacuo lœtam cœlo speculatus ; et alis Plaudentem nigra figit sub nube columbam. Decidit exanimis , vitamque reliquit in astris Aetberiis, fixamque refert delapsa sagittam. Amissa solus palma superabat Acestes ; Qui tamen aërias telum contendit in auras , Ostentans artemque pater , arcumque sonantem. Hic oculis subi tum objicitur magnoque futurum Augurio monstrum : docuit post exitus ingens; Seraque terrifici cecinerunt omina vates. Namque volans liquidis in nubibus arsit arundo , Signavitque viam flammisy tenuesque recessit Consumpta in ventos : cœlo ceu sœpe refiiui Transcurrunt crinemque volantia sidéra ducunt. Attonitis bœsere animis, superosque precati, Trinacrii Teucrique viri : nec maximus omen
Ai>nuit AeDcas ; sed leetnm amplexus Acesten Muneribus cumulât magnis , ac lalia fotur : Sume , pater ; nam te voluïl rex magnus Olympi Talibus auspîciîs exsortem ducere honores. Ipsius Anchisffi lougcevi hoc munus habebis, Cratera imprcssum signîs , quem Thracius olîm AnchisEK genîtori in magno munere Cisseus Ferre suï dederat monumentum et pïgnus amoris. Sic fatus, cingit viridaoli lempora lauro, Et primum ante omnes victorem appellat Acesten. Nec bonus Eury lion prœlato invidit hooori , QuainvU solus avcm coelo dejecît ab alto. Proslmus ingreditur donis, qui vincula rupit : Estremus , volucri qui fixit arundine malum. At pater Aeneas, nondum certamine misso, Custodem ad sesc comitemque impubis luU Epytiden vocat; et fïdam sic fatur ad aurem : Vadeage, et Ascanio, si jam puérile paralum Agraen habet secum , cursusque instrusit eqnorum , Ducat avo turmas , et sese osicndat in armis , Die, ait. Ipse omnem longo decedere circo Infusum populum, et campos jubet esse patentes. Incedunt pueri, parîterque aute ora parentum Frenatis lucent in equis ; quos omnis euntes Trinacriœ mïrata frémit Trojœqae juventus. Omnibus in morem tonsa coma pressa corona : Comea bina ferunt pnefixo hastilia ferro ; Pars levés humero pharetras; it pectore summo Flexilis obtorti percollum circulus auri. Très cquitum numéro turmee , temique vagantur
Cas iENEIDO$
Ductores ; pueri bis seni , quemque secaii , Agmine partito fulgent, paribusque magisirb. Una acies javenum , ducit quam panrus o^antem Nomen avi referens Priamus, tua clara, Politc, Progenies » auctura Italos ; qiiein Thracius albis Portât cquus bicolor maculis » vestigia pripii Alba pedis Crontemque ostentans arduus albam. Aller Âtys , genus unde Atii duxere Latini ; Parvus Atys , pueroque puer dilectus lûlo* ExiremuSy formaque ante omnes pulcher^ loloa Sidonio est invectus equo , qucm oandida Dido Esse sui dederat monumentum et pignus amoria. Cetera Trinacriis pubes senioris Acestœ Fertur equis«
Excipiunt plausu pavidos, gaudentque tuenles Dardanidse ^ veterumque agnoscunt ora parenlum. Postquani omnem lœti consessum oculosque suorum Lustravere in equis, signum clamore paratis Epytides longe dédit, insonuilque flagelle, oui discurrere pares y atque agniina terni Diduclis solvere choris ; rursusque vocati Convertcre vias , infestaque tela tulcre. Inde alios incunt cursus, aliosque recursus | Adversis spatiis ; alternisquc orbibus orbes Impediunt, pugnccque cientsimulacra subl^rmis. Et nunc terga fuga nudant ; nunc spicula vertuni Infensi ; facia pariter nunc pace feruntur. Ut quomdam Creta fertur labyrinthus in alta Parie libus texxum cœcis iter> ancipitemque Mille viis habuisse dolum, qua signa sequendi
LIBER V. Gai
Falleret indeprensus et imraeabilis error i Haud alio Teucrùm nati vestigia cursu Impediunt, texnntquç fugas et prœlia )udo ; Delphinum sîmïle», qui per maria humida nando Carpathium Lîbycumque sécant, ludantqueperundas. Hune morem,bo» cursus, atquehœccertaniiDa,prnni» Ascanius, longam mûris quum cingerel Atbam, Rettulit, et priacos docuit celebrare LalinoS, Quo puer ipse toodo , secura quo Trola pubes : Albani docuere suos : bine maxima porro Accepit Roma, et patrium serravît honorem; Trojaque nunc , puerî , TBOJanan) dicitur aginen. Hac celebrata tenus sancto certamina palri.
Hic prtmum fortnna fidem mutata apvavit. Dum variis tumulo referuntsoleninia ludts, Irim de cœlo misit Satumia Jnno lliacam ad classem, ventosque adspirat ednti, Multa moTens, necdum antiquum saturata dolorem. 111a , viam celerans per mille coloribos arcum , Nulli visa, cîtodecnrrit tramite TirgD.
Conspïcit ingentem concursum , et littora lustrât, Desertosque videlportus classemque relictam.
At procul in sola aecrelfe Troades acta Amissum Anchisen flebant, cunctoque profondam Pontum adspecubant fientes : Hea ! tôt vada festi» Et Untum snperesse tnarial -rox omnibus una. Urbem orant; tsdet peUgï perferre laborem. Ergo inter médias sese, baod ignara nocendi , Conjîcit, et faciemque deee TeMeinque reponit. Fît Beroe , Tmarii conjax longteva Dorycii ,
6a4 iENEIDOS
Cui genusy et quondam nomen, natique fuissent; Ac sic Dardanidùm mediam se matribus infert : O miserœ , quas non manus , inquit, Achaica bello Traxerit ad Ictum, patriœ sub mœnibns! o gens Infelix 9 cui te exitio fortuna réservât ! Seplima post Trojœ excidium jam vertitur lestas , Quum fréta , quum terras omnes, tôt inbospita saxa, Sideraque, emens® ferimur; dum per mare magnum Italiam sequimur fugientem, et volvimur undis. Hic Erycis fines fratemi , atque hospes Acestes : Quid prohibet muros jacere , et dare civibus urbem? O patria! et rapti nequidquam ex boste Pénates 1 MuUane jam Trojœ dicentur mœnia? nusquam Heclorcos amnes, Xanthum et Simoénta , videbo? Quin agite , cl mecum infauslas exuritc puppes. Nam mihi Cassandrse per somnum vatis imago Ardentes dare visa faces : Hic quœrile Trojam , Hic domus est , inquit , vobis. Jam tempus agi res ; Nec tanlis mora prodigiis ; en quatluor arse Meptuno; dcus ipsc faces animumque ministrat.
H(ec memorans, prima infensum vi corripit ignem ; Sublataquc procul dextra connixa coruscat, Et jacit. ArrectîB mentes stupefactaque corda liiadum. Hic una e mullis, quœ maxima natu> Pyrgo, tôt Priami nalorum regia nulrix : Non Beroô vobis , non haec Rhœtcîa , maires, Est Dorycli conjux : divini signa decoris Ardenlcsque notalc oculos; qui spiritus illi, Qui vultus, vocisve sonus, vel gressus eunti. Ipsa egomel dudum BeroSn digi*essa reliqui
LIBER V. 6s5
Atigram i îndïgnantem tali quod soU careret Munere , nec merîlos Anchiste inferret honores. Haec efTata.
Al maires, primo ancipttes, oculisqne malignis Ambîguee , spectare raies, mberum inter amorera PriBsentis terne , fatisque Tocanlia régna ; Quum clea se paribus per cœlum sustulït alis, Ingenlemque fuga secuit sub nubibus arcum. Tum Tero altoniue monslrîs, actsque furore, Conclamant , rapîuntque focis penetralibus ignem ■: Pars spoliant aras, frondem ac virgultafaccsque ConjîciuQl : furit immissis Vulcanus habenis Transira per, et remos , et pictas abiete pnppes. Nunlius Anchisœ ad lumulum cuneosque the&trt Inccnsas perfert naves Eumelus ; et ipsi Respiciunt airam in nimbo volîtare favillam. Primus et Ascanius, cursus ut betus équestres Ducebat , sic acer equo lurbata petivit Castra ; nec exanimes possunt retinere magistri. Quis furor isle dotus ? quo nunc , quo tenditis , înqait, Heu! miseras cives? non hostem, inimicaque castra Argivûm, vestrasspes uritis. En ego rester Ascanius. Galeam ante pedes projecil inanem , Qua ludo indulus belli simulacra cîebat. Accélérât sîmul Aeneas , sîmul agmina Teucrùm. Ast iU«e diversa metu per littora passîm DilTugîunt; silvasque, elsicubi concava furtim Saxa , pclunt : pigct incepti , lucisqiie ; suosqne Mutalie a^oscunt ; excussaque peclore Juno est. Sed non idcirco flammK atqae incendia vires
6a6 fNEIDOS
Indomitas po&aere : ado aub roboie Tivit Stupa f Tomens Urdnm fumum ; leniiiM|oe Est vapor, et toto descendit corpore peslis; Ncc Tires heroum infusaqne flumiiia protont. Tu m plus Aeueas humeris abacindere Teslem^ Auxilioque vocare deos , et teodere pahnaa s Juppiter omnipotens, si nondam exosus ad liai Trojanos , si quid pietas antiqua labores Respicit humanos; da flammam evadere daasi Nunc I pateri et tenues Teocrùm res eripe leto; Vel tU| quod superest, infesto fulmine mortip Si mereor, demitte , tuaque hic obrue doxtrm. Vix haeo ediderat, quum effusis imbribus atra Tempestas sine more furit, tonilmque tremiacvnt Ardua terrarum , et campi ; mit œthere loto Turbidus imber aqua, densisque nigerrimus Austru; Implenturque super puppes ; semiusta madescunt Robora ; restincius donec yapor omnis, et omnes , Quattuor amissis, serval® a peste carinœ.
At paler Aeneas, casu concussus acerbo, Nunc hue ingénies nunc illue pectore curas Muiabal , vei*sans : SiculUne resideret arvis« Obliius falorumy Italasne capesseret oras. Tum senior Nautes, unumTritonia Pallas Quem docuity mullaque insignem rcddidit artc; Hic responsa dabat, vel quse porlenderet ira Magna deùm , vel quae falorum posccret ordo; Isque his Acnean solatus vocibus infit : Naïc dea, quo fata irahunt relrahuntque sequamur. Quidquid eril, superanda pmnis forluna fercndp c»t.
Est tïbi DardaniuB dirinn sLirpi§ Aeestes t Hune cape consiliis socium , et conjunge Tolenteni. Huîc trade amissU superant qui navibus, et quos PertGBsum magnï inceptî rerumque tuarum est; Longaevoaque senes , ac fessas tequore maires , Et quîdquid tecuni inTaltdum metuensque perJcli esl- Oelige : et bis habeant terris aine mœnîafessî. Urbem appellabunt permisse nomine Acestam.
Talibus incensus dictis senioris amici : Tum vero in curas animum diducilur omnes. Et nos atra polum bigis subvecta tenebat: Visa dehioc cœlo faciès delapsa pareotis- Anchisn subito taies eOundcre voces :
Nate, mihi vila quondam, dum vita manebat, Care mngis, nate, Kiacis exercite fatis, Imperio Joris bue Tenio , qui classibus îgaem Depulit , et ccelo Undem miseralus ab alto est. Consiliis pare qoœ nunc patcherrima Nautes Dat senior : lectos juvenes , fortissima corda , Oefer iu Italiam; gens dura atque aspera cultu Debellanda tibi Latio est. Dilis tameu anle Infernas accède domos ; et Arerna per alla Congressus pete , nate , meos. Non me impia namque Tartara habcnt , tristes umbne ; sed amœna piorum Concilia Elysiumque colo. Hue casta Sibylla nigrarum multopecudum te sanguine ducet.
Tumgenus omne tuum, etquœ denturmœnia, diccs. Jamque vale : torquet tnedios nox humida cursus; Et me SKTDS equis Orieos afSavit anhelis. Diicrat, et tenues fngit, ceu fumus, in auras.
Faire fio et ptem sspplcx ▼<
Extemplo iocios p Et Jo^ift imperiofli , et cari Edocet , et ifiis nunc Hand mon coosilm, Trarucribiuit nrbi autres I>eponont, annK» nil Ipsi transtn noTuit, fbMiMqac Robora naTigiis, aptant Exi^i nomerOy scd bello
hadû
repoDvnt
nrtos.
Iriterea Aeneas arbem désignât ara iro :
Sorti ta rqoe domos: hoc Iliuxn , et h^rc loca Trojam ,
E<%se juliet. (jaadet regno Trojanus Acestes,
Indicitque forum , et patribus dat jura Tocaiis.
Tum ricina aslris Ervcino in Tertice sedes
Fundalur Veneri Idaliae : tumuloque sacerdos
Ac Iijcus bte sacer additur AnchLsco.
Jamque dies epulata noTem gens omnis, et aris Faclus Lonos : placidi straverunt aequora venti , Creber et adspirans rursus vocat Auster in altnm. Kxoritur procur\'a ingens per littora (lotus : Oimplexi intense noctemque diemquc moranlur. Ipsa; jani niatres, ipsi quibus aspera quondam Visa maris faciès , et non tolcrabilc numen , Ire volunly omnemque fuga* perferrclaborem. i^iioft bonus Aencas diclis solatur amicis.
LIBER y. 629
El consanguineo lacrymans commendat Â.cests. Trcs Ëryci TÎtulos , et tempestatibus a^nam , Cœdere deiude jubct, solvique ex ordine funem. Ipse f caput tonssB foliis evinctus olivae , Stans procul in prora y paleram tenet , extaque salsos Porricit in fluctùs, ac Tina liquentia fundit. Prosequitur surgens a puppi ventus euntes : Certatim socii feriunt mare, et.œquora verrunt. At Venus intcrea Neptunum^ exercita curis, Alloquiiur, talesque effundit pectore questus : Junonis gravis ira , nec exsaturabile pectus , Cogunt me> Neptune, preecs descendere in omnes : Quam nec longa dies, pietas nec mitigat uUa ; Nec Jovis imperio fatisve infracta quiescit. Non média de gentc Phrygum exedisse nefandis Urbem odiis satis est, nec pœnam traxe per omnem Relliquias ; Trojœ cineres atque ossa peremptœ Insequitur : causas tanli sciât illa furoris. Ipse mihi nuper Libycis tu testis in undis Quam molcm subito excierit: maria omnia cœlo Miscuil> Aeoliis nequidquam fréta proceliis : In regnis hoc ausa tuis.
Per scelus ecce etiam Trojanis matriï>us actis Ëxussit fœde puppes , et classe subcgit Amissa socios ignoue linquere terrse.
Quod superesty oro , liceat dare tuta per undas Vêla tibi ; liceat Laurentem attingere Tibrim ; Si concessa peto, si dant ca mœnia Parcse^
Tum Saturnins hsec domitor maris ediditalti : Fas omne est, Cythereà, meis te fidere regnis,
63o iENEIDOS
Unde genus ducis t merui qaoqae ; 8»pe furores Compressi et rabiem tanUm oœlique marisque. Nec minor in terris , Xanthum Simoêntaque testor, Aeneœ niihi cura tui. Quum TroXa AchiUes
Exanimâta sequens impingeret agmina mûris , Millia raulta daret lelo, gemereolquerepleti Ainnesy née reperire viam atque evolyere poaset In mare se Xantlius; Pelidse tune ego fort! Congressam Aenean, nec dis nec viribos aequis^ Nube cava rapuiy capcrem quum Tertere ab imo Strucia meis manibus perjune mœnia TrojflD. Nunc quoque mens eadem perstat mihi ; pelle timoreio. Tutus quos optas portus accède t Averni : Unus erit tantum, amissum quem gurgite quœret; Unum pro multis dabitur caput.
His ubi laeta dcœ permulsit peclora diclis , Jungit equos auro genitor, spumantiaque addit Frena feris , manibusque omnes effundit babenas. Cœruleo per summa levis volât sequora curru : Subsidunt undae , tumidumque sub axe tonanti Slcrnitur eequor aquis; fugiunt Ytisto aethere nimbi. Tum variœ comitum facics ; immania cetc, Et senior Giauci chorus , InoUsque Palœmon , Tritonesque citi, Phorcique exercitus omnis. Lœva tenent Thetis, et Melite, Panopeaquc virgo, Nesœe , Spioquc , Thaliaque , Cymodocequc.
Hic patris Aeneœ suspensam blanda vicissim Gaudia pertentant mentem : jubet ocius omnes Attolli malos, in tend i brachia vclis. IJna omnes fecere pedem ; pariterque sinistros.
LIBER V. 63i
Nunc dextros , solvere sinus ; una ardua torquênt Cornua y detorquentque : ferunt sua flamina dassem. Princeps an te omnes densum Palinnrus^gebat Agmen ; ad hune alii cursum contendere jussi. Jamque fere mediam cœli nox humida nietam Contîgerat ; placida laxarant membra quieie Subremis fusi per dura sedilia nautœ :
Quum levis aetheriis delapsus Somnus ab astris Aéra dimoyit tenebrosum , et dispulil umbras , Te , Palinure, petens , tibi somnia tristia portana Insonti; puppique deus consedit in alta j Phorbanti similis ; fundîtque bas ore loquelas: lasidé Palinure, ferunt ipsa œquora plassem ; Aequatse spirant aurœ; datur bora quieti : Ponc caput, fessosque oculos furare labori. Ipse ego paulisper pro te tua mnnera inibo. Cui vix attoliens Palinurus iumina fatur : Mené salis placidi vultum fluctusque quietos Ignorare jubés? mené buie confidere monstro? Aenean credam quid enim faliacibus Austris, Et cœli tolies deceptus fraude sereni?
Talia dicta dabat; clavumque aflixus et bœrens Nusquam amittebat, oculosque sub astra tenebat : Ecce deus ramum Letheeo rore madentem, Vique soporalum Stygia , super utraque quassat Tempora; cunctantique natantia Iumina soWit. Vix primos inopina qùies laxaverat artus; Et super incumbens, cum puppis parte rerulsa , Cumque gubernaclo, liquidas projecit in undas Prsecipitem, ac socios nequidquam smpe vocantem.
S»„,il,,.lips<-™icn,,i„.
Milita gciiiens , cnsuque ; O nimium cœlo et pelage Mudus in ignou , Palinui
FIIT DD DEDXI
