Cod. habeat
COMMENT. ANONYME DU Xlie SIÈCLE SUR l'iNTERP. 327
Topposition de contradiction. L'auteur fait beaucoup d'usage du commentaire de Boëce, sans le copier servilement. Il rapporte et discute d'après lui avec détail les opinions des anciens commentateurs Aspasius, Herminus, Alexandre d'Aphrodisée, etc. ; mais il ne fait pas la moindre mention d'aucun de ceux qui sont venus après Boëce. Ce commentaire, en général, ne nous a pas paru offrir plus d'intérêt que les gloses du manuscrit de Saint-Victor 844, dont il reproduit toutes les formes, et dont il ne diffère que par l'étendue. Voici le commencement du prologue, et de l'explication du texte. ,
« Doctrinœ sermonum huic arti accommodatœ in tri- <( bus integritas consistit, id est in doctrina incomple- « xorum, propositionum et syllogismorum. Aristoteles « autem hujus artis prœceptor, ut ex intégra sermo- « num traditione artis conferret integritatemj trium ({ prœmonstrator, perfectam executus est doctrinam. Sed (( quoniam ex incomplexis propositiones, ex propositioni- « bus vero contexuntur syllogismi, ut tam doctrinali (( quani naturali subserviret ordini , primo incomplexo- « rum, secundo propositionum, tertio syllogismorum na- « turas non mediocri invesligatione inquirit, sed specu- (( latione ipsorum sufficientem faciens tradilionem. Com- (i parata si quidem in primis incoraplexorum doctrina, « convenienter propositionum exequitur naturam, ut « eorumdem plenam comparet nolitiam. Quod autem ({ tractatus iste de propositionibus inslituatur monstrant (( tam operis inscriptio quam assignatio intentionis. In- « scribitur quidem Vihev Periermenias, id est de infer- « pretatione; péri emm ^vœœ de hiïuej ennenias inier- « pretatio dicitur. Interprelationis vocabulum diversas
(( lialct signilicationcs. Dicitur enim intcrpretatio expo- (( silio unius diclionis per dictioncm alterius linguœ, ut « idem interpretalur ohjios ^ Quandoque dicitur inter- « pretatio vox quœlibet ad placitum signiûcativa, sive sit « diclio sive oratio, et in hac quidem siguiflcatione pos- ({ teriori accipitur in tali inscriptione. In parte hujus opc- « ris agitur de dictionibus, nomine videlicet et verho, in « parte de propositionil)us. Sed quia non intendit de qua- <i libet orationis parte, ideo Boetius assignat intentionem. « Docet de interpretatione enuntiativa simplici et de ejus « démentis id est de propositione categorica et de ejus « partibus principalibus, scilicet de nomine et verbo. (( Circa enim hanc solam orationis speciem tota illius ver- « salur intentio. De nomine et verbo gratia ipsius pro- (( positionis agit. Nomen enim et verbum ejus partes sunt « principales, quia ipsœ prolatœ per se significationem « habent, et per se junctœ hujusmodi propositionem (( reddere sufflciunt, et in eas ultima propositionis fa- « cienda est solutio. Unde Boetius : Nomen autem et « verbum dico principales partes, ne quis conetur divi- « dere propositionem in syllogismes quse in ea signiOca- (( tivœ non sunt. Primo itaque loco quantum ad signiOca- « tionem vel inventionem de propositione categorica « agitur. Secundo loco de partibus ejus, scilicet nomine « et verbo. Ignorata enim partium proprietate, ad in- « tellectum non venitur totius. Sed asserunt quidam do « nomine et de verbo hic agi per hoc quod intellectum « signiOcant. Cum enim duplex sit signiOcalio vocum, « una quidem de rébus, altéra vero de intellectibus, di-
\. Sic anon. 6 aÙTo'ç,
COMMENT. ANOiNYxME DU XIl'' SIÈCLE SUR L'LNTERP. 329
« cunt hic de vocibusagi, per hoc quod inlellectum signi- « ficant. Cum enim duplex sit signiOcatio vocum una qui- 0 dcm de reijus, altéra vero de intelleclibus, hic de û vocibus agi, secundum hocquod intcllectum significant, « quœ principalior est. Ex quo aperte hnjus operis iiiten- « tio a Prtedicamentorum iiUentione distare ostenditur. a Ibi enim de vocibus incomplexis secundum rerum sifl gniflcationem agitur, quœ secundaria ab intellectuum « signiOcationehabetur posterior. Primo enim intelleclus, « secundario res significantur. Ad nihil enim aliud facta « est vocum institutio, nisi ad intellectum. K\\ quippe « voces in senteniia ^ rerum faciunt, sed tantum intellec- « tus de eis excitant. Unde eorum officium ad quod insti- « tulœsuntj significare est, id est intellectum constituere. fl Unde cum tam res quam intellectus significetur, asse- « runt hic de vocibus non secundum rerum sed secundum « intellectuum significationem agi. Hic enim signiûcatlo « sola ad constitutionem propositionis simplicis quam « tractare intendit (fol. ^80 r° col. i) maxime altinere « monstratur. Ex ea enim semper dictioncs ad constilu- « tionem orationis sufficiunt, quœ ex rerum signiGcatlone 0 minime haberepossunt.Pierum quippe signiûcatio trans- 0 itoria est; intellectuum vero stabilis et permanens. « Destructis enim rébus sive non , licet rerum signilica- (( tionem non tencant, significatio tamen intellectus non « variatur. Sive enim res sint sive non, intellectum sem- « per constituunt. Unde propositionem semper reddere 0 possunt, et semper ad animi conceptionem, non quan- « tum ad rerum nominationem significare dici possunt.
\. Cod. s
(( Quarc Arisloteles de noraine et verbo ibi agit, propter « orationis constitutionem, cum maxime in eis attendit (( significationem, ex qua maxime orationem conslituerc « conlrahunt. Qnod autem de vocibus hic tantum secun- (( dnm intellectuum significationem agatur, monstrat « bifaria vocum distinctio facta, in nomen et verbum, (( quibus simplicibus sive conjunctis quilibet intellectus « exprimi possunt. In Prœdicamentis enim, ubi dejoci- (( biissecundumremm significationem agitur, secundum (( rerum decem diversitatem denaria vocum incomplexa- « rnm facta est partitio. Nos autem dicimus quod licet (( de nomine et verbo secundum intellectuum signiûca- « tionem agat Aristoteles, tamen quod de vocum signiû- « catione communiter inducit non est ex intentione sed (( incidenter, ut inferius demonstrabitur »
F° 180 V**, col. I. « Hisprœlibatis, accedamus ad
0 ea quœ quidem, nimia verborum brevitate constituta et « sententiarumsubtilitate referta, opusconficiunt Aristo- « telis inter omnia scripta excellentissimum. Quocirca <r plus hic quam in aliorum expositione subauditur.
« Primum. Auctor breviloquus proœmium ponit bre- « vissimum, in quo ea de quibus tractabitur in tota série « libri summatim tangitj eorumdiffinitiones prœmittens. « Quorum quidem prœmissio et quœdam docibilitatis et « attentionis comparatio. Nihil enim est quod tantum « alicujus perficiat instructionem quantum diffinitio quae « explicite et intègre nominisignoti aperit significationem. « Littera sic legitur : Primum oportet constituerez id est « diffinire, quid nomen et quid verbum sit, id est per « diffinitiones proprietates nominis et verbi declarare. « Recte pro difûnire ait constituere ; unde etiam consti-
COMMENT. ANONYME DU XII^ SIÈCLE SUR L'iNTERP. 331
« tutive (liffinire dicnntur qiisc in difOnitione apponun- « tur, de diffiuitione vel constitutione demonstranda. (( Est tamen prius constituere quam difûnire ; consti- « tuere enim est difûnire quod nondum difOnitum est... »
Nous ne relèverons dans ce qui suit qu'un passage où l'auteur fait mention des idées, et se déclare ouvertement contre Thypothèse platonicienne :
A l'occasion d'une discussion sur la signification originelle des mots, il réduit les idées à des conceptions formées de l'imagination et de la mémoire :
F° ^8^ r°, col. 2. (( Si enim propter sensus inventœ « essent, ut videlicet per cas non sensus haberemus, sed (( etiam exercitium eos, profecto omnis vocum significatio (( ad aliquid sciendum nos pertrahere deberet, quod om- (( nino falsum est, cum sint voces signiQcativae insensibi- « liura, ut animœ; veritatis et falsitatis, et aliorum. Si « vero propter imaginationem, quse indiscretœ concep- « tionis et quiddam imperfectum est, voces essent re- « pertœ, tune per voces uulla certa fieret doctrina. Unde « Boetius recte ait nominibus et verbis incerta, id est con- (( fusa et imperfecta significari, sed perfecta et secundum ({ aliquid concepta. Quod autem ideae * in corpore nostro « meditatœ a Platone a vocibus primo loco non signifi- (( centur planum erit, si prius quid ipsœ sint inspexe- (( rimus. Sunt itaque formœ imaginariœ quas sibi pro (( rébus animus configurât, ut illis res ipsas speculetur et <( per cas rerum imaginationes sive memoriam retineat, (( quas quidam ideas sive exemplares formas nominant. (( Plato vero eas incorporeas naturas id est insensibiles ^
^. Cod. illœ. .\ j