SUR LE MONDE
Utrum mundus sit aeternus.
Utrum motus sit aeternus,
Utrum tempus sit aeternum.
Ulrum possibile est mundum fuisse ab aeterno.
Qua mensura mensuretur mundus.
De pareilles questions promettent une abondante moisson de précieux documents à celui qui s'engagera au milieu de ces gloses, surtout de la seconde. Il ne devra pas se rebuter d'y trouver des lacunes, des désordres, et niême quelquefois des matières étrangères à la physique. C'est ainsi qu'au feuillet 57 se rencontre tout à coup une glose sur le traité des Plantes, jusqu'au feuillet 63 où recounnence celle sur le sixième livre de la Pliysique. Ces six feuillets ont leur intérêt. La table des matières
placée en lête du manuscrit donne la liste de toutes les questions agitées dans cette glose inédite du xiii^ siècle sur le célèbre traité des Plantes, alors attribué à Aristote, On sera bien aise de trouver ici un certain nombre de ces questions.
An debeat esse scientia de vegetali.
An sit scientia naturalis de vegetalibus.
An liaec scientia débet separari a scientia de animalibus.
Utrum in plantis sit ponere animam.
Utrum in omnibus sit anima.
De compositione vitae in plantis et in animalibus.
A quo vita in plantis.
An plantae babeant speciem.
Utrum plantae babeant animam intellectivam.
An plantae babeant sensum, et primo an babearit gustum.
Utrum plantae babeant tactum.
An in plantis sit desidcrium.
Utrum plantae babeant motum secunduni locuni.
Utrum in plantis sit exspiratio et inspiralio.
An in plantis sit somnus et vigilia.
Quid sit sexus plantarum.
An sexus sit potenlia genei'andi.
An potentia generandi per descissionem seminis sufficiat ad hoc quod sit sexus.
Utrum in animalibus sit sexus vel non.
Utrum in plantis sexus.
Utrum in plantis sit distinctio sexuum.
Utrum planta debeat dlci perfecta secundum naluram.
Utrum quaedam simpllces sint partes plantée, et quaedam composltee.
Utrum bumor sit pars plantae.
De gummi, utrum sit pars plantae.
Utrum gummi sit pars superflua plantae, aut non.
Utrum ortus gummi fiât ex bumorc secundarlo, vel ex humore nutritivo.
Utrum omnis planta pi'oducat gummi.
De cortice, utrum sit pars simplex vel composita.
An radix sit pars plantae.
Utrum radix sit pars necessarla plantae.
An partes simpllces dlvldantur In partes similis nalurae.
An ladix componatur ex partibus similibus.
An folia et fructus sint partes plant*.
Ulrum sint partes necessariae.
An contingat ponere numerum partium plantae determinatum, vel non.
Utrum planta habeat aliquam partem deterniinatam primo in qua est vita sicut in corde.
Quae sit illa pars.
Quid habeat planta loco cordis.
De causa aromatis in planlis.
An omnis planta sit aroniatica.
Quomodo generetur planta.
An in perfecta qiiantitate oriatur planta.
Utrura granum habeat substantiani.
Utrum granum sit virtus animae.
Utrum sit vita in planta emissa vel abscissa.
De planta emissa, utrum habeat animam.
Quomodo possit continuare suam vitam pars plantai emissa vel abscissa.
An possibile sit quod pars inseiatur.
Utrum contingat aliquando quod natura stipitis mutetur in naturam surculi.
An illa duo fiant unum secundum essentiam.
Utrum illa duo sint continua, vel non.
Utrum planta diverste speciei.
Utrum planta diversse speciei in aliam plantam diversae speciei possit inseri.
Utrum una species plantse in aliam speciem plantée possit transmutari.
Parmi ces questions il en est plusieurs, comme on le voit, qui intéressent encore aujourcVIiui la pliysiologie végétale. Il serait curieux de comparer ce fragment entièrement nouveau de Roger Bacon avec le traité d'Albert en sept livres De çegetatllibus (Alb. opp. t. V, p. 342), et de rechercher si ces deux rivaux diffèrent en botanique comme ailleurs, ou si Tun et l'autre ne se bornent pas à commenter Aristote et Tiiéophraste, en y mêlant quelques hypothèses empruntées aux Arabes.
Nous arrivons à la partie de ce manuscrit qui sera une révélation précieuse et à peu près inattendue pour i'Iiisto-
rien de la philosophie scholastique. On ne peut plus douter que Roger Bacon ne se soit occupé de métaphysique comme tous ses contemporains, puisque depuis le feuillet 74 jusqu'à la fin du manuscrit est un commentaire ou du moins une glose suivie et à peu près complète sur la plupart des livres de la Métaphysique d'Aristole, entremêlée de quelques écrits étrangers. Nous rendrons compte de cette glose avec une juste étendue.
Fol. 74 jusqu'à la fin du fol. 77. Ce sont des questions hors de leur place sur le onzième livre de la Métaphysique : De undecimo libro.
Primum quaeritur utrum possit esse consideratio vel scientia de substantia, et videtur quod non, quoniam scientia est habitus per demonstratlonem acquisitus, sed substantiae non est def initie, ut dicitur in secundo Posteriorum, et commentator in secundo (?) Metaphysicae ; quare de substantia non est consideratio vel scientia, etc.
Vient ensuite un corps entier de questions sur la métaphysique d'Aristote :
Fol. 78.1ncipiunt quaestiones super priraumMetaphysicae a magislro R.Bacco prima pecia. Omnes homines natura scire clesiderant. Dubitatur de ista scientia, primo de subjecto; sed hoc relinquitur princlpio quartl et sexti. Quaeritur ergo de ista propositione et venficalione ipsius : omnes homines^ etc.
Fol. 79. Incipiunt quaestiones super secundum Metaphysicae.
Fol. 82. Secunda pecia super secundum Metaphysicae a magistro R. B.
Fol. 87. Tertia pecia super secundum Metaphysicae a magistro R. B.
Du second livre, les questions passent immédiatement au cinquième.
Fol. 91. Super quintum librum Metaphysicae. Quarta pecia Metaphysicae a magistro R. B.
Fol. 9o. Super quintum librum Metaphysicae. Quinta pecia Metaphysicae a magisiro R. B.
Fol. 97. Hic incipit sextus liber Metaphysicae.
Fol. 98. Super septimum librum Metaphysicae. Sexta pecia Metaphysicae a magisiro R. B.
NOUVEAU RIS. DE II. lîACOiN SUR ARISTOTE. 421
Fol. 103. Super septimum librum Metapliysiciç. Septimapecia IMetaphysicas a magistro R. B.
Fol. d06. Eic incipit octavus liber Meïa])hysic3e.
Fol. 107. Stfj3€r librum octavum Metaphysicae. Octava pecia a magistro R. B.
Fol. 108. Circa nonum librmîi Metaphysicae.
Fol, Hd. Super nonum librum Metaphysicae. Nona pecia Metaphysicae a magistro R. B.
Fol. 112 et 113. Ici commencent les questions sor le dixième livre *, mais, pour en trouver la suite et les questions relatives au livre onzième, il faut se transporter au fol, 166. Tout l'intervalle est rempli par d'autres écrits.
Le premier est un commentaire sur le livre De caush, que l'on considérait généralement, dans les écoles du xiu" siècle, comme le complément de la Métaphysique. Ce commentaire, sans nom d'auteur, est très-développé; il s'étend jusqu'au folio 129, où il s'arrête sans être achevé. Le second est un assez long traité de logique, à l'usage de la jeunesse, « opns puerorum » , qui va du folio 130 au folio 153, sans aucun titre, et sans nom d'auteur. On lit seulement en tête : « Prima pecia magistri S. H. » Il est difficile de deviner quel nom cachent ces initiales. Puis, du folio 153 au folio 165, est le traité Sur la science perspective, rédigé en forme de questions, suivies de leurs solutions.
C'est au foHo 166 que reparaît le commentaire sur la Métaphysique d'Aristote. « Incipiunt qua^stiones super undecimum primœ philosophioe Aristotelis. » En voici les premières lignes: « Consideratio quidein est de substantiel. Qua'ritur hic primo utrum de ente separalo possit esse scientia et videtur quod non. ISil est in intellectu quod non prius fuerit in sensu, etc. »
Enfin du folio 176 au folio 190, on rencontre une seconde glose très-incomplète sur les trois premiers livres de la Métaphysique ; et le volume se termine par un petit traité sur la sphère, sans nom d'auteur, en trois feuillets, et d'une écriture du xiii'' siècle.
Pour donner une idée de la première glose sur lu Mêla-
physique, qui est de beaucoup la plus considérable et la plus importante des deux, nous transcrivons ici la liste des questions engagées dans le premier livre*, d'après la table des matières que présentent les premiers feuillets du manuscrit.
Quseritnr primo hic utrum sit appetitus vel desiderium respecta scientiae.
An scientia ab omnibus desideretur.
Utrum id desiderium sit a natura.
An hujus desiderium sit in nomine a parte maleriae vel a parte formae.
Utrum ista scientia sit una vel plures specie.
De scibili utrum sit unura vel multa.
Utrum scientia sit nobis innata vel acquisita.
Quomodo fit memoria ex sensu.
Utrum ab une sensu fiât memoria.
An memoria et sensus sint pi'incipia scientiae.
Utrum bruta possunt experiri vel homo.
An memoria sit causa experimenti.
An unica memoria faciat experimentum.
Utrum experimentum sit ]irincipium necessarium ad siientiam.
Quid sit miratio quae est principium scientiae.
Utrum sapiens débet sclre omnia in universali.
An ista scientia débet ordinari ad aliam scientiam.
Utrum sit nobilissima et djgnissima.
Utrum in bac scientia sit procedendum a causatis ad causas.
De arte, utrum ars sit universalium.
Utrum experimentum sit singularium.
Quid sit admiratio.
Utmm admiratio est effectus contingentis aut necessarii.
Utrum sufficiat ad admirationem habere c.ognitionem effectus.
An admiratio sit principium scientia?.
Utrum admiratio sit in brutis.
De numéro habituum animae.
Primo an sit veritas.
Utrum necesse est ponere veritatem,
Utrum contingat ponere plures veritates.
1. Voyez la traduction que nous en avons donm^e dans nos Frag-
îrEîJTS DE PHILOSOPHIE AKCIEJfKE, }). 191.
Utrum sint plares verilates incomplexae.
Utrum continuât ponere plures veritates, unam creatam et aliam increatam.
Utrum sint plures veritates increatae.
Utrum dicatur veritas univoce vel aequivoce.
Utrum veritas increata habeat aliquod commune.
Quid est veritas.
Utrum veritas sit in génère.
An possibile est habere cognitionem de veritate.
An cognitio de veritate sit facilis.
Utrum ista propositio sit vera : sieut se habet oculus vespertilionis ad lucem diei, sic intellectus noster ad manifestissima natura?.
Utrum possumus cognoscere veritatem per se.
Utrum niateria sit causa difficultatis cognoscendi veritatem in sensibus.
Quomodo intellectus noster sit causa difficultatis cognoscendi formas sépara tas. ,
Utrum scientia de veritate est speculativa.
Quid sit finis speculativae.
Quid sit finis activas.
Utrum prima veritas sit causa omnium aliarum veritatum.
Utrum ista propositio sit vera : sicut se habet unumquodque ad esse, sic se habet ad veritatem.
Utrum causse efficientes vadant in infinitum.
An possibile est quod causae vadant in infinitum,
Utrum sit status ad unicam causam efficientem.
Utrum illa causa sit creata vel increata.
Utrum sit status in causis materialibus.
Utrum causa finalis sit ibi ultimum,
Utrum sit status ad causam finalem creatam vel increatam.
An sit status in causa formali.
Utrum sit status in causis formalibus, a parte ante.
Utrum sit status ad forniam creatam vel increatam.
Utrum aliqua causa fornialis sit increata.
Utrum contingat ponere statum ad causam unam fornialem.
Utrum sit unus modus sciendi vel plures in scientiis.
Utrum ille modus debcathaberi per scientiam.
Utrum conlingit ponercnaturam elenientarem esse principium materiale j)artinni entis.
An natura mateiialis polest esse piin(i|iiinn ni.ilerialc rcspcrtu rn-Ii.
Utrum sit principium materiale in oinni creato.
Utrum sit necesse ponere eamdem niateriam in omnibus per essentiam.
Utrum sit ponere aliquod confiisum materiale in quo omnia sint admixta ante procreationem rerum.
An materia omnium sit creata.
Utrum in materia sit potentia passiva.
Utrum mateira pura, omnino pura, habet confusionem vel distinctionem potentiarum.
Utrum materia sit unica potentia vel plures.
Utrum potentia materia? sit ejus substantiae.
Utrum potentia materiae sit differentia accidenlalis vel subslantialis.
An materia prima habeat aliquam formam.
Utrum in materia prima sit exitus formarum distincte vel sub confusione.
Utrum ideae sint apud mentem divinam.
Utrum possibile est quod ideœ sint extra.
Utrum quaelibet idea est unum numéro.
Utrum idese sunt causse transmulationis.
Utrum idea est universale.
Utrum uterque scilicet Plato et Pylliagoras, posuit idoeas universales,
Utrum natura respiceret ad exemplar producendo.
An in l'ebus artlficialibus necesse est ponere hujus ideas.
Utrum corruptis singularibus possunt universalia remanere.
A quo crearetur numerus in rébus, an a parte materiae, an a parte formae.
Qualiter componitur numerus.
Utrum numerus constituitur secundum substantiam ex numéro et unitate.
An numerus habeat diversitatem specierum.
Utrum numerus sit unus per essentiam.
Voilà certes des questions qui marquent une forte étude de ce grand premier livre, et les avoir dressées est déjà d'un très-sérieux amateur de métaphysique.
Donnons encore quelques-unes des questions que soulevaient les autres livres aux yeux de Roger Bacon.
Questions sur le vii^ livre.
Quomodo sit idem idea domus cum domo generanda, utrum génère, vel specie, vel numéro.
NOUVEAU ftlS. DE R. BACON SUR ARISTOTK. 425.
Utrum ad generationem singularum domoruin exigitur unica idea.
Utrum individuum habeat diffinitioneni.
Quid diffinitur apud nos genus vel species,
Utrum diflînibile sit materia vel forma vel compositum.
Quomodo universale habeat materiam.
An partes materiales ingrediantur diffinitionem.
Quomodo habebimus naturam universalis.
Utrum universale est in rcbus materlalibus, an tota ratio, universalis perficialur sine compositione ad animam.
Utrum universale est in singularibus.
Utrum universale est substantia perfectiva singularium.
An universale sit aliquid in actu.
Questions sur le i\'^ livre, « Circa noniim librum Metaphysicre. »
Quid est potentia activa.
In quo génère sit potentia activa.
Utrum sit potentia passiva.
Quid sit ista potentia passiva.
De divisione polentice.
Utrum voluntas rationalis vadit ad opposila. ^
Utruui voluntas causa- primae vadat ad opposila.
Quomodo potentia rationalis vadit ad actum.
De exitu potentia? rationalis in malum.
De exitu potentiœ causœ primas in actum.
Quid sit actus.
Quid sit potentia respectu actus.
Utrum ens in potentia sit prius ente in actu.
Utrum in diversis secundum numerum actus praecedit potentiam tempore.
Utrum in eodem secundum numerum actus piœcedit potentiam tempore.
An malum sit.
Utrum in superioribus sit malum.
Utrum in inferioribus sit malum.
Utrum materia est causa mali.
Quid est causa mali.
Utrum malum faciat ad decorem universi.
Utrum intendatur bonum universi propter malum.
An malum fieri est bonum vel non.
Utrum malum j)rovideatur a [)rimo vel cognoscatur.
Questions sur le x^ livre, « Girca decimum librum Metaphysicse. »
Utrum materia vel forma sit causa universalis vel neuter.
Utrum necesse sit ponere unum minimum in generibus.
Quid sit minimum in quantitate.
An contraria habeant médium.
Utrum médium sit inter bonum etmalum.
Utrum omnis causa agat per influenliam.
Utrum materia est causa per influentiam.
Utrum agens corporale agat per influentiam.
Utrum agens spiriluale agat per influentiam.
An primum sit sine principio.
Utrum a-ternitas babeat ])rincipium actu.
Utrum feternilas sit in génère.
In quo praedicamento sit seternitas.
Utrum sit in quantitate tanquam principium, vel tanquam principatura .
An seternitas habet aliquod genus compositionis.
Utrum œternitas babet partes intégrales.
Utrum virtus intelligentiae emittatur ex substantia divina aut creetur ex nihilo.
Utrum id quod causa prima emittit extra se sit substantia vel accidens.
Utrum id emissum, sive de novo creatum, sit species.
Utrum intelligenlia babeat formas exemplares.
Utrum substantia ipsius intelligentiae sit exemplaris.
Utrum intelUgentia superior babet magis formas universales quam inferior.
Utrum res sint in intelUgentia.
Utrum omne receptivum est in recipienti per modum recepti .
Utrum causa est in creato per modum creati.
Quo modo creatum est in causa.
Utrum intelUgentia intelligat suain cssentiam.
Utrum inlelligat suam essentiam per specicm vel per pra*scientiam ipsius essentise.
Utrum anima babet species rerum sensibiiium corporaliuiu.
Utrum babeat istas species innatas vel adquisitas.
Utrum omne sciens sciât essentiam suam.
Utrum omnis cognocens cognoscat essentiam suam.
Utrum omnis sciens essentiam redeat ad illam.
Utruni essentia intelligentiaesit infinita.
Utrum causa prima det esse rébus entibus.
Utrum prima causa continet creata per sui substantiam sine medio.
Utrum id médium diffundatur a substantia causae primae.
Utrum vita in sit in primo.
Utrum vita sit intelligentiis.
Utrum corpora elementaria et mixta babeant vitam.
De diffinitione vitae.
An primuni regat res.
An regat eas Ita quod non misceatur eis.
Utrum prinium egeat medio in opère creandi.
An sit médium interprimum et bsec inferiora.
An causa prima sit in rébus.
Utrum est in omnibus rébus.
An omnes res sunt in primo.
An contingat ponere rem aliquam cujus substantia et actio sunt in raomento aeternitatis .
Questions sur le xi*" livre, « Incipiunt quaestiones undecimi libri Metapliysicœ. »
Utrum in substantia prima est diversltas dispositionum. Utrum voluntas substantirc seternae sua actio est. Utrum Deus sit vivens.
Utrum primo insit intellectus.
Utrum scientia primi sit universalis.
Utrum scientia primi sit particularis.
Utrum primus sit sciens vel intelligens in potentia. Utrum primus sit sciens in babitu.
Utrum sit sciens in actu.
Utrum scientia primi sit ejus substantia. Utrum inteliigere se tantum est ei essentiale. Utrum intelligat se per exemplar.
Utruni essentialibus idem est res et ratio ot intellectus. Utrum primum intelligat omnia in ralione principii. Utrum primum cognoscit malum.
Utrum eadem scientia cognoscit bonum et malum. Utrum scientia primi cadat super complexa. Utrum Deus cognoscit contingentia.
Utrum codem modo sciât pr.Tsentia, prseterita et futura. Utrum consecutio intelligentia; créât lassitudincni et fatigationem.
Utrum primum ab intelligentiis et animabus separalis cognoscatur, intelligatur \el sciatur.
,Utrum prima causa per se intelligilur ab intelligentia.
Utrum delectatio vel amor causa; primae ab intelligentia excellât cognitionem.
Telle est la description toute matérielle de ce manuscrit, resté pendant plusieurs siècles enseveli dans la poussière de l'abbaye de Corbie, sans que personne ait entrepris de l'en tirer et de le faire un peu connaître. Il renferme trois gloses, jusqu'ici entièremeut inconnues, de l'auteur de VOpus jnajiis^ de \0pusj7iinus et de VOpus tcrtliim^ sur la Physique et la Métaphysique d'Aristote et sur le Traite des Plantes. Si imparfaites qu'elles soient, elles ne peuvent manquer de jeter un certain jour sur des côtés ignorés du génie de Roger Bacon. Elles réclament donc im examen approfondi. Nous l'attendons de quelque jeune et consciencieux ami de la philosophie du moyen âge, et nous n'avons voulu que le provoquer et le préparer, autant qu'il était en nous, par ces indications grossières, mais exaclcs.