‹ Gérard Roussel prédicateur de la reine Marguerite de Navarre. Mémoire servant à l'histoire des premières tentatives faites pour introduire la Réformation en FranceChapitre 9 sur 16 · LETTRE DE JEAN STURM A BUCER · texte numérisé non relu

LETTRE DE JEAN STURM A BUCER

Novembre i533.

(Manuscrit autographe. Archives du Séminaire protestant de Strasbourg. Impr. dans Strobel, Histoire du gymnase de Strasbourg, p. 109.)

Viro pio D. Aretio Felino, amico sioguiari. Argentorati.

S. P. Gratiœ raihi babends sunt quotiescumque abs le ali-

quid accipio iiterarum : tu verô ignoscere debes , si saepius

1 Jacques Ziegler, de Landau , ami d'Érasme , savant théologien et mathématicien , yint à Strasbourg en 1531 , après un séjour assez long en Italie. Ziegler ne fut jamais ouvertement protestant; il causa mémo beaucoup de désagréments aux réformateurs de Strasbourg, quoiqu'ils l'eussent reçu avec leur hospitalité accoutumée. Il publia un grand nombre d'ouvrages. Celui dont parle Moncler fait partie de la collection dont voici le titre: Syria ad Ptolemaiei operis rationem; Arabia Petrea; Schondia (i. e. Scandinavia) tradita ab auctoribus qui in eius operis prologo memorantur, etc. ; Strasbourg , 1532 , in-fol. min. ; dédié à Renée de Ferrare. Voy. Schelhorn , Amœnitateshistoriœ eeclesiasticœ et literariœ; Francfort , 1738 , in-8°, t. II, p. 210 et suiv. Dans le catalogue des ouvrages , tant imprimés qu'inédits , de Ziegler, que donne Schelhorn , il n'y en a aucun sous le titre de Progymnasmata.

qoàm tuse occupationes paliantur, et prolixius quàm sinattuarum respoDsionum magnitudo ad te scribam. Nam quôd mibi grattas agis, mi optatissime Féline, facis tu illud éx weptouaiaç : ego illud semper facere debeo. Quod verô metuis, ut pro multitudine negotiorum raihi liceat omnia scribere, nihil est. Ao quicquam posait esse gratius quàm scribere ad amicum, et lalem? an ulls res me impedire possint, quomious amicis gralificando aoimo meo obsequar? Crede enim mibi, nusquam acquiesco nisi amicorum consiliis , et praecipue eorum qui cum erudilione conjunxerunt pietatem. Vides quàm sint res mortalium mirabiliter varise, et incerlao, et oppressa» maxime impiorum hominum consiliis, ut nisi adhuc in prudentibus iisque paucissimis Christus habitaret, nullum usquam esset aliquod religionis et fidei vestigium, quaB tamen maxime est necessaria. Sed ille qui TrpûTov &vt<x vidit et gubernavil, ille etiam tà émfyieva regel. Nobis precandum est, ut ex ejus volunlate et glorià omnia eveniant. Nam nisi boc sic esset, quid esset reliquum ex rébus humanis? Hoc ut credamus, non solùm sacrae Iiterae , verùm etiam ot tSv ipiXoco^wv xopuçaïoi oslendunt. Prœclare Socrates et régi hœc humana divinilus affirmât, et jubel sic sentientes forli animo esse, xal {xeié^eiv ^<fyov foav dv^jp Seivo;

Venitin collocutionem Rex cum Papà; mullos spes erigit, multos etiam dejicit metus. Vanissima hominum studia, mirabiles eorum commutationes, sed incerli exilus ! Recte divinas, Papam aut subversum aut restitutum iri in suam et ioveteratam tyrannidem. Alterum egoexspecto magno cura desyderio, alterum non mediocriter exlimesco. Pelargum tuum heri conveni; ostendi il I i tuani epistolam; rogavi num quid certi baberet de hac Massiliensi deliberatione, nam ibi est cum Rege ille v|/u#>*i$pavvoç. Obscura consilia sunt et a^oTep^ovxa in utraraque parlera. Quare nibil libi aut boni aut raali de hac re possum scribere. Tautot y&p tw 0e# jx&et. Theosopbistœ nostri non cessant Oeo[Aa/eîv. Nuper in Gymnasio Navarrico novus quidam

el |Aou<xo7rttTotxTo< icot7)tVi< reginam introduxit, qu© se in disciplinant tliaboli traderet, unà eu m sacrlfico quem Ifegeram appellabat, alludens ad oomen M. Gerardi. Acti ludi sunt mirabiliter applaudentibus theologis. Per hosce dies prteses ejus collegii et theologorum in custodiani est ductus, boroo potens et rex sapientum. Àlios etiam manet idem periculum. Eô res redit ut etiam bonis tacentibus , ipsi se ullrô perdant , quod ego pro argumento babeo maximarura et cptimarum rerum. Hœc ego dictavi subito, et quia aliquid certi sciam intra dies octo, ideirco brevior sum. Proximis literis repetam omnia ab inilio, et totara fabulam ad te mittam. Ruellius 1 curât opus suum describi; credo non tam citô proditurum, propterea quôd tardior est ad edendum. De Nazianzeno nihil babeo nisi illud : Christianus Wechelus viginti quatuor orationes babet hujus scriptoris nusquam typis excusas 2 . Urgebo bominem ut acceleret editionera, promittam melecturum, si poterit facere anteCalendasJanuarias. Ubi illud impetravero, ad te mittam. Plura hoc tempore non scribo. Tu diligenter saluta meo nproine tbv KecpaXaïov xal 'HSuova, et Bedrotum. Cbristus omnes vos cum vestris familiis salvos et incolumes servet.

Joan. Stobmîus.

Julius Camillus z qui jara per annos prope quadraginta Xaôu>p ipCwae, vir recondità eruditione, mirabili pietate, ex Ilalià a

UeanRuel, célèbre médecin, mort en 1539. L'ouyrage dont parle Sturm est probablement le De naturà slirpium, dédié à François 1er; paris, chez Simon de Golines, 1556 , in-fol.

2 En 1531 l'imprimeur Chrétien Wechel publia la première invective de Grégoire de Nazianze contre Jnlien (Paris , in-4°). J'ignore s'il publia aussi les vingt-quatre discours dont parle Sturm. Le 24 octobre 1533 Vitus Àrdysœus écrit à Conrad Hubert (Manusc. Arcb. du Sém. prot. de Strasb.) que l'imprimeur Claude Chevallon a publié «qaieqaid ver sum est in Gregorio Naxianzeno.» En 1531 Bilibald Pirkheimer avait publié trente discours de cet orateur (Bàle, chez Jérôme Frobénius et Nicolas Episcopius, in-fol.).

3 Jules Camille, natif du territoire de Forli, philosophe et orateur,

Rege maguis promissis et praemiis v oc a lus , (e voluit per me suo nomine officiosissime salutari. De hoc puto (e ex aliis aliquid cogoovisse. Nisi pudore impediretur , jam dudum ad te scriberet, et scio scripturum , modô tu aliquam ejus in tuis literis mentiouem facias. Per ejuscemodi homines saepe Deus aliquid facit, qui quum quantum possunt tantum velint, magno soient esse exemple

Immo pudore non impedior haec scribere : utiuam animus esset nunc in manibus atque in calamo, nam si eum videre posses, profectô tuum esse cognosceres.

Jo. Camillus.

Ut ostenderet me aliquando mentiri haec subscripsit.

Stdbmius.

versé dans la kabbale , travailla pendant quarante ans à construire une machine , en forme de théâtre , au moyen de laquelle il voulait enseigner toutes les sciences et en particulier la rhétorique: François le fit venir à Paris et lui accorda une somme assez considérable pour achever sa machine. La piété de Jules Camille le fit aimer des protestants; ils croyaient que Dieu se sert aussi de pareils hommes pour accomplir ses desseins. Cependant, lorsqu'en 1542 il fut à Genève, Calvin se défia de lui ; l'extérieur rêveur et taciturne de Camille paraissait cacher au sévère réformateur des préoccupations peu orthodoxes. Il mourut vers 1550. (Voy. Freytag, Apparatus literarius; Leipzig , 1755 , in-8<>, t. III , p. 128 et suiv; Calvin à Viret, octobre 1542 , chez Henry, Leben CalvMs, t. II, pièces justificatives , p. 6).

Page 1