César qui commandait alors dans les Gaules

5. Les prières de Camille. Banni par ses concitoyens, il avait demandé aux dieux que les Romains fussent un jour forcés par leurs malheurs d'avoir recours à lui.

περιφανέστερων — το γαρ άλλο πλήθος εν ταΐς Ίταλικαΐς φεϋγον διεσπάρη πόλεσι — και πολιορκουμένων ύπο Κελτών, οι προς την Ούιεντανών πολιν καταφυγοντες Ρωμαίοι Καιδίκιόν τίνα στρατοπεδάρχην ποιουσιν1. fO δε Κάμιλλον άποοείκνυσϊ και ταύτα απόντα ηγεμόνα πολέμου και ειρήνης έξουσίαν έχοντα αυτοκράτορα. Και γενόμενος ήγεμών τής πρεσβείας παρεκάλει Κάμιλλον διαλλαγήναι προς τήν πατρίδα, τάς συμφοράς εν αίς ην έπιλογισάμενον, δι' ας ύπέμεινεν επί τον ύβρισθέντα ύφ' εαυτής καταφυγείν. Ύποτυχών δε δ Κάμιλλος ειπεν ■ Ου δέομαι παρακλήσεως, ώ Καιδίκιε • αυτός γάρ, ει μη θάττον ύμείς άφίκεσθε κοινωνεΐν με των πραγμάτων άξιουντες , έτοιμος ην ταύτην άγων τήν δύναμιν , ην παρουσαν οράτε μοι, προς υμάς ήκειν * υμΐν δε, ώ θεοί τε και δαίμονες, όσοι τον άνθρώπινον εποπτεύετε βίον, ων τε ήδη τετιμήκατέ μοι πολλήν οιδα χάριν, και περί των μελλόντων εύχομαι καλήν και ευτυχή τη πατρίδι γενέσθαι τήν έμήν y.a%Sov. Ει δε ένήν άνθρώπω τα μέλλοντα συμβήσεσθαι προιδεΐν, ούΰίποτ άν εύξάμην ες τοιαύτας έλθουσαν τυχάς τήν πατρίδα δεηθήναί μου • μυριάκις δ' αν ειλόμην άζηλον γενέσθαι μοι και άτιμον τον μετά ταύτα βίον, ή βαρβάρων ανθρώπων ώμότητι γενομένην τήν Ρώμην ύποχείριον έπιδεΐν και εν έμοί μόνω τάς λοιπάς ελπίδας τής σωτηρίας εχουσαν. Ταύτα ειπών και τάς

1. Selon Tite-Live, V, 45, Caedicius était un centurion que les Romains retirés à Véies s'étaient donné pour chef, « quem sibimet, ipsi praafecerant. » — ld. 46 : Cœdicius negare, se commissurum, cur sibiaut deorum aut hominum quisquam imperium finiret potius, quam ipse memor ordinis sui posceret imperatorem. — Tite-Live ajoute que les réfugiés de Véies ne voulurent pas rappeler Camille de son exil d'Ardée, avant qu'on eût pu consulter le sénat qui était à Rome. C'est seulement après avoir rempli cette formalité que la députation dont parle Denys fut envoyée à Camille.

DENYS d'hALIC. XIII. LES CELTES ET CAMILLE. 469

cette citadelle, — le reste de la population, en s'enfuyant, s'était dispersé dans les villes de l'Italie — et ils y étaient assiégés par les Celtes. Alors ceux des Romains qui s'étaient réfugiés dans la ville des Véientans créèrent stratopédarque1 un certain Csedicius, par lequel Camille, quoique absent, fut proclamé généraldictateur avec plein pouvoir pour faire la guerre et la paix. [Ce même Csedicius], comme chef d'une députation , invita Camille à se réconcilier avec sa patrie , en considérant les malheurs où elle était plongée et qui lui imposaient la nécessité de recourir à celui qu'elle avait offensé. Camille, l'interrompant, lui dit : Je n'ai pas besoin de cette invitation, Csedicius : moimême, si vous ne m'aviez prévenu en me demandant de prendre part à vos affaires, j'étais tout prêt, avec cette armée que vous voyez ici présente, à me rendre

auprès de vous Mais, vous, dieux et génies, qui

avez les yeux ouverts sur la vie des hommes, je vous ai bien de la reconnaissance pour les honneurs que vous m'avez déjà accordés; quant à l'avenir, je souhaite que mon retour soit bon et heureux pour ma patrie. S'il était possible à un homme de prévoir les événements à venir, je n'aurais jamais souhaité que ma patrie, jetée en de telles infortunes, eût besoin de moi : j'aurais mille fois mieux aimé que ma vie désormais fût misérable et dégradée, plutôt que de voir Rome en butte à la cruauté d'hommes barbares, et n'ayant d'autre espoir de salut qu'en moi. Après avoir ainsi parlé, il prit avec lui les troupes, et tout à coup

1. Chef de l'armée, et en quelque sorte ministre de la guerre, plutôt que tribun de légion, sens ordinaire de ce mot chez Denys d'Halicarnasse.

δυνάμεις παραλαβών άφνω τε τοις Κελτοις επιφανείς εις φυγήν αυτούς τρέπει, και έμπεσών άσυντάκτοις τε και τεταραγμένοις δίκην προβάτων κατέσφαξεν. (Extr. de l'Ambr.)

VII. νΕτι δ' ούν πολιορκουμένων των εν τω Καπιτωλίω καταφυγόντων , νέος τις άπο της Ούιεντανών πόλεως ύπο Ρωμαίων πεμφθεκ εις τους εν τω Καπιτωλίω και λαθών τους αυτόθι φυλάσσοντας Κελτούς άνήλθέ τε και ειπών οσα έδει πάλιν ύπο νύκτα απηλλάγη. Ώς δε ήμερα έγένετο, των Κελτών τις ίδών τα ϊχνη λέγει προς τον βασιλέα. Ό δε συγκαλέσας τους άνδρειοτάτους , έδήλωσεν αύτοις την του Ρωμαίου ol^o^ov ■ επειτ' αυτούς ήξιου τήν αυτήν έκείνω παρασχομένους τόλμαν πειρασθαι της επί το φρούριον αναβάσεως, πολλας ύπισχνούμενος τοις άναβασι δωρέας. 'Ομολογησάντων δε συχνών, παρήγγειλε τοις φύλαξιν ήσυχιαν άγειν , ίνα καθεύδειν αυτούς ύπολαβόντες οι Ρωμαίοι και αυτοί προς ύπνον τράπωνται. "Ηδη δε των πρώτων άναβεβηκότων και τους ύστεριζοντας άναδεχομένων , ϊνα πλείους γενόμενοι τότε άποσφάξωσι τους εν ταΐς φυλακαΐς και καταλάβωνται το ερυμα, ανθρώπων μεν ουδείς εμαθεν, ιεροί δέ τίνες 'Ήρας χήνες εν τω τεμένει τρεφόμενοι καταβοώντες άμα και τοις βαρβάροις δμόσε χωρούντες κατήγοροι γίνονται του κάκου. Έκ δέ τούτου ταραχή τε και κραυγή και [δ] δρόμος απάντων ην παρακαλούντων αλλήλους επί τα Οπλα * και οί Κελτοί δέ πλείους ήδη γεγονότες έχώρουν ένδοτέρω. (Ibid.)

VIII. ΈνΟάδε τις τών έσχηκότων τήν ύπατον αρχήν, Μάρκος Μάλλιος, άρπάσας τα όπλα και συστας τοις βαρ-