NOTITIA PROVINCIARUM
Civîtas Bellovacorum.
— Ambianensium.
— Morinorum.
— Bononiensiam.
— Laudunensium.
Provincia Viennensis *.
Netropolis civitas Viennensium.
Civitas Genavensium.
— GratiaDopolitana.
— . Yalentinorum.
— Tarentasia.
— Maurienna 2.
Provincia Arelatensis s.
Netropolis civitas Are]ateasium.
CÎTilas Albensium.
— Deensium.
— Tricastinorum.
— Vasiensium.
— Arausicoram.
— Carpentoratensium.
— , Gabellicoram.
— Avennicorum.
— Massiliensium.
* — Telonensium.
Givitas Uceciensiuin ^.
— Aquensium ^.
— Aptensiura.
— Reiensiuni.
— Forojuliensium.
— Vappincensium.
— Segesteriorum.
— Antipolitana.
— Ebrodunensium *.
— Diniensium.
— SaDitiensium.
— Glannativa.
— Niciensium.
— Vintiensium.
Provincia Aqlitanica prima.
Metropolis civitas Biturigum.
Givitas Arvernorum.
— Rutenoraro.
— Albiensium.
— Gadurcorum.
— Lemovicum.
— Gabalum.
— Vellavorum.
— Tolosatium *.
— Arisitensium^.
1. Sur la formation de cette province ecclésiastique, voyez plus haut, page 183.
2. Trois manuscrits de la Notiiia mentionnent les annexions faites au détriment de la Ligurie, en les plaçant dans la province de Tarentaise à laquelle ils proûtèrent finalement :
a. Manuscrit de Paris 4280 B, \> siècle : c Provintia Alpium Graiiarum et Poenina- RCM, civitates un : Givitas Geutronium, idest Tarantasiae metropolis; civitas Verusager, id est Valensium seu Octodorum ; castrum Gana Vetusta ; civitas Augustana, id est Argentaria ; civitas Seutium [et vicum] Morienna. > — Les mots entre crochets constituent une addition, interlignée, die même époque que la copie.
6. Manuscrit de Paris 12445, x* siècle : Provintia [Sequanorum secunda, id est] Alpium Graiarum et Penninarom [habet civitates un] : [Melropolisj civitas Geutronium, id est Tarantasia ; civitas Valensium, id est Octodurus [SedunisJ; [civitas Augusta, id est Edua]; [civitas Morigennensium]. > — Les mots entre crochets ont été ajoutés en interligne, par une main contemporaine.
c. Manuscrit du Vatican, Palatin 1357, fin du xiv* siècle : c Provintia Gratiarum et Penmnakum habet civitates vu (sic pro iiii) : Metropolis civitas Geutronium Tarenfasia ; civitates Valensium, id est Octodurus; civitas Augusta Praeloria ; civitas Morienna a Guntranno, rege Burgundionum, constructa. >
3. Sur l'origine et la composition de la province d*Arles, voyez plus haut, page 183. — Les dix premières cités sont démembrées de la Viennoise.
4. Uzès faisait originairement partie de la Narbonnaise I*^; voyez plus haut, page 186.
5. Gette cité et les six suivantes formaient, dans la Notice primitive, la Narbonensis Secunda.
6. A partir d'ici, nous avons affaire à l'ancienne province des Alpes Maritimes, qui comprenait en outre la civitas Rigotnagemium et la civitas Solliniensiumf réunies alors aux cités les plus voisines.
7. Toulouse est détachée de la Narbonnaise (voy. plus haut, page 186).
8. Sur l'insertion d'Arisitum dans la Notice, voyez plus haut, page 187, note 1.
Provincia Aquitanica secunda.
Metropolis civitas Burdigalcnsium.
Civilas Agennensium.
— Ecolismensiam.
— Santonum.
— Piclavorum.
— Peirocorioruui.
— Elusatium^
— Aquensium.
— I^ctoralium.
— Goiivenarum.
— Consoraiinorum.
— Bcnarnensium.
— Aturensium.
— Vasatica.
Civitas Turba, ubi castrum Bigorn.
— Elioronensium.
— Ausciorum.
* — Lapurdensium.
Provincia Narbonensis^.
Metropolis civitas Narboneosiam.
'Civitas Agateusium.
* — Magaloneosiuin.
— Beterrensium.
— Nemausensiiim,
— Luterensium.
— Carcassonensium.
* — Elnensium.
La division provinciale dont nous venons de restituer le tableau pour la fin du vi'' siècle, commença cependant à n'être plus guère connue que des lettrés ou des gens d'église. Devenue purement ecclésiastique, elle ne suffisait plus alors aux besoins populaires, et de nouvelles circonscriptions provinciales que nous n'osons (Uicore appeler administratives, parce qu'elles n'avaient pas encore d'administration particulière, mais auxquelles nous appliquerons le qualificatif « ethnique » , tendaient à la remplacer.
Grégoire lui-même, subissant l'influence populaire, nous révèle ce changement. Il nomme fort rarement les anciennes provinces romaines que le clergé devait nous transmettre, sans modifications profondes, jusqu'au xvi^ siècle et même jusqu'à la Révolution française : les noms de la Seconde Belgique ou province de Reims, Belgica Secimda^, de la Novempopulanie ou province d'Aucli, Novempopulana, et des deux Aquitaines,
Gemina Aquitania^j sont les seuls qui figurent dans ces écrits,
i~. 1. Ici commence la Novempopulanie de la Notice primitive. La civitas Boatiumy l'une des douze cités de cette province, n'existe plus à cette époque ; déjà sans doute elle est joiiile à la cité de Bordeaux, ce que plusieurs manuscrits de la Notitia expriment ainsi : c Civitas Doasium, quod est Boius in Burdigalensi.»
2. Au VI' siècle, cette province est privée de Toulouse, unie alors à la province de Bourges.