‹ Fragments philosophiquesChapitre 69 sur 92 · ECRITS DE GERBERT · texte numérisé non relu

ECRITS DE GERBERT

(( commendationem addit. Ramunij pliilosophiam. Li « mine adverso, ccUula postica. »

Expliciunt glosulœ Eneidos sccundum integumentum.

Plusieurs écrits de Gerbert. — Commentaire anonyme SUR LE TiMÉE.— Introduction de Porphyre et Catégories d'Aristote mises en vers.

Nous trouvons a la Bibliothèque du Roi un manuscrit de Saint-Germain, coté ^095, qui contient divers mor;; ceaux intéressants pour l'histoire de la première époque de la philosophie scholastique. Nous donnerons d'abord la description complète du manuscrit et nous y joindrons des extraits des deux morceaux les plus remarquables.

^o po ^.fo 5 yo^ Traité en latin, sans titre et sans nom d'auteur, d'une écriture du treizième ou quatorzième siècle, sur un jeu consistant en certaines combinaisons de nombres et que Tauteur appelle rythmimachia : (( Rythmimachia grœcenumerorumpugnaexponitur.oetc. C'est le même traité dont l'abbé Lebeuf a parlé, d'après le manuscrit de Golbert n^ 400^ , dans sa Dissertation sur l'état des sciences depuis Charlemagne ( page 85), et qu'il attribue à Gerbert. En effet, dans le manuscrit de Golbert, que nous avons examiné, et qui porte aujourd'hui à la Bibliothèque royale le n° 7^85, ce traité, ou plutôt le fragment de ce traité qui y est contenu, vient a la suite de la géométrie de Gerbert, et il est d'une écriture du onzième siècle. Toutefois nous devons faire observer que l'écriture du traité de géométrie est d'un temps posté-

1 iciir, et qnc dans le manuscrit de Colbert, comme dans celui de Saint-Germain, la Rytinnimachia ne porte pas de nom d'auteur, mais bien ce simple titre : Liidus qui dicilumjlhmimachia. Oudin assure que cet ouvrage a été imprimé.

20 po F- ^0.^0 yo^ D(3 la nieme écriture que ce qui précède : l'Aritlnnctique de Boëce; la fin manque.

3" Fo 47 ro-48 v\ D'une écriture du onzième siècle : fragment d'un traité sur la multiplication et la division appliquées aux mesures.

« Init. : Id de omnibus generaliter lenendum est quia (( singularis quœcumque multipîicaverit sive decenum « sive centcnum sive millenum vel ulteriores, in eodem (( ponetdigitum, in secundo articulum », etc. Fin. : « Yi- « deor in culpam illam incidisse in quam Porphyrius cum (( de génère tractabat dicitur devenisse. Cum enim om- « nem demonstrationem ex notioribus oporteat constare, « députant illi in vitium ad gencris diffinitionem speciem « innotiorem habuisse. Ego similiter quoque fecisse com- (( probor. Cum enim untiarum comparationes ex notio- <( ribus monstrare debuissem, minulias ignotiores, id est (( sextulam, sicilicum et cœteras inlermiscui.'Sed Boe- (( tiiius Porphyrio succurrit et mihi , dum dicit nullam (( rem nisi ab iis in quibus substantiam suam habet posso (( demonstrari. Sicut enim genus a specie substantiam su- « mit, sic et untia a partibus suis, id est sextula, sicilico « et cœteris quibus pereuntibus ipsa non manebit. Nunc « autem, paululum untiis intermissis, aliquantulum non « pigeât scribere de minutiis, ut, etminuliis et untiis « pleniter cognitis, de utrarumque divisionibus et duc- (( tionibus poslniodum abunde dicatur. »

ÉCRITS DK GEUBERT. 293

V F^ 48 vo-52 v°. « Régula} ex lihiis Plolemei régis (( de compositione astrolapsus, » Règles tirées des livres de Plolémée, pour la composition de Tastrolabe, de la même écriture que le fragment qui précède. Il n'y a pas non plus de nom d'auteur ; mais c'est évidemment le même ouvrage dont l'abbé Lebeuf * a fait mention et cité le commencement d'après les mannscrits de la Sorbonne n03 ^ 249 et \ 269, et que ces manuscrits attribuent a Gerbert : « Incipit liber Gileberti de Astrolabio. » Voici ce commencement, d'après notre manuscrit; il ne diffère de celui que donne l'abbé Lebeuf que par de très-légères variantes :

a Quicumque astronomie» pcritiam disciplinœ et cœ- « lestium spliœrarum geomctricaliumqne mensurarum « altiorem scientiam diligenti veritatis inquisitione allius a rimari conatur, et certissimas horologiorum quorumli- « betve climatum rationes et qua-libet ad bœc pertinentia a industrius discriminare nititur, banc vualzacoram ^, « id est planam sphœram Ptolemei scu astrolapsum sofl lerti indagatione perquirat. »

Tout porte à croire en effet que ce traité est de Gerbert; on y trouve une connaissance de l'astronomie et de la langue scientifique des Arabes, telle que lui seul pouvait la posséder dans ce siècle. Il y a un chapitre intitulé : « De vocabulis latinis et arabicis stellarum et formalio- « nibus corum, etc. n Ce traité, dans notre ms. -i09o, étant de la même écriture que le fragment sur les mesures dont il est immédiatement précédé, il se pourrait bien que celui-ci fut aussi de Gerbert, dont le nom se sc-

*.. Lcbcuf, Ëlat des sciences en France depuis Charlemagne jusqu'au roi Hohert (recueil de divers (^crils, etc.), 1738, in-8, t. ii, p. 89. 2. Lebeuf : walzagoram.

rait trouvé au commencement, que nous n'avons plus.

5° F® 53 r°-60 v"". Commentaire anonyme, incomplet, d'une écriture de la On du douzième siècle, sur le ïimée de Platon.

On sait que le Timée de Platon était connu par le commentaire de Cbalcidius, au moins dès le huitième et le neuvième siècle, puisqu'on le trouve dans des manuscrits qui remontent à cette époque. On sait aussi que les doctrines qui y sont exposées étaient devenues au douzième siècle un sujet d'étude et de controverse. L'influence des théories platoniciennes est visible dans Bernard de Chartres. Voici maintenant le premier commentaire régulier sur le Timée, de la main d'un scholastique; l'auteur doit être celui de la Philosophia mundi et de ï Imago mundiy attribuées à Honoré d'Autun, et qui pourraient bien être de Guillaume de Couches; car il y a une analogie frappante entre la Philosophia mundi et le de Elementis philosophiœ; Bedœ opp. ii, p. 312. Non-seulement dans le premier livre de V Imago mundi (c. lxxxi et Lxxxiii), Honoré ou Guillaume s'occupe de l'explication des fameux nombres du Timée; mais dans le premier Hvre de la Philosophia mtmdi (ï. i, c. xv), après avoir rapporté plusieurs opinions qui avaient cours de son temps sur l'âme du monde, il renvoie^ pour l'explication de la doctrine platonicienne sur ce point, à des gloses qu'il aurait écrites sur Platon : « Hanc dicit Plato ex di- « vidua et individua substantia esse excogitatam et ex ea- « dem natura et diversa : cujus expositionem si quis « quœrat, in glosulis nostris super Platonem inveniat. » n serait donc possible que le commentaire contenu dans le manuscrit do Saint-Germain, ^095, fût celui qui est ici

désigné. En effet, l'auteur (f° 60 v% c. ^ ) nous apprend qu'il avait composé sur la physique un livre, qu'il appelle ISostraphilosophicty et où il avait démontré qu'il ne peut y avoir de corps situés dans une région supérieure a celle du feu. « Nullum ergo naturali aspiratione superius débet « esse igné. Quod enim dicunt aquas congelatas esse ibi, « ita absurdum quod illud dedignamur refellere. In nos- (( tra phiiosophia satis idem diximus. « Or, nous retrouvons cette idée en plusieurs endroits de la Phiiosophia mundi (1. m, c. v, vi, elc). Enfin les auteurs dont il est fait mention dans le commentaire que nous avons sous les yeux, sont précisément les mêmes que cite ordinairement Tauteur de la Phiiosophia mundi et du de Affecabus solis : ce sont Boëce, Macrobe et Constantin l'Africain.

Nous donnerons tout a l'heure un extrait de cet ouvrage; mais continuons la description du manuscrit.

50 p g| j.o.g3 ^0^ Commentaire anonyme incomplet sur le traité de Priscien. De la construction : « Gramma- (( ticalia super Priscianum de constructione. » Ce titre est d'une écriture beaucoup plus récente que celle du corps du traité, laquelle paraît être du douzième siècle.

7^ Abrégé en vers, précédé d'une préface, de l'Introduction de Porphyre et des Catégories : écriture du dixième au onzième siècle.

La préface est adressée à un évèque nommé Bennon, que l'auteur traite comme un personnage éminent, amateur des lettres, et qui avait dû subir un exil dont il était revenu. Est-ce Bennon, évèque de Meissein, qui joua un si grand rôle dans les querelles de l'empereur Henri IV, et qui mourut en ^ ^ 07 , âgé de près de 96 ans?

Quant a railleur de cet opuscule, il est possible que son nom soit cache dans le signe figuré au-dessus de la ligne

où se trouve le nom de Bennon, aa Bennoni. Faut-il

lire Yvo ou Odo? Rien n'est moins certain, et nous nous contenterons de donner cet écrit comme l'œuvre d'un dialecticien anonyme du dixième ou du onzième siècle.

Nous allons publier maintenant des extraits du commentaire sur le ïimée, et l'Abrège en vers de Tlntroduclion de Porphyre et des Catégories d'Aristote, sans essayer de restituer par d'arbitraires conjectures les mots que le mauvais état du manuscrit ne nous a pas permis de déciiiffrer,

(( Tncipientibus Thimeum Platonis inquirendum est « quœ composilionis illius causa fueril, et unde in eo aga- « tur, et qualiter, etc., et cui parti philosophicC subpona- « tur, et titulus. Causa vero compositionis hujus operis « talis fuit : cum in ter omnes recte philosophantes justi- « tiam in conservatione reipublicœ principatum obtinero « certum sit, circa illius inquisitionem maxima fuit eo- « rum intentio. Quorum Thrasymachus orator sic ipsam « definivit : Juslitia est quœ plurimum prodest ei (sup- « plevimus ei) qui plurimum potest, illud attendons quod « propter conservationem justiliœ ad illum qui plurimum (( potest gubernandœ reipublica? transferunlur. Cujus de- « finitione relata in scholis, Socrates ait: non; imo jus- (( titia est qua? plurimum prodest ei qui minimum potest. « Qui enira plurimum potest, se et sua sine omni justilia

ft conservât: scd qui uiinimum, minime. Et qnia tara <( perfectam de ea dederat sentcntiam, rogavernnt ciim « sui discipuli nt de illa tractatum coinponeret. Quorum « salisfaciens voluntati, de parte ipsius justitiœ, id est de « positiva justitia traclavit. Justitia enim alia positiva, 0 alia naturalis.Etest positiva, qua3 abhominibus inventa, a ut suspensio latronis, naturalisvcro quœnonest ab ho- « mine inventa, ut parentum dilectio, et similia. Sed « quoniam positiva justitia circa instituta reipublicae ma- (( xime apparet, in tractatu de ea ad rempublicam se « transtulit, ut circa eam justitiam ostenderet. Sed quia in « nullarepublica perfectam potuitinvenire justitiam quam a in exemplum prœtenderet, novam secundura vetcrcin « Alheniensium confinxit. Deinde Plato, ejusdem disci- 0 pulus, cum decem volumina de republica composuisset, « volens perficere quod magister suus prœtermiserat, de « nalurali justitia hoc opus composuit. Sed quoniam illa a circa creationem mundi maxime apparet, ad illam se « transfert. Unde possumus dicere quod materia hujus « libri est naturalis justitia vel crealio mundi. De ea enim « propter naturalem justitiam agit. Agit liocmodo de taîi « materia : ostendendo efOcientem, formalem, finalem, « malerialem causam mundi, deinde causam excogita- « tionis animœ , et modum et conjunctionem ejus cum « corpore, et potenlias quas in co excrcet; postea crea- « tionemcœleslisanimalis, aerii,aquatiliSjreptilis. Deinde (j agit de œtatibus hominis, de offlcio et ulilitatemembro- « rum ejusdem, ad ultimum de primordiali materia. Hac « ulililale agit de tali materia tali modo, ut, visa polen- « lia divina et sapicntia et bonitate in creatione rerum, « limeamus tam potcntem, venercmur tam snpienlem, di-

(( ligamus tam bcnigniim. Non uni tantiim parti pliiloso- (( pliiae siipponitur, sed de pluribus aliquid in eo conti- « netiir. Quod ut nielius intelligatur, partes pliilosophiœ « divisionc prodamus, Pliilosopliia igitur eorum qua3 sunt « et non videntur et eorum qUcT sunt et videntur vera « compreliensio. lïujus duaî sunt speeies : practica et a theorica. Practicœ vero sunt 1res : etliica de i,)struc- (( tione morum, eihos enim mos, etlionomica (sic) dis- (( pensalura : ethonomus enim est dispensator; hœcdocet « qualiter unusquisque propriam familiam debeat dis- (( pensare; politica, ç>W\\\'>>, polis enim est civitas; bœc (( docet qualiter respublica tractetur. Theoricœ similiter (( sunt speeies très : tbeologia, matbematica, physica ; et « est tbeologia de divinis ; theos enim est Deus ; logos est (( ratio. Matbematica quadrivium continet, dicta matbema- (( ticaid est doctrinalis. Mathesis cum aspiratione est doc- (( trina, sine ea est vanitas; et dicitur doctrinalis antonoma- « siée quiascilicet perfectior sit doctrina in quadrivio quam (( in cseteris artibus. In aliis enim sola voce fit doctrina ; (( in ista ut et voce, et oculis ; ut enim dicitur ab ore re- (( gula, ostenditur sub oculis in figura. Mathematicœ sunt « quatuor speeies : aritbmetica, musica , geometria , as- « tronomia. Physica vero de naturis et complexionibus (( corporum est; phijsis enim est natura. Musicœ sunt (( speeies très : instrumentalis, mundana, bumana. In- (( trumentalis très, melica, metrica, ritbmica. Melicœ très: (( diatonica, enarmonica, cromatica. De omnibus igitur (( artibus in hoc opère aliquid continetur; de practica, in (( recapitulatione positiva? ;justitiœ de tbeologia, ubideefû- (( ciente, formali et finali causa mundi et de anima mundi « loquitur; ubi vero de numeris et proportionibus, de

COMMENTAIRE DU XIl^ SIÈCLE SUR LE TIMÉE. 299

« matliematica; ubi vero de quatuor elemeiUis et crea-

(( tione auimalium et de primordiali matcria, pliysicœ.

« Titulus talis est : Incipit Thimœus PlatoniSy dictus a

« quodam discipulo suo. Mos eniin Platoni fuit intitulare

(( volumina a nominibus discipulorum, ut conferret ho-

(( norem discipulo, ut et vitaret arrogantiam et ut sub-

« traheret aemulis occasionem repreliendendi. Vel ïhi-

« mœus dictus est quasi flos; thimio [sic) eriim est flo-

« reo, quia in eo est flos philosophiœ. Isocrates , etc.

(( Tiiymœus Platonis diu difûcilis liabitus est ; non quia

« tam perfectus auctor aliquid obscure dixisset, sed quia

« lectores ignorabant artes quarum ex necessitate facit

« mentionem. Cum enim de creatione mundi ageret, de

a diversis artibus mentionem facere oportuit, juxta unius-

« cujusqueproprietates probationes inducendo. Estigitur

« iguoratus a latinis usque ad tempus Osii papœ; qui,

« cum sciret in eo multa utilia nec fidei contraria conti-

« neri, rogavit Ghalcidium, archidiaconum suum, in utra-

« que lingua peritum, ut de grœco in latinum illum trans-

« ferret. Cujus auctoritati obediens, primas partes illius

(( transtulit. Sed quia ignorabat utrum placeret annon,

« misit ad illum ut de illis judicaret, ut, si placèrent,

« cura majori audacia cœtera aggrederetur. Et quoniam

« difQciles erant ad intelligendum, super illas commen-

« tum fecit, et cum parte translata et commento bas lit-

(( teras misit, quarum continentia hœc est. In principio

(1 excusât se de ignorantia ; postea captât ejus benevolen-

« tiam; deinde ostendit quaie totum illum non transtulit

« et quare super partem translatam commentuin fecit.

« Descensus ad litteram talis est. Difficilis res erat « transferre librum Platonis de gricco in latinum ; sed

(( virtus lua et amicitia fccit eam mihi facilem. Scd ad « hoc quidom aliquis possct diccre : potestne virtus hoc (( faccre? Probat quidera.... auctoritate Isocralis, sic di- « cens : Isocrates ^, ille rhetor de quo in rhetorica legi- (( tur, in exhortationibus suis, id est in co libro sic « Yocato, laudans virtutem, virtus est hahitus animi « modo naturœ rationi consentaneus , dixit pênes eam (( (virtutem) consisiere causam totius prosperitatls; ex « virtute enim omnis prosperitas, quia, ut prohat Boe- « thius, omnia quœ contingunt bonis bona sunt, quœ « vero malis, mala sunt ; et omnium bonorum ^ id est ({ temporalium et œternorum. Et cum hœc diceret, addi- (( dit eam (virtutem) sola7n esse quœ redigeret ad pos^ 0 sibilem facilitât em y id est faceret faciles res impossi^ « biles, non natura sed usu. Et ne putaret aliquis eum (( mentitum esse, subjungit prœclare , id est aperte el « vere. Quid enim, Probat quod virtuti res difficilis fa- « cilis est, removendo a virtute ea quœ générant diflicul- (( tatem. Hœc sunt invita incœptio, impatientia laboris, « et hoc est quod dicit : quid enim generosam magna- « nîmitatem, id est virtutem, et est periphrasis ; aggrediy « id est incipere, ac si diceret nihil honestum. F^/ quid <j cceptum, id est incœptum/a^e^, nihil scilicet. Aute- (( quam enim incipiat, providet an ad perfîciendum sufQ- (( ciat. Ut temperet se a labore. Sed quia quod caret al- (( terna requie durabile non est, subjungit: tanquam « victa difficultatibus, Interpolare enim labores naturœ « est nécessitas, scd vinci fragilitas. Eadem est. Probato « quod virtus faciat rem difficilem facilem, hoc idem de

\, Clialcidii cdit. (cur. Mcurslo, Lugd. Batav. 4 607) : Socrates^ maie.

COMMENTAIRE DU Xli^ SIÈCLE SLR LE TLMÉE. 301

« amicitia, qua? quœdam virtiis est, diccns : eadem est (( vis amicitiœ quœ el virtutis est. Est amicitia volunlas « bononim erga aliquem causa illiiis ipsius qui dili^itur, (( cum ejus pari voluntate. Exponit qualiter sit eadem « vis, et est par extricatio, id est expositio, renim pêne (( i')n2)0ssibilium, id est difticiiium. Trica) sunt macula? « relis; inde intricare dicitur involvere, extricare, evol- (( vere. Cum alter. Subjuiigit qualiter amicitia rem dif- « Ocilem faciat facilem , scilicet cum alter ex ami- (( cis; inter duos enim ad minus est amicitia re ipsa. « Religiose imperare est débita et honesta imperare et « possibilia ; adminiculentur^ id est subveniant effectui « complaciti operis^ id est ad efûcieiitiam operis utri- (( que placiti. Alter voto parendiy id est ex voto et vo- (( luntate obediendo. Ex voto obedire est sine spe remu- (( neralionis , sine coactione timoris , sine conjunctione « sanguinis obedire. Conceperas^ etc. Hue usque excu- « savitse dearrogantia; modo captât benevolentim Osii « ejusdem, per hoc quod utilem rem prœvideat. Conce- 0 peras animo, id est prœvideras; sed antequam osten- (( dat quidem , ne videretur mala conceptio, commendat (( Osium sic : florente omnibus studiis humanitatis. « Studium est veiiemens applicatio animi ad aliquid « agendum cum magna voluntate. Sed studia alia sunt « humanitatis, ut practica», alia divinitatis, ut theoricœ. « Sed cum iste in omnibus floreret , maxime in studiis (( humanitatis, quia humanus homo erat. Vel studia hu- « mana dicuntur omnia quai ab homine sciri possunt, « in qui bus omnibus iste ilorebat. Sed quia studium sine « ingenio non suHicit, secundum illud Iloratii

Ego nec sludiiim sine divite vena, Nec rude quid possit video ingenium.

« addit et ingeuium. Ingenium est naluralis vis ad aliquid

« cito intelligendum ; unde dicitur ingenium quasi inlus

(( genitum. Sed quia ingeniorum alia sunt summa , alia

(( minima, alia média, ad cumulum laudis addit exceU

« lenii. Deinde, commendato eo, ostendit quod conce-

« perat dignam spem operis proventu^ id est operis Pla-

« tonis de grœco in latinum proventuri. Sed ne videre-

« tur superflua hœc translatio, addit intentati; nullus

« enim adliuc transtulerat. Et qiianquam. Alio modo

(( captât ejusdem benevolentiam , scilicet removendo ab

« ea arrogantiam. Continuo , hoc quod mihi injunxisti

« melius quam ego posses facere. Et quanquam hoc

« ipsSy id est hanc translationem posses hcevefaciliuSj

n quia doctor, commodius quia majoris auctoritatis ,

« tamen ei potins malueris injungere, id est mihi, quem

i( judicares alterum te^ id est quem ut te diligebas. Et

(( tractum est a Tullio qui in lihro Amicitiœ dicit : « ami-

a eus meus est aller ego. » Sed ne videretur injunxisse

« vel propter ignorantiam vel propter indignationem ,

(( ait : credo propter admirabilem verecundiara. Est

« enim quœdam verecundia bona, quœdam mala. Mala

« est quando in bono frigidi malum quod fecimus con-

« fiteri vel dimittere erubescimus ; bona est qua malum

« perpetrare erubescimus, et scientiœ vel virtuti quae

« in nobis sunt nos impares judicamus. Possemne. Ad

(( hoc quidem aliquis posset dicere : etsi iste impe-

(( rasset, tamen ex arrogantia incœpisti, cum te posses

« excusare ; probat quod non posset, et iioc est : oro te^

« 0 aliquis vel o Osi. Excusare munus ^ id est hoc ofû-

« cium injunctum mihi a tCy quamvis res, id est trans-

(( latio operis illius esset ardua^ ego de quo ita senseras ' , « quem te alterum judicabas, acsi diceret : non. Et qui (( nunquam; probat quod non posset, argumento a mi- « nori, quia nec in aliqua parva re voluntati illius un- (( quara contradixerat, nedum in ista ; et hoc est : et ego « contradiceremA'(5//t? ^a^^/o;ad quantitatem, quia multa « magna viliasunt, subjungit : et taw. honesto desiderio, « qui nunquam,»., id est ofOcium ad te pertinens; offi- (( cium id est congruus actus, quem juxta mores et in- « stituta civitatis, vel ex lege vel ex natura oportet nos « adimplere. ISec etiam in solemnibusy id est commu- « nibus; solon [sic) enim est commune; inde solemnia (( quasi festa communia dicuntur. Usitatis^ id est quoti- « dianis, in quibus amicus amico quasi in nugis contra- (( dicit sœpe, sed in seriis nunquam. In quo, Diceret ali- (( quis : et si ita non posses excusare, diceres te ignorare. (( Responsio : nolui , qui putaretur callida simulatio « scientise. Quidam enim sic negantes callide simulant, « et hoc est : in quo, id est in qua petitioue declinatio, (( id est evitatio hujus speciosi inuneris excusatione « ignorationis , id est excusando per ignorantiam, sci- « licet dicendo me ignorare /z^^wm esset, id est repu tari (( posset callida simulatio scientiae. Itaque, etc. Non erat « conveniens excusatio ; parui, et maxime quia sciebam (( te Deo volente hoc imperare, et hoc est : certus id « munus^ id est hujus translationis officium, non injungi « mihi a te sine divino instinctu^ id est divina volun- (( tate. Propterea, quia non erat causa excusationis et (( quia non imperabas sine divino instinctu , aggressus « primas partes Thimœi Platonis alacriore mente de

-I sic cod. Edit. : censeres.

« incœplione, spe coiifirmatiore de perfcctionc, non so- (( lum Iransliili , sed etiam partis ejiisdcm, IranslaUc (( commentarium foci. Ut ait Priscianus super exorcila- « tionibiis puerorum : « comininisci est plura studio vel « doctrina in mente lial)ita in unum colligere. » Undc « commcntnm possit dici plurium studio vel doctrina in (( mente liabitorum in unum collectio ; et quia secun- (( dum hanc definitionem commentnm possit dici quisli- « bet liber, tamen non hodie vocamus commentum nisi (( alterius libri expositorium, quod differt a glosa. Com- « mcntum cnim solum sentcntiam exequens , de conti- (( nualione vel expositione lilterœ niliil agit. Glosa vero « omnia illa exequitur; unde dicitur glosa quasi lingua. « Ita enira aperte débet exponere ac si lingua docloris vi- « deretur docere. Putans^ etc. Bue usqueexcusavit sede « arrognntia, reddiditque benevolum illum laudando, « deinde docilem, quod transtulitTliimœum Platonis os- (( tendendo. Modo ostendit quare super eas partes com- « menlarium fecerit, scilicet quia per se ad intelligendum (( eranr difficiles, et ita reddit attentum, dicens : Feci (( commentarium et superflne; scilicet putans ^ etc. Est « exemplum vel res recondila liber Platonis ih grœco , (( simulacrum vero ejusdem in latino. Sed simulacrum « estobscurius ipso exemplo, quia obscurior estcujuslibet « libri translatio quam ejusdem in prima lingua compo- « sitio. Causa verOy etc. Quare librumdivisit et non tolum (( simul transtulit, ostendit; est operis prolixitas, et « utrum placeret annon dubietas, el hoc est causa, e(c. » On pourrait croire, d'après ce début, que notre commentaire ne sera qu'une paraphrase du commentaire do Chalcidius. Mais il n'en est pas ainsi. Clialcidius ne s'est

propose que de donner l'interpréîation des passages du Timée qui supposent la connaissance des sciences, telles que raritliraétique, la géométrie, la musique, etc. Ici nous avons un commentaire régulier, qui suit le texte pas à pas, et sans rien omettre.

« UnuSj duo, très. Plato, tractaturus de naturali jus « tilia, récapitulât ea quyo dixerat de positiva justitia, ut « sit unus et conlinuus justitiœ tractalus, quod facit tali «modo, introducendo quatuor personas, Socratem, « Tiiimœum, Hermocratem, Critiam, sub tali figmento. (( Cum esset id moris Atlieniensium ut in festa die Palladis (( in domum alicujus philosoplii convenirent, ut ab (( eodem in aliquo instruerentur , conOngit Tliimccura , (( Hermocratem et Criliam quartumquc, cujus nomen Lie (( rcticet, die festo Palladis in domum Socralis convenisse, « etab eodem in positiva justitia instructos esse, ûnitoque « tractatu, qua^sitoque ab eis mutuo , id est tracîatu de « naturali justitia, promissoque, in crastinum venit. Sed (( quartum de sociis non inveniens, sic incipit narrare : « unus^ duo , très. Sed quœritur cur Plato, quem con- « stat niliil sine causa fecisse, cur librum suum a numeris (( incœpit; et si a numeris fuit incipiendus, quare ab « istis numeris potius (supplevimus potius) quam ab aliis, (( et quare très numéros nec plures posuit, et quare per (( (ardinalia nomina, non ordinalia illos vocavit. Primo (( igitur, utPythagoricus, sciens maximam perfectioneni « in numeris esse , quippe cum nulla scilicet creatura (( sine numéro possit exislere, numerus tamen sine quo- « libet polcst exislere, ut perfectioneni sui opcris osten- « doret , a perfectis scilicet numeris incœpit. Ab istis (( Ycro numeris idcirco quia sunt partes perfecli numeri ,

(( id est scnarii. PeifecUis est numerus cujus partes « aggregatœ reddent aequalcm summam. Pars autein se- « narii socunda sunt très, tertia duo, sexta unum, qua) « aggregata talcm summam reddunt, id est sex. Prop- « ter ergo perfcctionem , a partibus perfecti incœpit. (( Amplius inter hos numéros inveniuiitur proportiones (( quœ musicas reddunt consonantias. Inter duoenimet (( unum est dupla proportio : ex hac nascitur diapason ; 0 inter très et unum sesquiquai ta, ex qua diapente ; in- « ter quatuor et très scsquitertia , ex qua diatessaron. « Quia igitur de creatione rerum, quœ concorditer et (( proportionaliter facta est , tractare disposuerat, recte a (( numeris obstinentihus proportiones incœpit. Très vero (( tantum numéros ponit, quia de tribus simplici modo , « secundum auctoritatem Boethii , agit : de divinis intel- (( lectualiter, de matliematicis doctrinaliter , de physicis (( naturaliter. Tractare de divinis intellectualiter est, re- « mota omni opinione, quicquid dicatur de divinis certa (( ratione subjecta confirmare. De malhemalicis doctri- « naliter agere , est de eis quœ pertinent ad quadrivium « sic tractare, utquod régula dicitur sub oculis in figura (( ostendatur, ut in quadrivio agitur. De physicis vero (( naturaliter agere est de naturis corporum , subjecta « physica ratione, tractare. Per cardinalia nomina iilos (( vocat, non ordinalia, ne uni alium prœferre videretur. « Et hœc sunt verba Socratis in crastinum venientis, nec (( omnes socios invenientis : unus, diiOy très; o Thiniœe^ (( requiro quartum de numéro ves'ro. Quartus ille (( Plato fuit, qui quasi ab opère se subtraxit, dum non (( sibi, sed Thiraœo, propter prœdictas rationes, illud « attribuit. Qui hesterni, etc. »

COMMENTAIRE DU XIl^ SIÈCLE SUR LE TIMEE* 307

L'auteur continue de commenter longuement le préambule du Timée. Il est inutile de le suivre dans ses développements sur le déluge de Deucalion, fondés sur une mauvaise physique, et absolument dépourvus d'intérêt. Ses explications sur l'origine d'Athènes et la fable d'Erichton n'ont pas plus de valeur.

Le commentaire sur le discours même de Timée commence aux deux tiers de la première colonne du feuillet 56 v°. En voici le début :

« Est (fol. 56 v^, c, 1) igitur Thimseus de nalurali jus-

(( titia tractatus ad creationem mundi circa quam maxime

« apparet se transferre. Ut eum perpetuitati.... quatuor

« illius causas, scilicet efûcientem, formalem, tinalem,

(( materialem ostendit, ut ex talibus causis quoddam per-

(( petuum posse creari manifestet. Est efficiens causa di-

(( vina essentia, formalis divina sapientia, finalis divina

« bonitas, materialis quatuor elementa. Quœ ut meîius

(( intelligantur, bimembrem proponit divisionem, in

« cujus altero raembro efliciens, formalis, finalis causa

« mundi continetur, in altero materialis, et effectus.

« Quœ divisio talis est : quicquid est vel est carens gene-

« ratione et semper est, vel habet generationem nec sem-

« per est. Hœc ut melius intelligamus, dicamus, quid sit

« generatio, quid sit habere generationem, quid carere

(( generatione, quid semper esse nec semper esse. Gene-

(( ratio igitur, ut ait Boethius in quinto super Categorias,

« est ingressus in substantiam, id est principium existen-

(( tiœ ; carere vero generatione est carere principio exis-

(( tentiœ. Semper esse est sine prœterito et futuro existere ;

(( non semper esse est per temporales successiones(fol. 56

« v% c. 2) transire. Caret ergo generatione et semper est,

« qnod numqiiam incœpilosse necîiliqnid prcX'tcritumncc « fndiriim liahet. Hoc coiivcnit divinac cssenlicC : ca onim (( noc liabiiit principiinn exisicntioo noc vices tcmporis. « Hœc est efOcicns causa mundi; ipsa cnim est oranium (( creatrix. Hoc idem convenit divinœ sapienliœ. Si enim (( Dcus caret principio, ncc potuit sine snpienlia esse; « idem est enim illi et esse et sapicntem esse. Eigo et ejus (( sapientia caret principio. Semper vero est quia illi niliil « prœleritum, nihil fiiturum est, sed omnia prœsentia. « Hœc formalis causa mundi est, quia juxta eam crea- « tione mundum formavit. LH enim fabricalor, volens <( aliquid fabricare, prius illud in mente disponit, postea, (( quœsita materia, juxta mentem suam operatur, sic « Creator, antequam aliquid crearet, illud in mente lia- « buitj deinde opère illud adimplevit. Hœc eadem a Pla- « tone dicitur archetipus mundus : mundus, quia omnia (( continet quœ in mundo sunt; arcbetipus, id est prin- ({ palis forma. Archos (sic) enim est princcps, tipos [sic] (( forma vel figura. Idem convenit divinœ bonitati; ea « enim caret principio et semper est prœsens. Hla est fi- « nalis causa mundi, quia sola bonitate, ut in sequenli- « bus apparcbit, omnia creavit. Ita sub hoc inembro, (( efficicns, formalis, fmalis causa mundi contincntur; « sub alio vero materialis et effectus, et duo elementa ; (( et quicquid ex eis est principium habent essenliœ et per « succcssiones temporales variantur, etc. »

Nous ue croyons pas nécessaire de pousser plus loin ces extraits. Nous ne donnerons plus qu'un passage qui présente un intérêt particulier, puisqu'il y est question des Idées, il s'agit de cette phrase de Platon : Sensilem mundum in cjuo omnia gênera et quasi quidam foules

continentur animallum inielligibUhtm, — (roi. 59 r*^, c. 2.) (( Et liic periphrasis archolipi iniindi, id cstdivin^e (( sapientiœin quaconlinenlur inteliijiihilia animalia. Mos « fuit riatonis divinam cognitionem de aliqua re iiomine « ipsiiis rei vocare, sed etiam diffcrentiam adjungcre in- « telligibilem. Uiide divinam cognitionem de liomine « vocat intelligibilem hominem, de lapide, inteliigibilem (( vocat lapidem, niia} eadem vocabat ydeas, id est formas. (( Ita enim ut cognovit res formavit. In divina igitiir « mente, quac est archetipns mundus, gênera intelligibi- (( lium animalium continentur, id est cognitiones de di- « versis generibus animalium. Et quasi quidam fontes. « Ut enim rivns est a fonte, sic omnia ab eis sunt quoc (( sunt in divina mente, si quidem verc in eo continent « tur. ))

Le commentaire ne s'étend pas dans notre manuscrit au delà du feuillet 60 \% a la fin duquel il est tout a coup interrompu. Ainsi nous ne possédons de Touvragc d'Honoré d'Autun ou de Guillaume de Couches, qu'un fragment qui comprend à peine la moitié de la première partie du Timée. En voici les dernières lignes :

« Nec vero maniis fuencnt ei necessariœ cum ni- (( hily etc., nec pedeSy quia nullus motus ad quem pedes « sint necessarii ei convenit. Quod ut sit facilius, dica- « mus quod motus alius localis, alius non. Et est localis (( motus cum tota res modo inuno loco, modo in alio in- « venitur. Sed localis motus species sunt septem : ante, « rétro, sursum, deorsum, dextrorsum, sinistrorsum, in <( circuitu. Ad lios pedes sunt necessarii. Sed nullus islo- « rum potest nuindo convenire, extra quem nullus locus « est. Motus non localis, qui et rationalis dicilur, alius

(( spirilualis, alius corporalis est; qui rationalis motus (( corporalis motus in eodcm loco est, id est iiabere par- « tes aliter simul in eo loco, qui firmamento convenit (( quia pars illius modo est in oriente modo in occidente. « Spiiitualis vero motus animœ est; moventur enim ad (( intelligendum, etc. ïta ralionalis motus convenit ani- (( mœ et firmamento, sed corporalis lirmamento, spiri- (( tualis animœ, et hoc est : nec pedes duxit ei necessa- « rios quoniam nullo 77iodo motus localis ei compete- 0 bat^ ut expositum est, sed rationalis^ id est in eodem « loco, qui dicitur rationalis. »

Abrégé en vers de l'Introduction de Porphyre et des Catégories d'Aristote.

Bennoni. Quod frater fratri vel quod pia mater utrisque.

(( Postquam, frater dilectissime, litteris dileclionis tuœ (( inspectis, sanum te ab exilio reversum et secundum velle (( tuum sciiolaribus curis absolutum quae tibi, frater « amande, sœpe tœdio erant, taraen quasi usul forent, (( si bene valeres et non displicerent pro libitu tuo vivere « intellexi, Deo gratias egi. Sed enim de magistri mei, (( patris etiam nostri, avunculi tui infirmitate tristitia « quanta affectus sim et exanimatus, Deum cui me pro « sainte ejusdem bostias immolare prout meruisset, scrip- (( tis tuis lîortatuses, contestor; quod... patris etiam loco (( qui me advenam et peregrinum pie, ut nosti. laribus (( suis suscepit et ut te ipsum propinquum suum incor- « ruptissimus custos nutrivit et docuit. Ad hoc etiam pro

Page 1