‹ Fidèles ou vassaux? essai sur la nature juridique du lien qui unissait les grands vassaux à la royauté depuis le milieu de ixe jusqu'à la fin du xiie siècleChapitre 157 sur 169 · Annales Bertiniani, éd. Waitz, p · texte numérisé non relu

Annales Bertiniani, éd. Waitz, p

3. Waitz, III, 292-298; — Guilhiermoz, op. cil., p. 129; — Fi:stel DE Cour.ANGES, Les transformai ions de la royauté pendant l'époifue carolinf/ienne, p. 251-253; — Brunner, op. cit., II, 59-G4.

4. Sur le leiidesamium mérovingien, voy. Jules Tardif, Etudes sur les institutions politiques et administratives de la France, p. 16-20 ; — G. Waitz, Deutsche Verfassunçit^gescliiclite, 3» éd., II, 206-207 ; — FusTEL DK Coulanges, La monarchie franque, p. 245-256; — Brunner, Deutsche Rechtsgeschichte, II, 60.

5. Capilularia, éd. Boretius, I, 67. Cet article est précédé de ce titre : « De sacramentis fid'ditatis causa quod nobis et filiis îiostris jurare délient, quod fus verbis contcsiari débet : sic protnitto, etc. »

Après le couronnement impérial Charles crut bon de faire renouveler le serment de tous ses sujets. La formule est plus développée et l'on remarque que la prestation a lieu sur des reliques : « sacramentale qualiter repromitto ego domno Karolo piissimo hnperatori, filio Pippini régis et Berthanse : — fidelis simisicut homo per drictum débet esse domino suo ad siium regnum et ad Simm rectum. Et ilhid sacramentiim, qiiod jiiratum habeo custodiam et custodire vola, in quantum ego scio et intellego ah isto die in aiitea, sie me adjuret Deus qui cœlum et terrain crcavit et ista sanctorum patrocinia\ »

Ou encore : <( sacramentale qualiter repromitto ego qiiod ab isto die in antea fidelis sum domno Karolo piissimo imperatori, filio Pippini régis et Berthanse reginœ, pura mente ahsque fraude et malo ingenio de mea parte ad suam partem et ad honorem regni sui, sicut per dricliim débet esse homo domino suo. Sic me adjuvet Deus et ista sanctorum patrocinia quœ in hoc loco sunt, quia diebus vitœ mese per meam voluntateiii, in quantum mihi Deus intellectum dederit., sic attendam, et consentiam ^. »

Ces serments furent renouvelés bien des fois sous les successeurs de Charleniaçne. Ceux de 834, 838 et 872, prêtés par les grands à Charles le Chauve, nous ont été conservés. Celui de 834 est ainsi conçu : « Ego ille, Ka-

Page 1