Sic cod. Edit. : censeres
« tiam, scilicet dicendo me ignorare futiira esset, id est « reputari posset callida simulatio scienti?e. Itaqiie, etc. « Non eralconveniensexcusatio;/^(7/7</,etmaxime quia scie- « bam te Deo volente hoc imperare, et hoc est ; certus id « inunus, id est luijus translatlonis officium, non hijungl « mihl a te sine divinn insfinctu, id est divina voluiitate. « Propterea, quia non erat causa excusationis et quia non « iniperabas sine divino instinetu, aggressiis primas pnrtes « Thimsei Platonis alacriore mente de incœptione , spe « ronfirmat/ore de perfectione, non solum transtuli, sed « efiant partis ejasdem translatai commentarium feci. Ut « ait Priscianus super exercitationibus puerorum : « com- « minisci est plura studio vel doctrina in mente habita in « ununi colligere. » Unde commenluni possit dici plurium « studio vel doctrina in mente hal)itorum in unum col- « lectio; et quia secundnm banc definitionem commentum << possit dici quislibet bber, tamen non hodie vocamus « commentum nisi alterius libri expositorium, quod differt « a glosa. Commentum enim solum sententiam exequens « de continuatione vel expositione litterœ nibil agit. Glosa « voro omnia illa exequitur ; unde dicitur glosa quasi « lingua. Ita enim aperte débet exponere ac si lingua « doctoris videretur docere. Putans^ etc. Hue usque excu- « savit se de arrogantia, reddiditque benevolum illum « laudando, deinde docilem, quo<l transtulit Thimaeum « Platonis ostendendo. Modo ostendit quare super eas « partes commentarium fecerit, scilicet quia per se ad << intelligendum erant difficiles, et ita reddil attentum, « dicens : Feci commentarium et superflue; scilicet /jm- « tans^ etc. Est exemplum vel res recondita liber Platonis « in gr.T(0, simulacrum vero ejusdcm in latino. Sed simu- « lacrum est obscurius ipso exemplo, quia obscurior est « cujuslihet libri translatio quam ejusdem in prima lingua « compositio. Causa vero, etc. Quare librum divisit et « non lotum simul transtulit, ostendit; est operis pro- « lixitas, et utruni placeret annon dubietas, et hoc est « causa, etc. »
On pourrait croire, d'apiès ce dèl^ut, que notre com-
mentaire ne sera qu'une paraphrase du commentaire de Ghalcidius. Mais il n'en est pas ainsi. Chalcidius ne s'est proposé que de donner Finterprétation des passages du Timée qui supposent la connaissance des sciences, telles que rarithmétique, la géométrie, la musique, etc. Ici nous avons un commentaire régulier, qui suit le texte pas à pas, et sans rien omettre.
« Umis, duo, très. Plato, tractaturus de naturali justitia, récapitulât ea quœ dixerat de positiva justitia, ut sit unus et continuus justitite tractatus, quod facit tali modo, introducendo quatuor personas, Soci-atem, Thimaeum, Hermocratem, Critiam, sub tali figmento. Cum esset id moris Atheniensium ut in festa die Palladis in domum alicujus philosopbi convenirent, ut ab eodem in aliquo instruerentur, confmgit Tbimaîum, Hermocratem et Critiam quartumque, cujus nomen bic reticet, die festo Palladis in domum Socratis convenisse, et ab eodem in positiva justitia instructos esse, finitoque tractatu, quœsitoque ab cis mutuo, id est tractatu de naturali justitia, promissoque, in crastinum venit. Sed quartum de sociis non inveniens, sic incipit narrare : unus, duo, très. Sed quaeritur cur Plato, quem constat nihil sine causa fecisse, librum suum a numeris incœpit; et si a numeris fuit incipiendus, quare ab istis numeris [potius) quam ab aliis, et quare très numéros nec plures posuit, et quare per cardinalia nomina, non ordinalia illos vocavit. Primo igitur, ut Pytbagoricus, scicns maximam perfectionem in numeris esse, quippe cum nulla scilicet creatura sine numéro possit existere, numerus tamen sine quolibet potest existere, ut perfectionem sui operis ostenderet, a perfectis scilicet numeris incœpit. Ab istis vero numeris idcirco quia sunt partes perfecti numeri, id est senarii. Perfectus est numerus cujus partes aggregatae reddent réqualem summam. Pars autem senarii secunda sunt très, tertia duo, sexta unum, quae aggregata talem summam reddunt, id est sex. Propter ergo perfectionem, a partibus perfecti incœpit. Amplius inter hos numéros inveniuntur proportiones quœ musicas
« reddunt consonantias. Inter duo enim et unum est dupla « proporlio : ex hac nascitur diapason ; inter très et unum <• sesquiquarta , ex qua diapente ; inter quatuor et très « sesquitertia, ex qua diatessaron. Quia igitur de creatione « rerum, quœ concorditer et proportionaliter facta est, . « tractare disposuerat, recte a nuineris obtinentibus pro- « portiones incœpit. Très vero tantum numéros ponit, « quia de tribus simplici modo , secundum auctoritatem « Boethii, agit : de divinis iutellectualiter, de matheniaticis « doctrinaliter, de physicis naturaliter, Tractare de di- « vinis intellectualiter est, remota omni opinione, quic- « quid dicatur de divinis certa ratione subjecta confir- « mare. De mathematicis doctrinaliter agcre, est de eis '< quœ pertinent ad quadrivium sic tractare, ut quod re- « gula dicitur sub oculis in figura ostendatur, ut in qua- « drivio agitur. De physicis vei'o naturaliter agere est de « naturis corporum, subjecta pliysica ratione, tractare. « Per cardinalia nomina illos vocat, non ordinalia, ne uni « alium prpeferre videretur. Et hrec sunt verba Socratis in « crastinum venientis, nec omnes socios invenientis : iinus, « duOj très ; o Thimxe^ requiro quortum de numéro uestro. « Quartus ille Plato fuit, qui quasi ab opère se subtraxit, « dum non sibi, sed Ihimœo, propter prœdictas rationes, « illud attribuit. Qui hesterni^ etc. »
L'auteur continue de commenter longuement le préambule du Timée. Il est inutile de le suivre dans ses explications du déluge de Deucalion, de l'origine d'Athènes et de la fable d'Erichton, explications fondées sur une très-mauvaise physique et absolument dépourvues d'intérêt.
Le commentaire sur le grand discours de Timée commence aux deux tiers de la première colonne du feuillet 56 v". En voici le début :
« Est (fol. 56 v", c. 1) igitur Thimaeus de naturali jus- « titia tractatus ad creationem mundi circa quam maxime « apparet se transferre. Ut eum perpetuitati.... quatuor « illius causas, scilicet elficientem, formalem, finalem, « materialem ostendit, ut ex talibus causis quoddam per-
« pt'tuum posse creari manifestet. Est effîciens causa di- « vina essentia, formalis dlvina sapientia, finalis divioa K bonitas, materialis quatuor elementa. Quae^^ut melius « inlelligantur, bimembrem proponit divislonem, in cujus « altero niembro effîciens, formalis, finalis causa mundi « coutinetur, in altero materialis, et eifectus. Quœ divisio « talis est : quicquid est vel est carens generatione et « semper est, vel babet generationem nec semper est. « Htec ut melius intelligamus, dicamus quid sit generatio, « quid sit babere generationem, quid carere generatione, « quid semper esse nec semper esse. Generatio igitur, ut « ait Boetbius in quinto super Categorias, est ingressus in « substantiam, id est principium existentiae ; carere vero « generatione est carere principio exislentise. Semper esse « est sine praeterito et futuro existere; non semper esse « est per temporales successiones (fol. 56 v", c. 2) trans- « ire. Caret ergo generatione et semper est, quod num- « quam incœpit esse nec aliquid prœteritum nec futurum « babet. Hoc convenit divinae essentiae : ea enim nec « habuit principium existentise nec vices temporis. Htec « est effîciens causa mundi ; ipsa enim est omnium crea- « trix. Hoc idem convenit divinee sapientiœ. Si enim Deus « caret principio, nec potuit sine sapientia esse, idem est « enim illi et esse et sapientem esse. Ergo et ejus sapientia « caret principio. Semper vero est quia illi nibil prcTeter- « itum, nibil futurum est, sed omnia prœsentia. Haec « formalis causa mundi est, quia juxta eam creatione « mundum formavit. Ut enim fabricator, volens aliquid « fabricare, prius illud in mente disponit, postea, quœsita « materia , juxta menlem suam operatur, sic Creator, « antequam aliquid crearet, illud in mente babuit, deinde « opère illud adimplevit. Haec eadem a Platone dicitur « arcbetipus mundus : mundus, quia omnia continet quae « in mundo sunt; arcbetipus, id est principalis forma. « Jrchos {sic) enim est princeps, tipos forma vel fi- « gura. Idem convenit divinae bonitati ; ea enim caret « principio et semper est praesens. Illa est finalis causa « mundi, quia sola bonitate, ut in sequentibus apparebit.
« omnia creavit. lia sub hoc niembro, efficiens, formalis, « finalis causa mundi continentur; sub alio vero mate- « rialis et effectUs, et dii'o elfeineiita ; et qliicquid et feis est K prlncipium habenl essentire et per successiones tempo- " raies variantur, etc. »
Nous ne croyons pas nécessaire de pousser plus loin ces extraits. Nous ne donnerons plus qu'un passage qui présente un intérêt particulier, puisqu'il y est question des idées. Il s'agit de cette phrase de Platon : Sensi/em miuifhim in qiio omnia gênera et quasi quidam fontes continentur animalium intelligihilium. — Fol. 59 r°, c. 2. « Et hic periphrasis archetipi mundi, id est divinae sa- « pientiae in qua continentur intelligibilia animalia. Mos « fuit Platonis divinam cognitionem de aliqua re nomine <■ ipsius rei vocare, sed etiam differentiani adjungere in- « telli;'d3dem. Unde divinam coffnitionem de homine « voc'cit intelligibilem hominem, de lapide, intelligibilem <> vocat lapidem, quœ eadem vocabat ydeas, id est formas. « Ita enim ut cognovit res formavit. In divina igitur « mente, quœ est archetipus mundus, gênera intelligibi- « lium animalium continentur, id est cognitiones de « diversis generibus animalium. Et quasi quidam fontes. « Ut enim rivus est a fonte, sic omnia ab eis sunt quœ «« sunt in divina mente, si quidem vere in eo conti- « uentur. »
Le commentaire ne s'étend pas dans notre manuscrit au delà du feuillet 60 v", à la fin duquel il est tout à coup interrompu. Ainsi nous ne possédons de l'ouvrage d'Honoré d'Autun ou de Guillaume de Gonches, qu'un fragment qui comprend à peine la moitié de la première partie du Timée.
ABREGE EN VERS DE L INTRODUCTION DE PORPHYRE ET DES CATEGORIES d'aRISTOTE.
Bennoni.
Quod frater fratri vel quod pia mater utrisque.
« Postquam, frater dilectissime, litteris dilectionis tuae « inspectis, sanutn te ab exilio reversum etsecundum velle « tuum scholaiibus curis absolutum quœ libi , frater « amande , sœpe tsedio erant, tamen quasi usui forent, « si bene valeres et non displicerent pro libilu tuo vivere « intellexi, Deo gratias egi. Sed enim de magistri mei, « patris etiam nostri, avunculi tui infirmitate trislitia « quanta affectus sim et exanimatus, Deum oui me pro « salute ej usdeni hostias immolare prout meruisset, scriptis
»i tuis hortatus es, contestor; quod patris etiam ioeo
« qui me advenam et peregrinum pie, ut nosti, laribus « -suis suscepit et ut te ipsum propinquum suum incor- « ruptissimus custos nutrivit et docuit. Ad hoc etiam pro « et quo illi laus debetur a me et gralia major, quod te « talem ac tantum mihi associavit amicum. NuUa etenim « mihi te fors obtuht, sed optimus ille. His pro beneficiis « mihi ab illo impensis , cum grates condignas nequeo « persolvere ad pr?esens , hostias, ut monuisti, pro illo « Christo quotidie immolavi. Hsec hactenus. Petitionibus
« vero tuœ caritatis, pro versibus in quibus primum
« per vacuum imposuisti vestigia, tametsi majora petiisses « sanus et adhuc scholarum curis implicitus, si legatusille « de quo me nihil dubitare suasisti ad me perveniret, statim « libens, fidus ut amico satisfacerem, Tamen ad me non « pervenit, et adhuc incertus sum quis esset.... Quoniani « complurium mei ordinis scholasticorum, prœsul vene- « rande, oblatas tibi litteras omni gratiarum alacritate sae- « pius te audio suscepisse, horum licet omnium parvitate in- « genii et totius professione virtutis me cognoscani infimum
« esse, tuœ confisus tamen pietali aliqiia et ego oJQTerre « liuerarum jocularia prœsumo tuœ majestati. Fert ani- « mus, Dei aspirante gratia, quam paiicissimis, oratione « metrica absolveje qiiod Porpliyrii Isagoge et Aristote- « lis Categoriaî videntur in se continere. Quod hanc ob « causam maxime decrevi agere, ut quae illi latius diffu- « dere, breviter collecta per me tenaci diligentius crederem « memoriee. Nomina quoque grœca quœdam interposui « ubi lege metrl constrictus latina non potui ; quod cui- « que facilius liquebit, qui talium notitiam habebit. Id « mibi ne ducatur vitio, primum abs te, pater piissime, « cui hoc litterarum munere ingenii mei primitias immolo, « deinde ab omnibus veniam postulo. »
Doctor Arislotiles, oui nomen ipsa dédit res,
Ingenio pollens iniro praecelluit omnes.
Hic *, natis post se dialectica ne laluisset,
Prinios componens Analiticos studiose,
De syllogisniis ratio perpenditur in quîs,
Credidit ut sapiens lios pianos omnibus esse.
Sed cum nullus eis ^ intellectu capiendis
Sufficeret, rursus tentât proferre secundos;
Quos neque posse capi cum sensit, Topica scripsit ;
Einc Perihermenias, postremo Cathegorias ;
Post quas finitas, descendere noluit infra.
Hic genus ac speciem, proprium, distantia^, stringens,
Symbebicos '' etiam quid sint omnino lacebat.
Porphyrius tandem cernens, nisi cognita quinque ^
Haec sint, bis quinas nesciri cathegorias,
Cuique suuni finem signavit convenientem ;
Dicens esse genus quod praepositum speciebus ;
At speciem generi subjectam maxime dici
Ex individuis numéro distantibus uno ;
Ordine quae ^ sequitur post istam "^ quale quid infert,
Adsumpta generis vi formatrix specierum.