‹ François Villon (volume 2)Chapitre 193 sur 402 · I. Michel Menot, Sennones, Paris, 1530, fol. 119 et s · texte numérisé non relu

I. Michel Menot, Sennones, Paris, 1530, fol. 119 et s

Or partout on lui a fait visage de bois, on lui a tourné le dos. Il n'a rien à se mettre sous la dent, et il ne connaît pas de métier. C'est bien par pitié qu'un bon riche l'emploiera à garder ses porcs dans une ferme lointaine. Oui, la jeunesse est folle, pense-t-il maintenant! Mais cependant il a résolu humblement de retourner vers son père : « Peut-être qu'il aura de moi plus grande pitié que des autres pauvres qui se tiennent à sa porte ». Il a pris son bâton, chemine sec comme un hareng, et seulement vêtu d'un petit roquet qui lui vient aux jarrets. Ainsi il va de buissons en buissons, de haies en haies, vers le château de son père. Il tombe à ses pieds et l'embrasse : il est sauvé.

« O blasphémateurs, usuriers, ravisseurs, entremetteurs, lubriques, filles, et vous tous qui avez été semblables au fils prodigue en votre vie, soyez semblables à lui en sa conversion ! Après avoir bu son saoul toutes les hontes de l'état de péché, il a été las, et il est revenu vers son père. Ne voulez-vous pas ô pécheurs, retourner vers Votre Père, lui qui vous a si doucement attendu au temps passé ? »

Il est curieux de trouver dans ce récit de la parabole les termes mêmes dont Villon s'est servi pour nous dire sa propre misère.

Comme l'Enfant prodigue, Villon n'eut pas à dévorer de grands héritages. Mais il a perdu, dans une vie trop courte, sa jeunesse et son génie. Il a cheminé, comme le fils prodigue, sec et noir, fleurissant de ses habits les buissons de sa route ; il a bu ses hontes et trouvé bien des portes fermées sur son passage. Villon n'avait pas de père très riche pour le recevoir dans son château. Il n'a pas vu, au jour de son repentir, les cheminées flamber, le banquet dressé, ni entendu les bruits de la fête. Mais François s'est tourné vers Notre Père à tous : il a connu :

Remords de conscience

Et, bien qu'il ne fût pas « maître en théologie », Villon a éprouvé le besoin de nous dire que, lui aussi, sera sauvé. C'est ce qu'un prédicateur d'autrefois, comme Michel Menot, eût pensé. Sans partager cette foi, impossible d'apprécier les élans et les chutes de notre poète ; notre jugement est trop rigide, notre cœur trop sec. Villon demeure pour nous une énigme. Nous ne pouvons le comprendre, lui et tant d'autres esprits de son temps, aussi pervers que candides.

1462, entre le 2 et le 7 novembre,

François Fillon, prisonnier au Chdteht, s'engage à rembourser l'argent qu'il a volé au collège de Navarre : il est alors élargi.

Item tradidit dictus Poutrelli graffario criminali curie Castelleti pro registrando oppositionem factam per Johannem Colet [tanquam] procuratorem Facultatis expedicioni magistri Francisci Villon alterius depredatorum peccuniarum Facultatis in carceribus dicti Castelleti auctoritate justicie tune detenti pro certo latrocinio quod tune sibi imponebatur xvi d.

Item predicto graffario criminali pro dupplo confessionis facte per dictum ma. Franciscum Villon coram locum tenenti criminali tangentem modum quem tenuerunt dictus Villon et sui complices in turendo peccunias Facultatis xi s. p.

Item pro littera condempnationis passate per dictum Villon de summa sex viginti scutorum auri quam promisit solvere Facultati et execucioni ma. Rogeri de Gaillon ac dicto Poutrelli infra très annos proxime venturos usque ad quod tempus elargitus est a dictis carceribus v s. p.

Bibliothèque Nationale, lat. 56)7''', comptes des recettes et dépenses de la Faculté de Théologie de Paris, de novembre 1449 jusqu'au 17 mars 1465, registre écrit de la main de Laurens Poutrel, grand bedeau).

Publié sur la copie de Marcel Schwob.

5 janvier 1463.

La peine de mort, prononcée par le Chdtelet contre François Villon, est commuée pai le Parlement en dix ans de bannissement hors de la prévôté.

V" janvier [1463, n. st.].

Veu par la court le procès fait par le prevost de Paris ou son lieutenant à l'encontre de maistre François Villon, appellant d'estre pendu et estranglé, finaliter ladicte appel-

laction et ce dont a esté appelle mise annéant et eu regard à la mauvaise vie dudit Villon, le bannist jusques à dix ans de la ville, prévosté et viconté de Paris.

(Biblioth(Jquc Nationale, Diipuy 250, foL 59).

Publié sur la copie de Marcel Schwob.

INVENTAIRE DES BIENS d'uN ÉCOLIER ENTRE I489 ET I515

Inventaire des biens denioiire:( du dece^ de feu ;«e Guillaume le Vavassear, en son vivanl escollier denioiirant ou colleige d'Ostun, à Paris, rue Sainct Andry des Ars.

S'ansuit les biens mis par y vanthocre par Jehan Hérault, prieurs de Saint Germain des Prez apartenant à feux mestre Guillaume de Vasseue... à la requeste de mestre Pierre CoucUet, prestre etc. premièrement

Item fut trouvé ungne table tournisse guarnie de son pié de quatre pies et demi de lonc ; prisée V s. p.

//<;;« ungne aultre table guarnie de ses tretiaulx avec ung bout d'es et ungne chcsze de blant boas et ungne essequabelle taillée auvec plusyex aultrez es et ung méchant châlit, tout tel quel, auvec ungne celle à quatre pies et ung méchant ciau et dus petitez jates ; tout prisse VI solz p.

Item ung lit de dus lez guani de son travarsain guarni de troas ragez de cottil de Bourguoene auvec ung ladier auvec ungne couverture de lègue bariaaulée ; prissée ansanble XXXV s. p.

Item ung banquier d'ungne aulne et demie bariaulé auvec ung tour de cheminée et ungne méchant couverture telle quelle ; tout prissée ansanble IIIJ s. p.

Item trouvé ungne couchette guarne d'ung coetil de Bourguoegne auvec son tra varsain ; prisse XV s. p

Item dus cors de pourpoint avec dus mandiez ; prisse XVIII s. p.

Item ung méchant chapiau nocr VI s. p.

Item sis dras touls tel quel ; prisse ansanble VIII s. p.

Item dus chenez dont il n'i a ung crausé (crosse ?) et l'autre tel quel auvec ung gril à saine branchez ; prisse. IIJ s. p.

Item trové ung caufre de dus piez ou anviron fermant à clé ; prisse IIJ s. VI d. p.

Item fut trouvé oudit caufre an ungne bourse de cuir blanc an laquelle fut trouvé XXXVII s. t. et XXII s. p. au Karolus

Item fut trouvé un grant pouale à eue de fer et ungne aultre petite pouale de fer ; prisse ensanble IIIJ s. p.

Item ung pot d'etain tenant troas chaupinez ou anviron et ung petit broc d'etin et dus ecuellez pezant cinc lièvres ; prisse ledit etain X s. p.

Item ung voarer (verrier) à boutes lex verez (verres) ; prisse V. s. p.

Item ungne raube noere fouré de pane blanch à huzage d'omme doublé de blanche par an hault ; prissée quarante s. p.

Item ung chaperon noer à huzage d'omme, tel quel II s. p.

Item ungne raube de gris tanné retournée fourée de pane blanche par à bas et par an hault de blanchet ; prissée XX s. p.

Item ung hauqueton de tané et ungne méchant petite raube tanée et ungne père de chauses noeres tellez quellez ; prisse ansanble VI s. p.

Item fut trové ungne brache à routis auvec son pié an l'étude ; prisse XII s. p.

Item fut trouvé an laditte étude XXII livres que grans que petis touls reliez ; non prisez.

Item ungne table d'ung es guarnie de dus tretiauls de saine piez ou anviron ; prisse XII d. p.

Item dus paupitrez tel quel et ungnez vegerz (?) auentagez ungne père de braudequis ; prisse II s. p.

Item ung caufre de troas ; ] ou anviron fermant à clé ; prisse V s. p.

Item fu troué oude caufre quatre chemizez à huzage d'orne dont illianna unge neufve et les aultrez telle quelez ; prisse ansanble IIH s. p.

Item ung petit drap rapiécé et ungne nape et quatre servietez, les dus hovrez et les dus aultrez plenes, tout tel quel ; prisse ansanble IIIJ s. p.

Item cors de pourpoint d'oustadine noere doublé de futene blanche et ung bonnet noer et un gris ; prisse ansanble II s. p.

Somme XI livrez XVI s. p.

(Archives Nationales, Z- 5405.)

Publié sur la copie de Marcel Schwob.

De Buridaiio et No-verra historia Johannis Jeuc^ iucipit féliciter.

Buridanus, nacione Picardus, perspicacis vir ingenii, dum in aima universitate Parisiens! degeret in colleglo Xaverre, quod omnium coUegiorum ibidem est maximum, quamvis varios libros composuerat ceteraque preclara facinora sequentibus posterisque ad sui sempiternam memoriam statuendum reliquit, tune aliis suis preclaris factis dimissis solum unum memorie tradere visum est, qualiter nephandam mulieris libidines cedem, stultorumque adolescentum ac amatorum miserandam cladem et oppressionem mira calliditate prohibuerit. Xam quodam tempore ad Buridani aures loquax fama rumorque pervenit de regina Francie, Navarra nomine, qualiter plerosque adolescentes Parisiensis universitatis studentes successive ad se jusserat accersiri, quorum nullus ab ea reverti visus est. Buridanus vero erat vir magna preditus solertia : ex regine palatii situ, quod super aquam Secanam jacet, studentum perdicionis causam apud se recte rimatus est. Ut ergo ulteriorem miserorum amancium submersionem impedire posset, ad hoc opportune vestimentorum ornatu regine curiam lusum ingreditur. Dum autem icophi ludo pluribus secum vario cursu laborantibus certaret, ipse cunctis celerior, cunctisque agilior et in corporis multiplici flexibilitate cunctis expeditior visus. Regina vero Navarra de pallacio versus eandem curiam ad ambitum egrtssa, Buridani celeritatem miratur ; totiusque ludi jocunda celebritas non tantuni quantum solius Buradani gracile corpus ejusque veloces saltus reginam delectare videbantur. Nullum autem majus solacium Navarra in régis mariti sui absencia posse habere credidit ut quanto citius vclocis saltatoris potiretur amplexibus. Nam qui corea veloces sunt, eciam in amoreis amasiis expediciores esse creduntur. Nec fit mora. Misso nunccio, Buridanus vocatur ad regine pallacium. Qiio veniente, stratis per cuncta sedilia tapetibus atque celatis vasis multo auro argentoque fulgentibus, per mense ambitum pro cena ducenda ordine locatis, optatus amator gaudenter suscipitur. Cena vero vario cibi potusque apparatu, multiplici sermone, diverso joco, citliaris rcsonantibus, in multam noctem splendidc ac solcnniter deducitur. Dum vero longe

dulcis Bnchi indulti blanda Venus utriusque amantis corpore surripere visa est, innumeris osculis ultro citraque datis seecretiora (?) sacra ingredi moliuntur. Sed ubi Naverra talibus gaudiis trium dierum atque noctium spacio perusa fuisset atque libidinis ardore minute et communis insanie [de]crescente, ne ejus scelcre patefacto publicum sibi scandalum atque dedecus orirctur, femincc fraudis vero expers, Buridano ut plcrisque dudum consueverat, nccis horam hiis verbis nunciavit : « Non te conturbet, mi aniator, quod post talia gaudia ultimum spiritum reddere debeas. Nam tu non solus hanc viam iturus es ; sunt etenim nonaginta novem juniores te adolescentes, qui post meos amplexus Secane fluctus non potuerunt evadere. » Buridanus vero hujusce malicie non ignarus jamdudum per suos discipuios navim foeno onustam disposuerat, que gcometrica altitudine ad foramen illud, quo Buridanus de regine pallacio ad Secanam precipitandus esset, poterat attingcre. Tali itaque auxilio fretus ad regine minas lete ac hilariter hiis verbis respondisse : « O serenissima domina, o niea flamma, o meus amor, tuus roseus aspectus, tuus dulcissimus amplexus, tuum tenerum corpus meum animum tam ardenti cupiditate, tam firmissimis kathenis sibi ad perpetuam dilectionem coUigavit ut nulla mors tam aspera tamque dura esse possit quin eam tui amoris causa libentissime subire paratus sim. Ymmo si vivus a te separari debeam, nullam futuram vitam scio michi amplius fore jocundam. Ut ergo in tuo amore gaudenter mori valeam, de triplici prece, inclitissima domina, me securum digneris efficere : pro quibus tuis preclaris beneficiis iis altero seculo incessabilem amorem eternis obsequiis velim rependere. ^- Regina autem, quamvis crudelem sibi cepisset animum, Buridani tam verbis mitigata ita respondit : « O dulcissimeamator, ex mille amatorum numéro nuUus unquam tam amasium tamque fidèle cor michi habere visus, nullus unquam tibi similis repcrtus est. Ea de causa quicquid postulabis, excepta vita, impetrabis, si salteni michi quoquo modo possibile fuerit retribucre. « Ad hec Buridanus : « O clementissima domina, ut meum corpus, ymmo non meum sed tuum, quo tu perusa es, si unquam in ripis Secane repertum fuerit, honorifice sépulture constiiui possit vigiliarum atque missarum celebracionibus pro anima tuo amore sauciata consequentibus, quatenus pecuniam ad hec necessariam sub brachio michi alligare velis primam oracionem offero devotissime. » Ad hanc peticionem regina magnum auri sacculum ejus camisie assuisse asseritur. Secunda petit ut auream cathcnam, quani regina in collo gestabat, sue cervici velit ponere, ut torques ipsa in futuro seculo Buridani anime appensa, velut memoriale quoddam, ipsum in pristinos Naverre amplexus posset reducere. Qua impetrata, nec terciam sibi regina peticionem recusare potuit, dum orat ut ante omnia dextram manum liberam habere posset. Qua per foramen inclinatus aque Secane benedixit, ne quis sibi maiignus spiritus nocendi vim quousque modo habeat. Dum sic, terna vice, expressa médiocre voce, aquam benedixit in Nomine Patris et Filii et Spiritus Sancti, sui discipuli navim predictam foramini appropinquantes ejus dextram firmiter arripuerunt. Dum regina ipsa tradit, ipsi trahunt atque ingens saxum aquam injiciunt, itaque magnus sonus in aqua auditus regine satisfaceret affectibus. Hoc cum non contenta adhuc, majorem dcsuper lapidem misit projicere, ut, si vcllet surgere Buridanus, non posset. Sed fidèles discipuli jocunda magistri liberacione vigilantissime potiti, dulci quieti eorum trahunt corpora. Postera vero die Buridanus in summa secretorum suorum congratulatione discipulorum, non levium personarum more, scelus regine revelare, sed subtili quadam versucia patefacere et dubiam suspicionem ponere curavit. Nam emptis ferme omnibus aviculis que in pontibus Parisius haberentur, scripsit hec verba : Ret^iiiaiii Naverraiii iiiterficere iiolite tiiiiere quia boiiii'ii ; si qitis coiiseiiserif ego non contradico. Hiis verbis rotulis inscriptis et collo avium assutis et alligatis, omnes volare dimisit.Quas cum iterum aucupes unacum

rotulis cepissent atque doctoribus, magistris, ceterisque universitatis suppositis, verba rotularum ostendissent, quisque legencium se dubitare asserebat utrum dicta verba reginani interimandam an interfectionem ejus metuendam aflfirmarent. Cum dubia de rotulis aviuni fama vago rumore vario per omnem non modo universitatem, sed et civitatem Parisienseni volitaret, illud quod diu erat in dubio factum est in ore omnium fere populo, quod Buridanus debeat ille fuisse qui predicta scripserat. De quorum verborum intellectu et construccione interrogatus dicitur respondisse : « Lucide scriptum est, ut quisque acciperet prout suo liberet arbitrio. »

Hec Buridani solercia ex communi fama cepi Parisius, et presertim a quodam centenarioqui senio confectus adhuc vivebat anno Domini 1460. Is dicebat se, dum adhuc adolescens esset, Buridanum matura etate jam vidisse. In ecclesia vero ubi sepultus est Buridanus, ut fecerunt Picardi studentes, de predicta pecunia usque in hodiernum diem perpetuum censum fecisse narratur pauperibus. Itaque omni die Veneris unus albus francigenus, qui quatuor valet denarios, cuilibet venienti pauperi pro ejus anima in elemosinam datur. Régine vero Francie Naverre merctricis silencio populi obliteratus nichil reliquit aliud unquam in collegio Naverre pro predicto scelere perpetuus census quibusdam studentibus regina institueret, qui horas canonicas pro ea in evuni decantare astricti sunt.

Hec et tanta de Buridano ad postulacionem commendabilis bonarum arcium sectatoris magistri Pétri de Gottingen ex vago rumore in unum colligere conatus sum aima in universitate Lipczensi anno Domini 1470 : quorum Buridani et regine anime requiescant in pace. Amen.

(Ms. Univ. Leipzig, publié par M. Hermann Leyser, Zeitschrift fur Deutsches Allerthiim, t. II, 1842, p. 362-370.

Page 1