Metalog., II, 10. — 2. Ihul., m, 3. — 3. Ihïd., n
« sic artis laùonem instituere. Erit auteni qualiter artem
« institui conveniat, cognito ejus initio manifestius. Ut
« igitnr ab artis initio negotii initium sumi possit, sit
« trium prœmonstrandorum primo prius ultimuni.
« Innotescat igitur quoniam initium non idem scientiae
« et artis et facultatis disserendi. Id autem innotescet, ex
« quibus horum initia cognitio; sunt autem ex tribus,
« ingenio, usu, arte. Tria igitur et quorum et ex quibus
« initia, sed non ex singulis singulorum. Scientise enim
« disserendi ex ingenio absque cseteris initium ; artis au-
" tem ex hoc et usu ; facultatis autem ex hiis et arte. Cujus
« enim primi disserere propositum solo quidem ingenio
« ad propositum exequendum rationes invenire et expli-
« care ejus attentioni innotuit. Nondum quidem dis-
« cendi usus , nam adhuc tantuni initium. Nondum dis-
« serendi ars ; prius enim disseri oportuit quam de hoc
« ars tieret, prius enim dé quo ars quam ipsa. Sic igitur
« scientiae hujus initium ex ingenio, non ex usu vel arte.
« Non autem hoc dicere Yideamur qu?e non ex horum
« quolibet disserendi scientia. Nam scientia quantum (?)
« ex uno quo eorum ; scientiae autem initium ex uno . Non
« enim ex usu vel arte, sed ante utrumque, ut ostensum
« est; artis autem initium ex ingenio, non sine usu. Cum
« enim usus scientiam disserendi abundantiorem redderet,
« eo quod pluiibus scientiis disserebalur, eo plures disse-
« rendi varietates patiuntur, ex ingenii quoniam (?) habi-
« lissima facilitate et usu disserendi frequenti. Incidit in
« hoc qualiter dissereret considerantis industria, ut com-
« periret sicut cfeteras scientias arte et disciplina faciliores,
« sic et de eis disserendi et eas intelligeudi scientiam arte
« aliqua certiorem et faciliorem posse fieri. Inde igitur ex
« quo modo jam tune disserere consuetum attentiones
« industria paulo plus compcriente , artis quasi prima
« rudimenta comperiri contigit. Sic igitur ex ingenio et « usu artis hujus initium.
« Et primo autem de ea re compertis, plurium plu-
« ribus notitiam sumeiuibus, et posteriorum singulis in- «« ventioni aliquid addentlbus, diversorum diversis insti-
« tutionibus , plurima de arte ad disciplinam edisseri « accidit. Artis igitur ratione plenius innotescente, usu « disserendi jam ad plénum augescenle, ingenii industria « artis prœceptioneni usu exequente, aliquid facultatis ad « disserendum pervenisse non est dubium, si igitur facul- « tatis ex tribus quae dicta sunt initium, »
Ce début justifie bien le reproche d'obscurité que Ton avait adressé au maître du Petit-Pont. Nous omettons le reste du prologue, et nous arrivons au corps de l'ouvrage. F° 247 r°. « Principium disserendi ab interrogatlone vel enuntiatione. Quoniam igitur ab ipso disserendi principio docendi disserere propositum inclioari conveniens, sic de eis docendi disserere principium a quibus est disserendi. Quare nunc proposito non sit parum qualiter ad principia prompti disserendo simus, expedire. Sunt autem disserendi principia non abhisquce dicta sunt sola, ut ab ils solis ne ab liiis omnibus ut ab bis omnia. Ab enuntiatione enim vel interro£[alione non solum disserendi, sed et omnium pêne quœ ad disserendum principia. Quare si quae in disserendo enuntiationes et interrogationes fieri convenit arte docuerimus, quod propositi nunc suscepimus executi erimus, et proposito erit amplior propositi executio. Sic enim et ad principia prompti erimus et ad singula in disserendo viae plurimum habebimus.
« Est igitur enuntiatio veri vel falsi dictio, ut ad disserendum. Interrogatio vero quid sit, notius est quam ut difEniri oporteat. Quoniam autem non nisi de aliquo aliquid enuntiari vel interrogari contingit, est autem de quoquam quid de eo prioris ccgnitionis, erit de quo aliquid enuntiari vel interrogari conveniat, et in arte docere, et ex arte attendere, primum quid de eo secun-
dum confusa sit ad hoc et in arte institutio et ex
arte attentio. Duplicem* utrinque considéra lionem adhibendam instituimus, alteram eorum de quibus et quae dicuntur, alteram verborum quibus ea de illis. Quoniam