I. 19 août
io8 Deuxième Partie.
Vient ensuite une épître de l'éditeur au lecteur.
Torinus lectori salutem.
Quo melius hoc Itinerario, iucunde lector, possis uti, admonendus es quaecumque virgula niiniacea notata deprehendes ea plura fuisse apud velus exemplar quam in altero recenti; quae autem in ipso recenti diversa legebantur minutula litera et ipsa quidem rubra suis locis sunt super impressa. Quandocumque hujus modi signum a interlegendum occurret, dictio vel numerus eodem signo supra vel juxta notatus esse débet. Illud etiam in textu multis in locis hoc modo scriptum mpm. significat milia plus minus. Scriptum est autem sic ne tam frequens et longula repetitio lectorem tedio afficeret- In indice nonnumquam b. literam solam, post vel inter chartarum numéros, invenies: ea significat dictionem ipsam bis ad minimum eadem in charta posse inveniri. Vide ergo, et gratus attende, quod si quos hanc nostram diligentiam non amare videas, Persianum illis hoc apud te dicas : « Virtutem ut videant, intabescantque relicta. » Hoc ideo scribo quoniam inter imprimendum quidam nichil taie intelligentes de more damnabant.
Vale et vive diu fœlix.
CIVIS
Après cette pièce vient un résumé de la vie d'Antonin, et enfin des vers du Bourguignon Gérard de Vercel, à la gloire de Tor^^, et contre les mauvais imprimeurs.
Voici ces vers :
Gerardi Verselîani Burgundi carmen hendecasyllabon in malos impressores.
Ergo hinc ergo procul manus profanae Vulgi chalcographon inauspicati, Impuraeque operae procul facessant.
Ne inlerdicto aditu improbaque fronte Res spurcetur et inquinetur aima.
Ne quis nesciat : hoc sacrum est volumen.
Bibliographie. 109
Heu chalcographi mali et miselli, Nullas ne scholicas quidem aiit aniles Nugellas dare formulis periti, Quid sanctas maie taminatis artes, Incestaque manu novem i Sororum Funestatis opes laboriosas ?
Quid non promitis ita ab officina Illuc projicier fodique dignum Quo ventris retrimenta deferuntur ?
Ergo hinc ergo procul profani abite , Vos, 0 chalcographi mali et miselli 1 Sit dictum satis : hoc sacrum est volumen Quod noster Godofredus, ille noster, Ille, inquam, Biturix, Pii misertus, Lethsea carie eruit sepultum, Ductu Longuolii 2 sui atque ope usus.
Le livre est terminé par un avis au lecteur ainsi conçu :
Torinus lectori felicitatem.
Hasce plusculas recognitiones , lector optime, oro non admirare. Sic eas ab exemplari vetere diversas collegi, ut tibi non pigra manu librum emendare possis. Errores chalcographis imponerem ; sed ars ipsa prelaria suopte more hoc in se habet, ut ne libellus quidem sine aliqua menda prorsus imprimi possit. Vale.
Ad studiosum Epigramma pcr Torinum.
Oppida si centum, centum si sedulus urbes Certo cum spacio, lector, adiré paras,
1 . On a imprimé nomen, mais l'errata a rectifié cette erreur.
2. Christophe de Longueil, à qui appartenait le manuscrit édité par Tory.
1 10 Deuxième Partie.
Centena portus si cum statione marinos
Excupis, et recta doctior ire via, Hune tibi comprimis habiiem studiose libellum In dextragratus semper habeto manu.
a Gotofredi Torini Biturici in filiam charissimam, virguncularum elegantissimam, Epitaphia et Dialogi. — In eandem etiam quatuor et viginti Disticha unum et eundem sensum copia verborum et ingenii fœcunditate pulchre repetentia. »
Ces vers de G. Tory sur la mort de sa fille Agnès forment une plaquette de deux feuilles in-4° (ou huit feuillets) encartées.
Ce livret est dédié à Philibert Babou; il a été imprimé le i5 février i523 vieux style (1524)^ c'est-à-dire quelques jours après que Tory eut conçu l'idée de son Champ fleury (6 janvier 1524^
L'imprimeur, qui n'est pas nommé, est Simon de Co-
Bibliographie. m
lines, demeurant alors près de l'Ecole de droit (e regione schoU decretomm).
On voit paraître, à la dernière page, une marque qui avait été gravée pour ce livret même, car on y aperçoit une petite figure ailée qui monte vers le ciel, et qui représente sans doute l'âme de la fille de Tory remontant vers Dieu. Cette marque reparut à la fin des Heures de 1524-1525, mais après qu'on en eut enlevé la petite figure dont je viens de parler. Voyez ces deux marques p. j3 et 74.
Comme on l'apprend dans le livret, Agnès étant morte le 25 août i522, à l'âge de 9 ans 11 mois et 3o jours, était née le 26 août i5i2.
Le mariage de Tory remontait donc au moins à i5i i. Nous savons par une autre pièce que sa femme s'appelait Perrette le Hullin.
Le seul exemplaire connu de ce livret, que je reproduis ici intégralement, appartient à M. Joachim Gomez de la Cortina, marquis de Morante, qui a bien voulu l'envoyer de Madrid à Paris , pour que je puisse le voir à loisir. M. de la Cortina a décrit ce livret dans le cinquième volume du catalogue de sa bibliothèque (1859, Madrid, in- 8°). C'est seulement par ce catalogue (n° 9366) que j'en ai eu connaissance, quoique le livret ait été acheté chez M. Techener il n'y a pas plus d^une dizaine d'années. Il a été payé 80 réaux (20 fr.).
GOTOFREDI TORINI Biturici, in fiham chariss., virguncularum elegantiss., Epitaphia et Dialogi.
In eandem etiam quatuor et viginti Disticha unum et eundem sensum copia verborum et ingenii fœcunditate pulchre repetentia.
Philiberto Baboo, viro nobili, apprime studioso, lilerarum et literatorum amantissimo dicati Moduli.
1 12 D EUXiÈME Partie.
Toriniis ad Libnim.
I, Liber, ad vatum penetralia sacra piorum ;
Es facilis, tersus, candidus, atque probus. Exornatus habes nardosque, rosasque, crocosque,
Cum Phœbo et latias numina grata Deas.
Ne vereare Deos tecum vectare faventes,
Spirantem lauros te super astra ferent.
Agnes Torina, virguncularum modeshssima suavissimaque, de tumulo viatorem alloquitur.
Qui levibus transis pedibus, dilecte viator,
Siste parum ; ecce, tibi dicere pauca libet. Vive memor leti, viciis abstersus, et illam
Spem tibi vivendi, si sapis, abjicito.
Ore nites hodie pulchro, sed staminé secto
Protinus in nihilum te impia Parca rapit. Hoc experta scio, quoniam virguncula nuper
Annos nata decem rapta repente fui.
Ut rosa florebam sociis virtutibus illis
Quae cerni in tenera virginitate soient. Sed tamen interii crudelibus obruta fatis,
lam data carnivoris vermibus esca meis.
Vermibus esca meis iaceo data, non tamen usque
Usque adeo exanguis quin tibi vera loquar. Ore loquor latio, nec mirum, candide amice,
Filia nam vatis sum memoranda pii. Imbutam ausonia cupiens me reddere lingua
Artibus et pariter me decorare bonis , Nocte dieque docens, pater ut charissimus, ipse
Fundamenta mihi dulcia et ampla dabat.
Docta forem célèbres nimirum amplexa camaenas,
Et canerem blandis carmina pulchra modis.