ACTES DE LA PROCÉDURE CANONIQUE

30 juUlet 1440.

Déclaration d'infamie de Gilles de Rais.

Universis présentes litteras inspecturis, Johannes', permissione divina et Sancte Sedis apostolice gracia episcopus Nannetensis, salutom in Domino et fldem ipsis presentibus adhibere.

Notum facimus per easdem quod nos, béate Marie Nannetensis, in cujus parrochia Ëgidius de Rays^ infrascriptus sepius, in domo vulgariter nuncupata de Suza , morabatur et parrochianus ejusdem ecclesie existebat , et alias infrascriptas parrochiales ecclesias

1 Le manuscrit original forme un registre, en parchemin, de 143 feuillets in-fo, orig., relié en carton ; le dernier feuillet porte les mentions suivantes, d'une écriture ancienne :

« Eqidiy ceiebfis miper baro Badesiarvm,

Fine aub octobris IniSj heu! furcis et in igné. »

<i Hic notantur annus, mensis, et dictus crucialus dicli Egidii Radesiaruiij. »»

* Jean de Malr«troit, ancien évoque de Saint-Brieuc, transféré à Nantes en 1410, mort en 1443; appelé dans la Gallia Christiana Jean de Chateau- ^'iron. Jean de Malestroit était le chancelier et le principal conseiller du duc do Bretagne.

3 Los non)s piopres étant souvent conservés en français dans ce texte, ainsi que plusieurs «Mtations, nous indiquons par des caractères italiques tout ce qui u'est pas traduit eu laliu.

Il PROCEDUllE CRIMINELLE

visitando, fama publica et fréquent! primitus referente et clamosa insinuacione bonarum et discretarum personarum Agathe, uxorii Dyonisii de Le Mignon, ac relicte deffuncti Uegiaaldi DoneU, ipsios béate Marie, Jobaune, uxoris Guinbeleti Délit, sancti Dionisii. Johannis Guibert et ejus uxoris, sancti Vincentii, Mathee, relicte defuncti Eoneti Kcrgucn, sancte Crucis Nannetensis^ Johanne, oiorii Johannis \Darc/, sancti Similiani prope Nannetas , et Tlieoflanie*. uxoris Eoneti Le Charpentier, sancti Clementis extra mures NannetensesS ecclesiarum parrochialium parrochianorum , cum testibu synodalibus' ipsarum ecclesiarum, et aliis probîs et discretis vins et personis non suspectis, quos,'tam super infrascriptis quam aliis. nos. ipsas ecclesias visitando, ofïicium visitacionis higusmodi tangentibus, examinari fecimus diligenter, comperimus ac per eorom deposiciones inter cetera nobis constitit nobilem virum, dominnin Egidium de Rays, militem, dicti loci dominum et baronem, subditom justiciabilem nostrum , quamplures pueros innocentes per se et quosdem sues complices jugulasse, interemisse et inhumaniter truddasse, cum eisque contra naturam luxuriasse et yiciom sodomie commisisse ac horridam demonum invocacionem sepe et sepias fecisse et Aeri procurasse, et eis sacriticasse et obtulisse, et cun ipsis pactum fecisse, aliaque crimina enormia in juridicione nostn perpétrasse ; et in pluribus et diversis aliis nostris, connnissariorain sive procuratorum nostrorum visitacionibus didicimus dictoo Egidium de Rays premissa perpétrasse et alia flagiciosa in diocesi nostra commisisse.

Super quibns publice et notorie apud bonos et graves existebat et existit diffamatus. Et, ne a quoquam de hiis hesitari Taieat, bis nostras présentes litteras sigilli nostri jussimus et fecimus maniiniiK roborari.

Datum Nannetis, die penultima mensisjulii, anno Domini milIeiiiDO quadringintesimo quadragesimo.

De mandate prefati domini episcopi Nannetensis, ■

J. Parti.

1 En fraDçais, Tifaine ou Téfanle. Ce nom était alors fort usité en Bretagne.

' Actuellement iîitra tniiros,

^ On remarquera cette expression qui se réfère encore au plut ancien droit ecclésiastique, auquel cette procédure est conforme. L'évéque de Nantes, «u cours d'une visite épiscopale (faite conformément aux capitulaires de Qurkmn'rne et de Carloman). est saisi de dénouciations et de plaintes. — De li Tenquéte secrète, inquisitio faitut, établissant Vinfamatio de Gilles de lUi^ ^ ouvrant contre lui la procédure inquisitoire, selon la règle : inquititteuf** débet clamosn insinuât io prxvenire. •

CONTRE GILLES DE RAIS. m

13 septembre 1440.

Citation (Vofficc à Gilles de liais, et procês-verbal de signification le ii septembre.

Johannes, Dei et Sancte Sedis apostolice gracia episcopus Nannetensis, universis et singulis ecclesiarum paiTochialium rectoribus et locatenentibus eorumdem, capellanis, curatis et non «uiratis, clericis, notariis et tabellionibus piiblicis, per nostras civitatem et diocesira Nannetensem constitutis, et eorum cuilibet in solidum , salutem in Domino, etmandatis nostris liujusmodi lirmiter obedire.

Noveritis quod, nuper civitatem et diocesirai nostras et potissime parrochiales ecclesias béate Marie , sanctorum Dyoniaii , Nicolay, Vincentii, Crucis, Nannetensis, Similiani prope Nannetas S et démentis extra muros civitatis Nannetensis, ac Ciricii Kadesiarum *, nostre diocesis supradicte, prout ex offtcii nostri pastoralis débite tenebamur, visitando , tam ex testium sydonalium bonorum et discretorum earum ecclesiarum quam nonnuUorum aliorum lide dignorum et proborum virorum relatu , pluriumque earumdem ecclesiarum parrocliianorum gravi et fVequenti conquestione nobis facta, ac eciam fama publica primitus et sepe referente et clamosa insinuacione précédente ', quorum quidem testium synodalium et aliorum deposiciones in registris visitacionis predicte inseri et redigi per notarios et scribas nostros mandavimus et fecimus , comperimus nobilem virum, dominum Egidium de Rays, ejusdem loci dicte nostre diocesis baronem, plures libères innocentes inhumaniter interemisse, jugulasse et trucidasse, cum eisque abheminabile et execrabile peccatum sodomie et contra naturam diversis ac mauditis médis , prepter ipsorum horrorem de presenti non explicandis, latine tamen suis loco et tempère eportunis declarandis, commisisse^ herridamque demonum invocacionem pluries ac sepe et sepius exercuisse et exercer! procurasse ac fecisse, et eisdem demenibus sacriflcasse et ebtulisse, et cum ipsls pactum iniisse, et alia crimina et delicta^ hèresim sapientia, nequiter perpétrasse^ in divine m^jestatis ofTensam et ri dei nostre subversienem et attenuacienem ac perniciesum exemplum plurimorum *.

^ ActueUement à Nantes.

' Saint-Cyr en Retz, dans le pays de Retz. 5 Celle riatfin.sn insiîiuncio est établie par la pièce précédente. '* Oïl reiiiarpicra que, parmi ces crimes donnant ouverture à une inquisi* tiou causa ftdei, ii^'urcut au premier i-hef de» crimes de droit commuD {piures

Il PROCÉDURE CRIMINELLE

visitando, fama publica et frequenti primîtus referente et clamosa insinuacione bonarum et discretarum personarum Agathe, oxoris Dyonisii de Le Mignon, ac relicte deffuncti Reginaldi DoneU, ipsius béate Marie, Jobanne, uxoris Guinbeleti Délit, sancti Dionisii, Johannis Guibert et ejus uxoris, sancti Vincentii, Mathee, relicte defuncti Eoneti Kergucn, sancte Crucis Nannetensis^ Jobanne , axoris Johannis Dare/, sancti Similiani prope Nannetas, et Theofla3ie\ uxoris Eoneti Le Charpentier, sancti démentis extra muros NinnetensesS ecclcsiarum parrochialium parrochianorum , cum testiboi synodalibus' ipsarum ecclesiarum, et alils probis et discretis Tiriset personis non suspectis, quos/tam super infrascriptis quam aliis, dos. ipsas ecclesias visitando, oAlcium visitacionis higutinodi ta&gentibus, examinari fecimus diiigenter, comperimus ac per eoram deposiciones inter cetera nobis constitit nobilem vlrum, dominaio Egidium de Rays» militem, dicti loci dominum et baronem, subditom justiciabilem nostrum , quamplures pueros innocentes per se et quosdem sues complices jugulasse, intereinisse et inhjamanlter trucidasse, cum eisque contra naturam luxuriasse et Ticium sodomie commisisse ac horridam demonum invocacionem sepe et sepias fecisse et Aeri procurasse , et eis sacriâcasse et obtulisse, et com ipsis pactum fecisse, aliaque crimina enormia in juridicione nostn perpétrasse ; et in pluribus et diversis aliis nostris, connnissariorom sive procura toru m nostrorum visitacionibus didicimus dictoa Egidium de Rays premissa perpétrasse et alia flagiciosa in diocesi nostra commisisse.

Super quibus publiée et notorie apud bonos et graves existebit ^ existit diffamatus. Et, ne a quoquam de hiis hesitari Talett, bis nostras présentes litteras sigilli nostri jussimus et fecimus maninûi^ roborari.

Datum Nannetis, die penultima mensis julii, anno Domini miUeiinH> quadringintesimo quadragesimo.

De mandato prefati domini episcopi Nannetensis, *

J. Parti.

1 En fraDçais, Tifaine ou Téfaoie. Ce nom était alors fort atité en Bre* tagne.

< Actuellement intra muros,

^ On remarquera cette expression qui se réfère encore an plut ancien droit ecclésiastique, auquel cette procédure est conforme. L'évéque de Nantes, tf cours d'une visite épiscopale (faite conformément aux capituloires de Qiiri^ mn^ne et de Carlomnn), est saisi de dénonciations et de plaintes. — De U. Tenquéte secrète, iuquisitio fat/uf, établissant Vinfamatio de Gilles de Rai* ^ ouvrant contre lui la procédure inquisitoire, selon la règle : inquisUiont* débet c/amoj^n insinuât io prxvenire. •

CONTRE GILLES DE RAIS. m

13 septembre 1440.

Citation iVofficc à Gilles de liais, et procès-verbal de signification le ii septembir,

JohanneS; Dei et Sancte Sedis apostolice gracia episcopus Xannctensis» universis et singulis ecclesiarum pai-rochialium rectoribus et locatenentibus eorumdem, capcllanis, curatis et non «uiratis, clericis, Qotariis et tabellionibus publicis, per nostras civitatem et diocesim Kannetenscm constitutis, et eorum cuilibet in solidum , salutem in Domino, etmandatis nostris hujusmodi llrmitcr obedire.

Noveritis quod» nuper civitatem et. diocesim nostras et potissime parrochiales ecclesias béate Marie , sanctorum Dyoniaii , Nicolay, Vincentii, Crucis, Nannetensis, Similiani prope Nannetas^ et démentis extra muros civitatis Nannctensis, ac Ciricii Radesiarum % nostre liocesis supradicte, prout ex ofdcii nostri pastoralis débite tenebamur, visitando , tam ex testium sydonalium bonorum et discretorum earum ecclesiarum quam nonnullorum aliorum tide dignorum et probonim virorum relatu , pluriumqiie earumdem ecclesiarum parrochianorum gravi et fVequenti conquestione nobis facta, ac eciam Tama publica primitus et sepe referente et clamosa insinuacione précédente ', quorum quidem testium synodalium et aliorum deposiciones in registris visitacionis predicte inseri et redigi per notarios et scribas nostros mandavimus et fecimus , comperimus nobilem virum, dominum Egidium de RaySy ejusdem loci dicte nostre diocesis barouem, plures libères innocentes inbumaniter interemisse, jugulasse et trucidasse, cum eisque abhominabile et execrabile peccatum sodomie et contra naturam diversis ac mauditis modis , propter ipsorum horrorem de présent! non explicandis, latine tamcn suis loco et tempore oporiunis declarandis, commisisse, horridamque demonum invocacionem pluries ac sepe et sepius exercuisse et exerceri procurasse ac fecisse, et eisdem demonibus sacriflcasse et obtulisse. et cum ipsis pactum iniisse, et alla crimina et delicta^ bèresim sapientia, nequiter perpétrasse , in divine majestatis offensam et jdei nostre subversionem et attenuacionem ac perniciosum exemplum plurimorura *.

* ActueUement à Nantes.

* Saint-Cyr «mj Hetz, dans le pays de Retz.

* Otlf rintuosfi insiîiuacw est établie par la pièce précédente.

* On r».*iiiar.piera «pie, parmi ces crimes donnant ouverture à une inquisi* ion causa fidei, ligureut au premier ihef des crimes de droit commuD (plures

IV PROCÉDURE CRIMINELLE

Nos igitur, nolentes talia tam nephanda» ac etiam talem morbum heresis, qui « velut cancer serpit » nisi subito extirpetur, sob dissimulacione pertransire, quin ymo circa illa remédia oportona celeriter apponere cupientes, vobis et cuilibet vestrum tenore presencium precipimus et mandomus quatinus, alter vestrum ad hoc alterum non expectans nec unus per alium se excusans, citetis peremptorie unoque edicto peremptorio coram nobis vel ofttciali nostro Nannetcnsi, ad dicm lune post fesium Esoltacionis lancte Crucis decimam nonam mensis septembris, prefatnm nobilem Tirom, dominum Egidiumcfe RaySj militem, subditum et justitiabilem nostrum in hac parte, quem nos etiam tenore presencium sic citamos.. nobis et promotori causarum oflicii curie nostre Nannetensi», hoc etiam promoventi et prosequenti, ad obicienda etiam in causa âdei responsurum, ut jus erit : quo facto, bas nostras présentes littens reddite, seu alter vestrum reddat débite exécutas.

Datum die martis précédente S tertia décima dicti mensis septembris, anno Domini millésime quadringentesimo quadragesimo.

Sic signatum : De mandate dicti domini episcopi, Johamus Guiou. transcripsi.

Ego, Robinus Guillaumet, clericus, Nannetensîs diocesis Botirius publicus, preinsertas litteras contra dictum Egidium, militem, baronem Radesiarum, in eisdem litteris ex adverso principaliter nominatum, per me in propria apprehensum, anno supradicto, die qurta décima dicti mensis septembris, executioni débite demandavi, modo et forma quibus lieri mandabatur per easdem.

liberos trucidasse, etc.) qui ne relèvent pas de la juridiction 6ccléfiuti<iac et dont la juridiction ducale aurait dû se saisir la première et excloriTeiiml- La juridiction ducale, au coutraire, n'intervint qu'accessoiremeut et après Touverture de lu procédure canonique. Noos publions plus loin les ecqnèt'^ auxquelles elle fit procéder par un de ses notaires à partir du 18 septembre, jour auquel Gilles de Rais se rendit à la citation de l'évêque. Il lemble qu'elle craignit de se mettre en avant. Il est à remarquer aussi que TévcqiM lui-même iuter>'ient avec l'appui du vicaire de l'inquisiteur général.

Au cours des débats on releva contre Gilles de Rais un nouveau déliU d'une nature purement ecclésiastique, qui devint un nouveau chef d'occosation sur lequel Gilles subit également une enquête et une condamnalkA ' la violation des immunités ecclésiastiques.

1 II semble résulter de cette indication que la citation ne fut officieUeBieot rédigée qu'après que Gilles de Rais s'y fût rendu.

CONTRE GILLES DE RAIS

Lundi, 19 septembre 1440.

ProccS'Verbal de comparution de Gilles de Rais, lequel accepte la double juridiction de Vordinaire et du vicaire de Vinquisitcur,

Qua die lune post dictum festum Exaltacionis sancte Crucis occiirrente , comparucrunt personaliter in juditio, coram predicto reverendo pâtre , domino episcopo Xannetensi, in aula magna castri Turris nove Nannetensis , ad jura reddendum pro tribunali sedente, honorabilis yii% magister Guillermus Chapeilloni, promotorcausarum offîcii predicte curie, litteras citatorias superius insertas, una cum earum preinserta execucionej facto reproducens, ex parte una, et predictus dominus Egidius, miles et baro, reus, parte ex altéra.

Qui quidem dominus Egidius, miles et baro, postquam nonnulla pro parte dicti promotoris contra eundem dominum Egidium militem tune objecta, heresim, ut dictus promotor asseruit, sapiencia, perciperet, dixit se velle coram prefato reverendo patré, domino episcopo Nannetensi, et quibuscunque aliis judicibus ecclesiasticis , eciam coram quocunque inquisitore heretice pravitatis, personaliter comparerez et de illis se purgare contra eum objectis. Tuncque dictus reverendus pater prefato domino Egidio^ militi et baroni, in biis consencienti, diem vicesimam octavam dicti mensis ad comparendum eo légitime ^ neenon religioso viro , fratre Johanne Blouyn, vicario inquisitoris heretice pravitatis, loco pretacto, de et super criminibus et delictis, pro parte dicti promotoris contra eum obicieiidis, cum reverendo pâtre et vicario inquisitoris ac promotore supradictis processurum in causa tidei ut jus foret et constiterit, et eidem promotori tune duxit pretlgendum et assignandum, proutpretlxit et assignavit.

Presentibus ibidem discretis viris, magistro Oliverio Solidi, de Bouveron\ et domino Johanne Durandi, de Bleign^ ecclesiarum parrocliialium rectoribus, Nannetensis diocesis, testibus ad premissa vocatis et rogatis*.

1 BouvroQ, près de Nautes (Loire-Inférieure).

3 Clain (Loire-Inférieure; : petite ville connue par son cb&teau qu*habitaieut les vicomtes de Rohan.

3 Ce procès-verbal, omis dans la copie primitive, a été ajouté en marge et coutresigué, a titre de renvoi, par a De Aineto, — Jo, Parti. — G. Lesnéf •» les trois notaires rédacteurs.

VI PROCEDURE CRIMINELLE

Mercredi, 28 septembre U\0.

Procès-verbal de réception des plaintes, et assignation à Gilles de Rais pov

le 8 octobre.

Rcgistrum ia causa et causis lidei, corain reverendo in Cbrino pâtre, domino Johanne de ^lalestrictô, episcopo Nannetensi, et ihitre Johanne Blouyn, vicario fratris Guillermi ilerici, inquisitoris infrascripti, contra dominum Egidium tic Rays, militem, dominam et baronem ejusdem loci, reum habitum.

In nomine Domini, amen.

Anno a nativitatc ejusdem Domini millesimo quadringentesimo quadragesimo , die mercurii vicesima octava mensis septembris, indictione tercia , pontifflcatus sanctissimi in Christo patris ei domini nostri. Eugenii, divina Providentia pape quarti, annodecûno, eciam generali concilio Basiliensi constante : coram reverendo in Christo pâtre ac domino, domino Johanne de Malestricto, Dtt et Sanetc Sedis apostolice gracia episcopo Nannetensi, ac religiosoTiro, fratre Johanne Blow/n, ordinis fratrum predicatorum in sacra pagina bachalario , vicario religiosi viri fratris Guillermi Meriei, ordinis fi'atrum predicatorum predicti, sacre théologie professons, inquisitoris heritici (sic) pravitatis in regno Francie auctoritate apostolica deputati, per cundem fratrem Guillermi specialiter inquisitore in ci vitale et diocosi Nannetensi instituto , tune in capella nuneiii episcopalis Nannetensis \ in nostrum, Johannis de Alneto, Johannis Parvi , Nicolai Geraudi et Guillermi Lesné, notariomm publicorum et cause ac causarum hujusifnodi coram ipsis scribaram per eosdem dominos episcopum et vicarium inquisitoris supradicti, ad omnia et singula que in causa et causis hujusmodi occorrerent fidcliter conscribenda et exinde in formam publicam redigenda, dcputatorum et commissorum, prout nos et quemlibet nostrum depotarunt^ et in testium infrascriptorum presencia^ personaliter accesserunt persone inferius nominande^ que eisdcm domino episcopo et vicario inquisitoris prcdicti exposuerunt lacrimabiliter et dolorose conquestc fuerunt de perdicione tlliorum et nepotum ac aliorom infrascriptorum, assercutes ipsos lUios et alios per dictum Egidiuffl

1 Cette partie de la procédure a lieu en dehors de la présence deraccnw. qui ne comparait qu'à la Tour-Neuve, dans diverses salles.

CONTRE GILLES DE RAIS. vu

de Rays et quosdam alios suos complices^ fautores, sequaces et familiares proditorie captos et deinde inhumaniter trucidatos et jugulatos fuisse et esse, et cum eisdeni turpiter et contra naturam luxuriasse et peccatum sodomie nequiter commisisse , malignosque splritus pluries invocasse et homagia eis fecisse ac quamplurima alia crimina et delicta enormia et inaudita^ forum ecclesiasticum concernencia, perpétrasse : supplicando humiliter dictis révérende domino episcopo Nannetensi et fratri Jolianni Blouyn, vicario suprascripto, quatinus de oportuno Juris remedio super hoc sibi celeriter providere dignarentur.

LJnde, primo, eisdem conquesta est Agatha, uxor Dtonisii de Le Mignon, parrochiana béate Marie Nannetensis, quod quidam Colinus, ejus nepos, fllius Guillermi Apvrill, etatis viginti annorum vel circa, qui erat parve stature et albe faciei, ut asserebat, habens quoddem signum sub altéra aurium suarum ad modum cujusdem parve aurieu le , anno Domini millesimo quadringentesimo tricesimo nono , mense augusti, vel circa illud tempus, quadam die lune de mane adivit domum vulgariter nuncupatam la Suze, sitam Nannetis, satis prope ecclesiam béate Marie Nannetensis predictam, que domus tune erat domini Radesiarum. Et depost non vidit dictum Colinum, nec audivit nova de eo , donec quedam Perrina Martini , alias la M effraye, capta fuit et curie secularis Nannetensis carceribus mancipata. Post cujus capcionem dici audivit a quamplurimis famam communem fore quod quamplures pueri et innocentes fuerant ex parte domini Radesiarum capti et occisi : nescit ista ad quem ânem.

Item, RELicTA DEFFUNCTi Reginaldi Donete, parfochiana dicti loci béate Marie Nannetensis, etiam conquesta est quod Johannes, ejus et dicti Donete fllius, frequentabat dictam domum de la Suze : et, a festo Nativitatis beat! Johannis Baptiste anno Domini millesimo quadringentesimo tricesimo octavo, non audivit de eo nova, quousque dicta Perrina Martin, aliter la Meffraye, ut premissum est, capta et mancipata, confessa fuit illum dicto domino de Rays et suis gentibus tradidisse.

JoHANNA, UXOR GuiBELETi Delit, parrochlana beat! Dyonisii Nannetensis^ similiter conquesta est quod Guillermus, ejus âlius, frequentabat dictam domum de la Suze, et adivit ibidem prima ebdomada quadragesime ultimo preterite ; dicique audiverat a magistro Johanne Briencii* quod illum viderat in dicta domo per septem vel

1 Jcau Briant

y ni PROCEDURE CRIMINELLE

oc;o liies continuos: oec postca illuin vidit, ymo suspicabiUir ipsiun iu dlcLa domo deperdiium fuisse.

JoBANNirs H: SERT et ejas uxor. parrochUini sancti YincentU Nanne- Tonsis, cdDQiiesù fuerunt quod quidezn eorum Ûlius, Johannes nancQpa:us.. eiaiis quatuordecim annonim relcirca, ivitdietam domamde Suzn, nunc siini duo anni a festo Nativitatis beati Johannis Bq^tiste uliimo preieriio. et deiude, reversus domum parentnm suonuDi reiulit zuairi s:ie quod ipse mundaverat cameram dicti dornini Raiiesiarum apiiJ diciam domum de Suza, propter quod faeratiibt datus panis in domo predicta. quem portavit et dédit matri sue : cal eiiam dixit quoi ipse erat in gracia dicti domini Radesiarum et quod ipse dominus sibi dederat biberc vinum album ; conseqaeDte^ que illico reversus Aiit dictam domum de Suza, et nunquam TÎsuieit a dictis suis parentibus.

JoHANNA, u^oR Johannis Darel, parrochiana Sancti Similiani prope Nannetas, conquesta est quod, die festi beatorum Pétri et Ptoli penultime preteriti, ipsa recedebat ab ecclesia Nannetis tenu domum suam hora vespertina, et eam sequebatur quidam eijns filiUi etati's inter septcm et octo annos; cumque ipsa accessisset nique ad ecclesiam sancti Saturnini Nannetensis vel circa, ipsa prospect utrum videret dictum âlium suum, quem ipsa credebat ut if«UB sequeretur et esset in comitiva Cijusdem, minimeque tune et nu*' quam depost illum vidit.

Relicta deffuncti Yvonis Kerguen, lathomi S parrochiana sancte Crucis Nannetensis, conquesta est quod ipsam (sic) dédit cuidam noBcupato PoyctoUy scrvitori dicti domini Radesiarum, quemdam ipù^s conquerentis tilium^ et hoc inter festa Pasche et Âscencionis Doixm ultime preterite, ad deserviendum ei, prout sibi asseruit dietns Poictou : qui quidem tilius erat etatis quindecim annorum vei circftf et depost non vidit âlium antedictum.

Theophania, uxor Eoneti Le Charpentier, camiAcis, parrocbiâ^ sancti démentis prope Nannetas, conquesta est quod Petrus, ft^i*^ Eoneti Dagayc, nepotis ipsius conquerentis, qui erat etatis deetf^ annorum vcl circa, fuit perditus, nunc sunt duo anni vel circa, eiqu^^ a dicto tempore non iuerunt audita nova de ipso quousqae di^^

1 Tailleur de pierres.

CONTRE GILLES DE RAIS. ix

Perrina Martin, alias la Peliczonnc *, confessa est, ut dicitur, illum tradidisse gentibus domini Radesiarum.

UxoR Pétri Coupperie similitor conquesta est quod perdiderat duos ejus âlios, unum octo et alium novem annorum.

JoHANNEs Maguet conquestus est quod perdiderat quemdam ejus filium. Unde predicti conquerentes suspicabantur et suspicari dicebant dictum dominum Radesiarum et suos complices fuisse et esse culpabiies atque conscios de perdicione dictorum pucrorum et occisione ipsorum.

Quibus ciaraosis insinuacionibus, sicut supra, ad prefatorum reverendi iu Cliristo patris ac domini, domini Johannis^ épiscopi Nannetensis, ac fratris Joliannis Blouyn, vicarii inquisitoris predicti, noticiam deductis, ipsi dominus episcopus et vicarius inquisitoris, super hoc moti, ne maleâcia remanerent impunita, eundeoi dominum Egidium de Rays ad diem sabbati octavam mensis octobris per quemlibet clericum peremptorie decreverunt et mandaverunt citari, prefatis domino episcopo Nannetensi et fratri Johanni Blouyn, vicario inquisitoris supradicti^ ad obicienda eciam in causa tidei, necnon promotori per eos in causa et causis hujusmodi dato et instituto, responsurum ut jus esset : et hoc, dicta die mercurii vicesima octava mensis septembris predicti, -anno, indictione et pontiflticatu , ac constante concilio supradicto. Presentibus ibidem venerabilibus et circunspectis viris, domino Jacobo de Pencoetdic, utriusque juris doctore, ofticiali Nannetensi^ et Jolianne Blancheti, bachalario in legibus, clerico Nannetensis diocesis, una cum pluribus aliis testibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

Je. DE Alneto. — Jo. Parvi, — G. Lesné.

Samedi, 8 octobre 1440.

Procès-verbal de lUiscontestation,

Deinde vero, videlicet die sabbati octava mensis octobris, predictis anno, indictione et pontiftlcatu, ac concilio supradicto, prefali conquerentes coram prefatis dominis episcopo et vicario inquisitoris prclibati, in bassa aula Turris nove Nannetensis, personaliter se representarunt, ac eisdcm domino episcopo^Nannetensi et vicario

» Surnommé plus haut la Me/fraye.

X PROCEDURE CRIMINEIJ.E

inquisitoris predicti, iterum ciim maximo damore, lacrimabiliter ei dolorose, conquesti fuerunt de perdicione predictorum tllionim suorum, asserentes, prout supra, dictos suos Hlios captos fuis$e per dictum dominum lUidcsiarum et suos complices et adhérentes, ae cum eisdem ncquiter more sodomitico luxuriasse atque peccatom sodomie cum eisdem excrcuisse, ac malignes spiritus invocasse et homagia sibi ifecisse, ac quamplura alia scelera atque crimina, forum ecclesiasticum conccrnencia, perpétrasse : supplicando hnioiliter eisdem rcverendo in Christo patri, domino episcopo Nannetensi et fratri Jolianni Bloyn, vicario supradicto, quatinus de o^ipottano juris remédie super hoc sibi providere dignarentur.

Anno, indicione et pontitîcatu ac concilie generali Basilienn constante supradictis , die vero sabbati octava mensis octobris. comparuerunt personaliter in judicio, coram révérende in Chrisio pâtre, domino Johaune de Malestricto, episcopo Nannetensi, et flratR Johanne Bloiiyn, in sacra pagina bacalario, vicario supradicto, iB quadam magna aula superiori castri Turris nove Nannetensis, pro expedicione et decisione cause et causarum higusmodi per eosdeo dominos episcopum Nannetensem et fratrem Johannem Bhuffn» vicarium, supradictos, specialiter deputata, mane, hora tercianm. inibi ad jura reddendum pro tribunali sedentibus, in nostrumqoe Johannis de Alneto, Joiiannis Parvi, Nicolay Geraudi et Guillermi Lesné, notariorum publicorum, et hujusmodi cause et caosanm coram ipsis scribarumet testium infrascriptorum presencia ; hononbilis vir, magister Guillermus Chapeillon, promotor causarum offidi curie ecclesiastice ejusdem loci, eciam per eosdem dominos episcopum et vicarium inquisitoris in causa et causis ûdei hqjosruodi specialiter deputatus, agens, ex parte una, et dominas Egidios dt Rays, miles, baro et dominus ejusdem loci, reus seu deffensor, parte ex altéra, de mandate reverendi patris et vicarii inquisitoris prefiitorum ad hauc diem sabbati octavam supradictam peremptorie citatus coram eis per discretum virum Robinum Guillaumet, clericami qui predictis domino episcopo et inquisitoris vicario ac nobis. nouriis publicis et scribis supradictis^ verbo eundem dominum Egidiam, réuni, personaliter apprehensum coram eisdem dominis episcopo et inquisitoris vicario, prefato promotori in causa et causis hujusmodi tldei peremptorie citasse, modo et forma superius contenta, retnlit. et nichilominus dictus promotor predictam citacionem alias per dictos reverendum patrem et vicarium inquisitoris una cum débita ejus executione facto reproduxit*.

1 V. plus haut pages m et iv .

CONTRE GILLES DE RAIS. xi

Contra qiiem quidem Egidium, reum, prefatus promotor, verbo dumtaxat, articules dédit, salvo illos dandi facto et in scriptis suis, loco et tempore congruis. Dictusque promotor contra eundem Egidium. reum, verbo in effectu proposait, dixit et asseruit omnia et singula que in posicionibus et articulis inferius insertis continentur. Qui quidem Egidius, reus, tune, verbo tantum et absque scriptis, a prefatis dominis episcopo et vicario inquisitoris ac promotore appellare se dixit. Cui per eosdem dominos episcopum et vicarium inquisitoris illico rcsponsum extitit quod hujusmodi appelacioni, tanquam frivole et sine scriptis , et attenta cause et causarum hujusmodi natura, non erat de jure defferendum, prout nec ipsi dominus episcopus et vicarius inquisitoris eidem detulerunt, asserentes eumdern Egidium maligno non gravasse nec gravare velle : et nichilorainus declararunt ad ulteriora in causa et causis hujusmodi per eosdem et dictum promotorem contra dictum Egidium fore procedendum.

Deinde vero predictus Egidius, reus, articules predictos negavit fore vera, litem super hoc contestando, excepte quod confessus fuit sacramentum baptismatis suscepisse ac dj'abolo et omnibus pompis ejus renunciasse, asserens fuisse et esse verum christianum. Super qulbus quidem propositis et articulis sic negatis^ et in causa et causis hujusmodi, predictus promotor juravit de calumpnia et veritate. Et, eodem promotore instante quatinus idem Egidius, reus, predictum calumpnie et veritatis juramentum, in causa et causis hujusmodi, faceret et prestaret, quod dictus Egidius, reus, per dictes dominos episcopum et vicarium inquisitoris supradictos, primo, secundo, tercio et quarto, ex habundanti et cum omni instancia, requisitus et monitus ac etiam interpellatus, sub pena excommunicacionis et juris, de prestando et faciendo predictum juramentum, prestare et facere denegavit et recusavit.

Quibus non obstantibus, prefati domini episcopus et vicarius inquisitoris, instante et petente prefato promotore, diem martis proximam futuram eisdem prometori et Egidio de Rays presenti, audienti et intelligenti, ad ponendum et articulandum ponique et articulari videndum in causa et causis hujusmodi, ipsique Egidio, reo, eisdem posicionibus respondendum et ad procedendum ulterius ut jus esset, duxerunt preflgendum et assignandum, prout preflxerunt et assignarunt.

De quibus premissis predictus promotor petiit per nos, notarios publicos et scribas supradictos, sibi lieri et contici unum et plura publica instrumenta. Presentibus, loco supradicto, reverendo in

XII PROCEDURE CRIMINELLE

Christro pntro, domino Johanne Pri^ncii, epîscopo Briocen»'. noo.non honorabilibus et discretis viris, magistris Petro de Hospitalû presidouto Britaaio, in Icgibus, et Roberto de Ripparia, in ntroqne jiiro liconciatis, Hervco Lcvi/, Leonensis* diocesis, seneschallo Corisopitonsi', Johauno Chauvin, cive Nannotensi, Gaaflrido Pipenhi, oapiocrio occlcsie bcatc Mario Nannctcnsis. Gaciano RuUz, GaiUermo Oroytfueti, in utroquc jure licenciatis^ Oiiverius Solidi, Johanne de ('aslro^ironis \ canonicis eccicsie Nannetensis, Roberto Piperarii, sonosoIiaiU), Johanne Giiiok, allocato Nannetensi, et Johanne dt h (trtiwfiiir^ lioontiato in logibus, allocato curie regaliom Nanneten- .Niuin, iina cum pluribus aliis in multitudine copiosa ibidem congre- »rali8 tostibus» ad prcmissa vocatis specialiter et rogatis.

Jo. DE Alneto. — Jo. Parvi. — G. Lbsni.

Mardi, 11 octobre 1446.

Procès-verbal de Vaudience.

Dio nmrtis undccima dicti mensis octobris per preiatos dominos opi8oo])uni Naunotonsem et fratrem Johannem JB/otiyn, Ticarinsi Iniiuisitonâ, ut pret'ertur, dicto promotori et Egidio de Bays, reo, ashi^nata, ips>i domiui episcopus Nannetensis et vicarius inquisitorif* ooitis do causis tune oxprossis, adjura reddendum pro tribonalisoD 8(vlorunt : scd oamdom dicm martis usque ad diem joTis extase prnxitno futuram in statu prorogarunt et continuarunt, et eamdeiD dicm oisdtMn promotori et hlgidio, reo, ad procedendum in causa et cau8is hujusmodi ultorius ut jus essct, assignarunt.

gua dio nmlocima, superius nomiuati viri et mulieres de perdioiono tlliorum suorum prctatis dominis, episcopo Nannetensi ei vicario inciuisitoris, itcrato lacrimabiliter et dolorose et de aliis. prout supra lacius tactum est, in quadam auia bassa dicti castn Turris nove, couquesti et conqucste Aierunt : supplicando eisdeD quaiinus super do justicia providercnt necessaiia et opportuna.

* Ji»nn Prégcnt, év»>que de Saint-Brieuc. D'après Du Paz, nistoire généohf/itiUf* de Uvfintinr, Jpan Présent, protouotairc apostolique , n*aurait été élt ^vi^iiii> (lo Saiiit-Drieuc qu'en lU^, et en 1450 seulement d*après la itTaiU o.tiitiniiatiMir diî la Cnlliu CAWf/imm. On voit qu'en 14 iO il était déjà iCTètB du culte di^ui{é. Il mourut eu 1462.

* l)t! Quimpt^r-Corentin ^Finiatùre).

"• l)i» Saint-Pol-do-LéOD (Finistère}.

^ Chàtcuugiron (Ille-et-Vilaine).

CONTRE GILLES DE RAIS. xiii

Jeudi» 13 octobre 1440.

Procès-verbal de Vaudience.

Die jovis siipradicta, tercia décima dicti mensis octobris, comparuernnt personaliter in judicio coram prefatis dominis episcopo Nannetensi et fratre Johanne Dîouyn^ vicario dicti inquisitoris, in niaj^na an la superiori et hora prctacta, videlicet hora terciarum, ibidem adjura reddcndum pro tribunali sedentibus, dictus magister Guillermus Chnpeillon, promotor, agens, ex parte una, et prenominatus Egidius, reus, parte ex altéra^ et satisfaciendo termini higusmodi assignacioni , docto prius per dictum fratrem Johannem Blowjn de potestate et jurisdictione ejusdem prout statim infra dicetur.

Prefatus promotor^ facto et in scriptis, tune dédit et produxit seu porrcxit contra dictum reum quosdam positiones et articulos, concludentes sub tenoribus infrascriptis : quibus idem promotor peciit per dictum Egidium, reum, singulariter singulis, ipsis prias articulis eidem Egidio, reo, judicialiter perlectis, et per organum venerande circumspectionis viri, domini Jacobi Pencoetdic, utriusque juris doctoris, oHlciaiis Nannetensis, de mandato diciorum dominorum episcopi et vicarii inquisitoris predicti, distincte et ordinate, in vulgari, de puncto in punctum, expositis, medio juramento responderi, in quantum essent posiciones, et contra articuios, in quantum nrticulos esse censerentur^ dicere et obicere si vellet ; vel certum terminum peremptorium competenter per eosdem dominos episcôpum et vicarium inquisitoris eidem Egidio, reo, ad dicendum et . opponendam contra eosdem articuios preûgi et assignari; et ipsum Egidium, reum, per eosdem dominos episcopum et vicarium inquisisitoris interrogari, si contenta in, quolibet dictoram articulorum erant vera.

Tuncque idem dominus episcopus et vicarius inquisitoris, instante «licto promotore, prefatum Egidium, reum, mterrogarunt an ipso eisdem posicionibus et articulis respondere vel contra eos aliquid dicere vel excipere vellet. Qui dixit et respondit, superbe et elate. se eisdem posicionibus et articulis respondere nolle, asserens dictos dominos episcopum et inquisitoris vicarium suos non fuisse nec esse judiccs, et quod ab eisdem appellaverat, irreverenterque et inhonesto loquondo.

PROCÉDURE CRIMINELLE

Insuper , dictas Egidius. reus , tune dixit dictos dominos episcopum Nannetensem et fratrem Johannein B/ouyn, vicarium in^iuisitons predicti , ac alios omnes viros ecdcsiasticos esse symoniacos et ribalilos. et quod mallet per colluni laqueo suspendi quam conm talibus viris ecclesiasticis et judicibus respondere» moleste ferens coram eisdem comparere. Cumque prefatus dominas olDcialisNannelensis et providus vir. magisterGaufTrîJus Piparii. capicerius ecclcsie béate Marie Nannetensis. nomine et loco dicti promotoris, per dictos reverendum patrem. dominum episcopum Nannetensem, et Ticariuoi înquisitoris predicti ad hoc deputatus^ nonnuUa de contentis ia dictis posicionibus et articulis in vulgarî dicto Egidio de Rays, reo. exponereni et declararent. tune ipse Egidius^ reus» dictos dominos officialem et capicerium irreverenter dementitus fuit et, vcrba sua aul pretatum dominum episcopum exinde dirigendo , eidem domino episcopo dixit per bec verba vulgaria : « Je ne feroye rien pour xm comme evesque de SanUs. >»

Deinde vero, instante dicto promotore, predicti domîni, episcopos Nannetensis et frater Johannes Blouyn, vicarius inquisitoris supndicti, predictum Egidium de Rays^ reum, interrogarunt an aiiqaid contra dictos posiciones et articuios. verbo vel in scriptJs, dicere seu obicere veliet^ vei quod aliquis terminus competens sibi, per dictos dominos episcopum et vicarium inquisitoris, ad dioendum contra dictos articules preiigeretur seu assignaretur. Tune idem Egidius de Rays, reus, dixit et respondit contra dictos posiciones et articules se nichil dicere vcUe.

Quem quidem Egidium, reum, subsequenter prefati domini epii* copus et vicarius inquisitoris, instante et petente dicto promotore, summarunt, requisierunt et interpellarunt ac eciam monoennt primo, secundo, tercio et quarto ex abundanti, sub pena excominnnicacionis. de respondendo dictis posicionibus et articulis sibi, Qt pretertur , in vulgari expositis , lectis et recitatis. Quibus idem Egidius. reus, respondere denegavit, et recusavit, asserensquod bene sciebat tidem catholicam, ita ut faciebant illi qui contra eum dictos articulosi dederaut et proposuerant, et quod existebat ita bonus christianus et vcrus catholicus sicut ipsi, contitens et dicensquod,û ipse commisisset ea que jam contra eum data et proposita Aierant, in dictis articulis declarata et designata, ipse directe contra ûdem catholicam commisisset ut ab ea deviasset et deviaret, et quoJ super hec aliquam non prctendebat ignoranciam. Dixitqae ulterîos quod nolobat gaudere aliquo privilégie ecclesiastico et quod mirftbatur qualiter prei'atus magister Pctrus de Hospitali , presidens Britanie, permittebat quod dicti domini viri ecclesiastici talibus

CONTRE GILLES DE RAIS. xv

contra ( um sic propositîs criminibus intéressent et ipsa nephanda contra ipsum proponerent.

Et propterea, instante dicto promotore, prefatus revorendus pater, doniinus episcopiis Nannetensis et vicarius inquisitoris prelibati predictura Egidium, reum, siciit premittitur, canonice monitum et dictis posicionibus et articulis respondere recusantem, manifestum contumacem reputarunt, et deinde in scriptis tune excommunicarunt et excommiinicatum mandarunt et fecerunt publiée nunciari, decernentes nichilominus , instante promotore predicto , contra dictum Egidium, reum^ in hujusmodi causa et causis ad ulteriora procedendum fore et procedl debere.

A quo quidem décrète et aprefatis dominis episcopo Nannetensi et fratre Johanne Blowjn, vicario dicti inquisitoris, Egidius , reus supradictus, nude, simpliciter, verbo tantum et sine scriptis appellavit. Cui siquidem appellacioni tanquam frivole, et eciam attenta natura cause et causarum hujusmodi ac etiam tantorum horribilium et enormium criminum contra eundem Egidium , reum , ut supra tangitur, propositorum, a quibus non licebat appellare, ut dixerunt, ipsi domini episcopus et vicarius non detulerunt, prout nec eciam de jure, ut ass.eruerunt dicti domini episcopus et vicarius inquisitoris predicti, eidem appellacioni defférre debebant seu tenebantur; predictoque Egidio, reo, ad videndum per eosdem dominos episcopum et vicarium dictos posiciones et articules admitti, et eidem promotori ad producendum testes sues, si quos producere vellet, in causa et causis hujusmodi , et eidem Egidio ad videndum eos produci, recipi et jurari, ac eisdem promotori et Egidio, reo, ipsique iterato ad dicendum verbo vel in scriptis contra dictos posiciones et articulos et ad procedendum ulterius ut jus esset, diem sabbati proximum inde sequentem duxerunt pretigendum, statuendum et assignandum, prout pretixerunt, statuerunt et assignarunt.

Subsequenter autem, dictus frater Johannes Blouyn, vicarius dicti inquisitoris, quasdam patentes litteras dicti religiosi viri , flratris Guillermi Merici, ordinis fratrum predicatorum, sacre théologie professoris, inquisitoris heretice pravitatis in dicto regno Francie auctoritate apostolica deputati, sigillé ipsius in cera rubea cum cauda pargameni impendenti sigillatas, in causa et causis hujusmodi, judicialiter exhibuit et produxit, sub tenore inA*ascripto : que publiée, in presencia dicti Egidii , rei, perlecte, et per eosdem dominos episcopum et vicarium fuerunt publicate. Post quarum quidem litterarura productionem et exhibicionem , prefati reverendus pater , dominus episcopus Nannetensis et frater Johannes Blouyn^ vicarius inquisitoris predicti, Egidium de Rays supradictum interrogarunt si

XVI PROCEDURE CRIMINELLE '

aliquid verbo vel in scriptis contra easdem litteras dioere vel exeipere seu opponere vellet : qui dixit et respondit elate niehil contn ipsas se dicere velle. Quarum signa et sigilla, manus et suscripcioDes, eisdem litteris apposita et appensa, in dicti Egidii, rei, presendaper testes tide dignes recognita fuerunt : que tune dicti domini episcopu et vicarius inquisitoris pro sufficienter recognitis habuerunt.

De quibus prefatus promotor peciit per nos, notarios pablicot et scribas supradictos, sibi Heri et conûci unum et plura instromenta publica. Presentibus^ ioco supradicto proximo, revercndo in Chriito pâtre, domino Johanne Prigencii, episcopo Briocensi, et magistiû Petro de Hospitali, présidente Britanie, et Roberto de Ripparia supradictis, necnon nobili viro, Guillermo de Grantboays, scutifero. Johanjie Chauvin, cive Nannetensi predicto , magistris Reginaldo Godelin , licenciato in legibus , clerico Redonensis diocesis, et Guillermo de Moniigné, curie secularis Nannetensis adyocato; ona cum pluribus aliis testibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

Jo. DE Alneto. — Jo. Parvi. — 0. Lnsrf*

Articles produits contre Gilles de Rais par le prùmoteur.

Tenores vero dictorum posicionum et articulorum , necnon littcrtrum potestatis dicti fratris Johannis Blouyn, vicarii dicti. inqnîtitons. sicut prefertur, in causa et causis hujusmodi exhibitorum etprodD^ torum, de quibus supra ût mentio, sequnntur et sunt taies. ' \

Posiciones et articules intï^a^^criptos dat, facit et exhibet în jndioo coram vobis, reverendo in Christo pâtre ac domino, domino ^cHhêu^ de Malcstricto, opiscopo Nannetensi, et religioso viro, fratreJobaïae Blouyn, in sacra pagina baccalario, ordinis et conventos fratrnn prcdicatorum Nannetensis, vicario religiosi famosique ac eximii Tiii. l'ratris Guillermi Mcrici, ejusdem ordinis, sacre théologie profenoris, inquisitoris hcretice.pravitatis in regno Francie auetoritata apoit(H lica deputati, per eundcm fratrem Guillermum inquisitorem in dvitate et diocesi Nannetensi speciaiiter deputato, instituto et etiao ordinato, lionorabilis vir, magister Guillermus ChapeillGn, presbyter, . rector parrochialis ccclcsie sancti Nicholai Nannetensis, promotor , in hujusmodi causa et causis per vos speciaiiter deputatua» ageitf* contra et advcrsus dominum Egidium de Rays, militem, dominnmet baronem cjusdein ioci de Rays, subditum et justiciabilem TestniB in hac parte in jurisdictionc vestra delinquenteui, reum, acoontisu

CONTRE GILLES DE RAIS. xvn

et descripta in eisdem posicionibus et articulis, etiam narrative datis, I dispositive ac conjunctim et divisim et de quolibet. Quibus idem promotor petit per dictum dominum Egidium, reum seu deffendentem, singulariter et singulis sufficienter et medio juramento responderi; et^ si negentur, se ad probandnm eosdem per vos admltti : quos se offert légitime probaturum , citra tamen onus superflue probacionis, de quo expresse protestatur.

L In primis, ponit et, si necesse fuerit, probare intendit dictus promotor quod a decem, viginti, triginta^ quadraginta, quinquaginta, sexaginta , septuaginta , octuaginta , nonaginta et centum annis ultime preteritis citra et supra, eciam a tanto tempore et per tantum tempus cujus inicii seu principii hominum memoria in contrarium non existit , in provincia Turonensi et civitate Nannetensi fuit esseque consuevit et hodie est quedam solennis et notabilis ecclesia cathedralis , vocata et communiter appellata ecclesia cathedralis Nannetensis, liabens episcopum tanquam caput, decanum et plures canonicos prebendatos tanquam membra , capitulum facientes et représentantes, ac plura insignia ecclesiam cathedralem facientia et denotantia palam et notorie ; et quod sic fuit et est verum.

II. Item, quod, a dictis temporibus et per ipsa tempora, episcopatus Nannetensis habuit et habet certes fines et limites^ ab allis epis-^ copatibus dicte provincie Turonensis et aliis convicinis distinctes et séparâtes, ac longam latamque diocesim, plures parrochiales ecclesias et populum in spiritualibus sibi commisses, subditos et justiciabiles; et quod sic fuit et e&t verum palam et notorie.

III. Item, quod, a viginti annis ultime preteritis citra et supra, pred ictus reverendus pater fuit et est episcopus Nannetensis , curamque, regimen et administracionem dicti episcopatus in spiritualibus habens et exercens, ut talis et pro tali, videlicet episcopo Nannetensi, habitus, tentus et reputatus, prout habetur, tenetur et communiter reputatur palam et notorie; et quod sic fuit et est verum.

IV. Item, quod, a supra primo dictis temporibus et per ipsa tempora, ad episcopum Nannetensem, pro tempore existentem, et ad prefatum reverendum patrem, modernum episcopum Nannetensem, correccio, punicio et reformacio, racione delicti seu peccati. omnium et singulorum in dictis civitate et diocesi Nannetensi delinquencium, et ipsorura delinquencium causarum , criminum iniVascriptorum cognicio et decisio spcctarunt et pertinuerunt, spectant et pertinent de jure; ipseque dominus episcopus Nannetensis, pro tempore existens, et pretatus reverendus pater, modernus episcopus consuevit quoscumque scélérates, facinorosos, flagiciosos, pemiciosos et alios

XV m PKOCKDURE CRIMINELLE

criminosos, ctiam imdecunque venerint et fuerint oriundi, in dietis civitate et diocesi Nannetensi (ielinquentes, in casibus de jare libi reservatis et casibus inlrascriptis, punire, corrigere et in melia reformare, ac in eos quascunque sentencias et censuras, etiam excomunicacionis, ferre et promulgare ac penas alias infli^re et eoi condempnare ac penitencias eis injungere salutares, Ipsosque, secmdum casuum exigenciam et enormitateni excessuum, delîctonun et criminnm, brachio relinquere seculari ; et quod sic fuit et est Tcrao, publicum, notoriiim et manifestum.

Y. Item, quod dudum prefatus frater Guillermus Metici, inqnisitor fldei et heretice pravitatis in regno Francie ac provincia TuronensL fuit auctoritate apostolica deputatus, constitutus et ordinatus, etiam cum potestate alium seu alios, idoneum et idoneos, ordinis antedicti, ad premissa, loco sui, instituendi ; et quod sic fliit et es; verum.

VI. Item, quod prefatus frater Guillermus Meriei^ ante tempos ei tempora date dictarum litterarum apostolicarum fuit et est, erat ac adhuc est m2\jor quadraginta annis etatis sue, in sacra pagina professor, et ordinis sepedicti, et alias habilis et ydoneus ad offlcium hujusmodi exercendum, pro talique habitus, teutus et repatitns. prout habetur, tenetur et communiter reputatur; et quod sic fuit e^: est verum.

VIL item, quod, tam de jure quam de consuetudine, usu, moreet observancia dictarum civitatis et diocesis, a supra primo dietis temporibus et per ipsa tempora citra et supra légitime prescriptis e; hactenus inconcusse observatis, ad prefatos reverendam patrem. dominum episcopuiii Nannetensem et inquisitorem tieretice praritatis in dietis civitate et diocesi Nannetensi deputatum, tamcoIgos^ tim quam divisim. cognicio et decisio cause et causarom, necnoa cognicio et punicio heresis, sortilegii, apostasie fldei, ydolatrie et diviiiacionis ac supersticiosorum, et potissime heresianoiy apostasiazo tldei et ydolatriam sapiencium, in dietis civitate et diocèse Nannetensibus per aliquos perpetratos, quociens casus occurrit, spectaniDi et pertinuerunt, spectarequc et pertinere consueverunt, ac spectaot et pertinent; et quod sic fuit et est verum.

VIII. Item, quod, tam de jure quam usu, more, observancia et coDsuetudine dicti regni Francie, et potissime civitatis et diocesis Nannetensispredictarum, ac etiam ex privilégie dicto ordini fratrum prcdicatorum auctoritate apostolica supradicta concesso, a supndictis teiiiporibus et per ipsa tempora citra et supra hacteous praticatis, tcntis et communiter observatis, prefatus firater Guille^ mus MiTici, inquisitor heretice pravitatis, potuit alium seu aliu:

CONTRE GILLES DE RAIS. xix

dicti ordinis ad premissa, loco sui, substituere, deputare ac eciam ordinare; et quod sic fuit et est verum.

IX. Item, quod dictus Egidius de Rays, reus, fuit et est parrochianus sancte Trinitatis de Machecolio • , dicte Nannetensis diocesis , pro talique tentus, habitus et reputatus, prout liabetur, tenetur et comlu uni ter reputatur palam et notorie.

X. Item, quod prefatus Egidius de Rays^ reus, a tempore puericie et adolescencie suarum, fi,iit et est subjectus et justiciabilis domini episcopi Nannetensis et inquisitoris predictorum, et maxime dicti domini episcopi, in criminibus supradictis ; et quod sic fuit etest verum.

XI. Item, quod, a supra primodictis temporibusetperipsatempora, in dicta diocesi Nannetensi et infra tines et limites ejusdem fuerunt, esseque eonsueverunt, et hodie sunt castrum seu fortalicium dicti loci, necnon dicte sancte Trinitatis de Machecolio et sancti Stepliani de Mala morte' parrochiales ecclesie, situatum et situate ; parrochianique earumdem parrochialium ecclesiarum prefato domino episcopo Nannetensi in spiritualibus ac eidem domino episcopo et prefato inquisitori in criminibus supra et infrascriptis subjecti etjusticiabiles palam et notorie ; et sic fuit et est verum.

XII. Item, quod dictus frater Guillermus Merici, inquisitor pridem Nannetis. die videlicet vicesima sexta mensis julii, anno Domini millesimo quadringentesimo vicesimo sexto predicto, fratrem Johannem Bloyn , conventus et ordinis predictorum , vicarium suum, tanquam habilem et ydoneum ad premissa in civitate et diocesi Nannetensibus supradictis^ loco sui instituit, deputavit et ordinavit, prout et quemadmodum in litteris super hoc confectis, ad quarum tenorem se reffert idem promotor ' et hic dat, pro posicionibus et articulis lacius continetur; et quod sic fuit et est verum.

XIII. Item, quod dictus frater Johannes BloyUy ante tempus et tempore date dictarum litterarum institucionis ejusdem, fuit et est dictorum ordinis et conventus fratrum predicatorura Nannetensium presbyter, major quadraginta annis etatis sue, in communione ftdelium, et alias habilis, ydoneus ad dicti vicariatusoftlciumexercendum, pro talique tentus, habitus et reputatus, prout tenetur, habetur et communiter reputatur palam et notorie ; et quod sic fuit et est verum.

XIV. Item, quod de premissis omnibus etsingulis fuit et estpublica vox et fama.

' Machccoul, dans le pays de Retz (Loire -Inférieure).

* A«tu«^Ilemont Saiut'Etionue de M«?r-morle (Loire-Inférieure).

^ Voir plus loin le texte de cette délé^utiou, produit ù la suite des article».

XX PROCEDURE CRIMINELLE

XV. Item, et quod, fama publica primitus referente, et i&qnesU sécréta per dictum revereDdum patrem, dominum episcopum Niiumtensem, civitatem et diocesim suas, eciam per coxnmissarios luoi auctoritate apostolica supradicta deputatos, visitando, et prefttam promotorem predicte curie ecclesiastice Nannetensis, aact(Hitat« dicti patris, super infrascriptis casibus, criminibus et delietû, ad forum eeclesiasticorum spectautibus, facta , necnon et clamosa. lamentabili, lacrimosa et plurimum dolorosa insinuacione preeedente vocibus quamplurium personarum utriusqne sexus, tam cîTitatis quam diocesis Nannctensîs predictarum, ululantium et de snomm innoccntium flliorum et Hliarum perdicione et occisione conqne* rentium et plangcntium, ac assereatium eosdem âlîos snos etfllus innocentes per prefatum Egidium de Rays^ reum, Giletam de StU^'. Rogeriumc^e Briquevilkj Henrietum Gn'art, S tephanum Com7/aif(, aUti Poictou, Andream Buchet, 3 ohaunem Rousseignoul, RobinumAonia/art'' quemdam cognominatum Spading, Hiquetum de Bremont, predicti Egidii de Rays, rei, /amiliares/ continues commensales, captos et per ipsos inhumaniter jugulatos, occisos et deinde dimenbratos et oombustos, ac alias inhumaniter turpiterque tractatos fuisse, dictumqu Egidium de Rays, reum, corporaeorumdeminnocentiumantedemoDei dampnabiliter immolasse, plurimorumque aliorum dicentiam p^edi^ tum Egidium c/c Rays demones seu malignes spiritus invocasse et ipsis sacri il casse , ac cum dictis innocentibus , tam masculis qnao femellis, interdum in vita et aliquando post mortem ipsorum innoeen-

tium acetiammorienJo, *, etiam in femellis ipsis

peccatum sodomie seu contra naturam et cum dictis m»-

culis horribiliter commisisse ac viliter cum utrisque luxuriando: dicit d ictus promotor, et, si neccosse fuerit, probare intendit, qnod pridem, videlicet a quatuordecim annis ultime preteritis citnet supra, per omnes et singulos annos, menses, dies, noctes et hons dictorum quatuordecim annorum, president[ibus] tune felicisrecordacionis dominis Martîno, papa quinto, Eugenîo, divina Proyidendap^ quarto, revercndissimo in Christo pâtre et domino, domino Philipo. archiepiscopo Turoncnsi ', et reverendo in Christo pâtre et domioo. domino Jolianne, episcopo Nannetensi predicto, ac illustiissiino principe et domino, domino Johanne, duce Britanie \ quolibet eorumdem in suis dignitatibus et dominiis^ respective et etiao

' Alias liomulart,

* Nous suppriuioDS, sur ce point et sur d^autres, quelques détaito de constalatiuus Kj^'ales qui u'ujouteut rieu à la clarté du texte et de raccufatiuD*

3 Philippe de Cuëlqucn, aucicu évùque de Léon, mort en 1441.

* Jeau V, mort vn 1442.

CONTRE GILLES DE RAIS. xxi

successive regnantibus, prefatus Egidius de Rays, maligno spiritu imbutus sueque salutis immemor, plures innocentes masculos et femelias, tam per se quam alios siipradictos, cepit, occidit et truciter jugulavit, occidique, trucidari et etiam jugulari, et deinde corpora eorumdem innocencium per supradictos Giletum de Sillé, Henrietum Griard et Steplianum Comllaut, alias PoictoUy cremari et in cineres redigi seii converti, cineresque hujusmodi innocencium in locis extraneis et ocultis proici fecit et mandavit, et cum eisdem innocentibus dictum peccatum sodomie seu contra naturam commisit, et ignominiose luxuriavit, ac omnia et singula supra et infrascripta in quibuslibet locis et diverticulis locorum et domorum infrascriptorum commisit et perpetravit ; et quod sic fuit et est verum.

XVI. Item, et quod, pro laciori declaracione articuli immédiate precedentis, dicit dictus promotor et probare intendit quod, licet non deceat christicolas, qui angelorum consorcio cupiunt aggregari, luxibus delectari nec occulos suos, semei Deo per baptismum et ûdei catholice suscepcionem et . professionem consecratos , suosque ad vanitates et insanias falsas animos retorquere, sed potius in dominum Deum nostrum spem ponere et in ejus aspectu, toto corde et mentis affectu, ipsorum oculorum lumina intlgere, testante propheta David sic dicente : « Beatus vir cujus est nomen Domini spes ejus, et non respexit in vanitates et insanias falsas ^ » et iterum ipso David clamante et increpante : « Filii hominum, usquequo gravi corde, ut quid diiigitis vanitatem et queritis mendacium? ', » tamen prefatus Egidius de Rays, qui sacramenta baptismatis et conllrmacionis in signum veri christiani susceperat et suscepit, in cigus susceptione diabolo et ejus pompis ac operibus renunciaverat et renunciavit tidem catholicam et unam sanctam et apqstolicam ecclesiam llrmiter protitendo et tenendo, quas per aliqua tempora professus fuit et tenuit retrolapsa, in quadam sala seu aula bassa castri seu fortalicii de Thi/fauyes, Malleacensis ' diocesis, ad uxorem dicti Egidii> rei, spectant[em], a quinque annis citra et supra, nonnuUa signa, oculos et caractères, per quosdam magistros Franciscum Prelatij nacionis Ytalice, in arte géomancie prohibita se dicentem expertum, et Joliannem de Ripparia, in quodam nemore satis propinquo dicto fortalicio de Thiffauges, et quemdam Anthonium de Palema *, lombar-

» Ps. 39.

« Ps. 4.

> Tifîauges (Vendée), dans Tancieu diocèse de Maillexais; Les ruines du chûteau de Gilles de Hais existeut encore.

* Plusieurs historiens ont lu à tort Paiermn, qu'il ont traduit par Palerme. Il s'agit saus doute de Paleima, province de Chieti (ancien royaume de Naples).

XXII PROCEDURE CRIMINELLE

dum, et quemdam Domine Ludovicum aliosque magicos et demonam inyocatores humo impingi seii imprimi, ac divinaciones seu conjuniciones tieri^ malignosque spiritus, nominibus Barron, OrienSy Belzebuth, Sathan et Dclial, cum igne^ incenso, mîrra, aloe et aliîs aromaticis et odoriferis supperpositis , fenestrisque , lucanaribus seu luminaribus dicte aule basse apertis, genibus flexis, ut ab eisdem malignis spiritibus responsa obtinerent, et aliquid offerret eisdem, ac ipsos eciam adoraret et ipsis sacriftcaret , invocavit et invocari fecit ; cum ipsisque malignis spiritibus dictus Egidius, reus, pactum inivit, at scienciam^ potenciam et divicias, ipsis mediantibus spiritibus , habere et recuperare posset ; et quod hoc fuit et est verum.

XVn. Item, quod dictus Egidius de Rays, veus, pactum cum dictis malignis spiritibus inivit et fecit quod voluntatem ipsorum faceret: per quod pactum petebat ipse reus et peciit quod dicti maligni spiritus scienciam, divicias et potenciam sibi ministrarent ; et hoc luit et est verum.

XVIII. Item, alia vice, a dicto supra proximo tempore citra et supn, ipse Egidius, per dictum Franciscum (quem ab Italia per quemdam dominum Eustachium Blanchet, presbiterum Macloviensis ^ diocesis, mandaverat et ad id ipsum Egidium, reum, accersire fecerat ut invocacione spirituum malignorum eundem Egidium^ reum, edoceret) in quodam prato distante a dicto fortalicio de Thiffauges fere per quartam partem unius leuce vulgariter, de nocte, cum igné, qaodamque circule ibidem facto, quosdem malignes spiritus [invocavit], in presencia dicti Stephani CorriUaut, alias Foiciou^ per dictum Egidiam de Rays cum dicto Francisco propter hoc singulariter destinati ; data prius per eundem reum eisdem Francisco et Stephano quadam cedala manu propria ejusdem Egidii de Rays, rei, scripta, predicto Bamn, maligne spiritui, casu quo ad dictam invocacionem et conjuracionem veniret^ nomine dicti Egidii exhibendaetporrigenda, qnacontinebatur quod ipse Egidius, reus, dicto Barron quicquid peteret daret, dempta anima et vite sue diminucione, dummodo sibi scienciam, potenciam et divicias preberet ; et quod sic fuit et est verum.

XIX. Item, quadam alia vice, a tempore proxime supradicto citra. prefati Egidius de Rays et Franciscus Prclaii in quodam prato, sito prope villam seu oppidum de JoceHn\ Macloviensis dîocesis, a parte illorumsuburbiorum ejusdem ville seu oppidi consistentium, malignos spiritus invocarunt aliaque supersticiosa ibidem fëcerunt; et quod sic fuit et est verum.

» Du diocèse de Saint-Malo.

' Josscliu (Morbihan). GiUes dc.Rais s*y trouvait auprès du duc de Bretagne*

CONTRE GILLES DE HAIS. xxiii

XX. Item, quadam alia vice, a tempore supradicto proxirae, dictus Egidius de Rays, reus, et potissime quando ultimate, videlicet ab auno citra et supra, dominum ducern Britanie supradictum adivit, inaligDOs spiritus in societate dicti Francisci, sub spe et inteDcione quod prefatus dominus dux ipsum Egidium gratum liaberet, apud Burgum novum *, Nannetensis diocesis, in domo fratrum minorum dicti loci, invocavit ac invocaciones et conjuraciones piurimas per dictum Franciscum lieri fecit ; et quod sic iuit et est verum.

XXL Item, quod, a proxime dicto tempore citra et supra, predictus Andréas Bnchety Veneti', in domo cujusdem Johannis Lemoyney prope inanerium episcopale Venetense, extra et prope muros ejusdem ci\ itatis Venetensis, unum puerum innocentem, etatis decem annorum vel circa, filium cujusdam Johannis Lavary, de marchilio' Venetensi, prefato Egidio de Rays^ reo, ministravit ; cum quo puero ipse reus peccatum sodomie an te mortem et in ipsa morte commisit, et alias ipsum puerum turpiter et inhoneste tractavit, et tandem in domo cujusdem cognominati Boetden, ibi prope consistentem, crudeliter interfecit, et ipsius pueri taliter interempti corpus, capite detruncato et ab illo corpore separato, luit de mandate dicti Egidii, rei, in latrinam domus dicti Boetden, projectum ; et quod sic fuit et est verum.

XXII. Item, quod dictus Egidius, reus, cedulas manu sua ipsa conscripsit ut pactum certum cum predicto maligno spiritu Ban'on faceret, illasque codulas sibi offerret ut supradictum est ; et quod hoc fuit et est verum.

XXIII. Item, quod do premissis omnibus et singulis fliit et est publica vox et lama. ,

XXIV. Item, quod, dicto tempore quatuordecim annorum ultime preteritorum citra et supra, dictus Egidius de Rays, reus, predictum Giletum de Sillé, tanquam suum directorem, complicem et fautorem, instigatorem et sustentatorem, per plures et di versas mundi partes, regiones et ioca destinavit, ad sciendum, videndumetperscrutandum si aliquos divinatores et divinatrices demonumque invocatores et conjuratores reperire posset, ut ipsos sibi reo adduceret pro invocaiione et conjuracione demonum, qui sibi possent pecunias ad libitum

» Bourgneuf-en-Retz (Loire-Inférieure).

* A Vannes (Morbihan).

^ Marchilium, ou marchileium, eu français mei'cheilf en breton marchallach {marché). A Nantes, on disait : « Le marchils. n (Voir le glossaire, à la suite de V Histoire de Bretaf/ne). Dans les Enquêtes françaises que nous publions .1 la suite de la procédure latine, murchilium est traduit : « La rue du merrheilL '>

XXIV PROCEDURE CRIMINELLE

exhibere et ministrare ac thesauros absconditos revelare ei detegere ac alias artes magicas edocere, et in ipsis instruere posaent; quibos médian tibus, magnos honores consequi et habere, ac villas et castra capere et tenere posset ; et quod sic fuit et est verum.

XXV. Item^ quod, a dicto proxime tempore, dictas Egidios de ilasfi, reus, etiam prefatum Eustachium Blanchet pro caasa pretacta ad partes Italie et Florencie destinavit utaliquem demonum invocatorem et conjuratorem ac divinatorem reperire posset. Qui quidem Eastachios supradictum Franciscum Prelati, per ipsum Florencie tune repertom, ad dictum Egidium pro premissis adduxit; et quod sic fuit et est verum.

XXVI. Item, quod dictus Egidius, reus, a dicto tempore citra et supra, tam in civitate Nannetensi, in domo sua de la Swx^ nacnoD Aurelianis, in domo cujusdem hospitium tenentis ad signum Cnicis auree, quam in castris de Machicolio et de Theffauges supradictis, plures et diversas invocaciones et conjuraciones spirituummallgnonun fecit ; et quod sic fuit et est verum.

XXVII. Item, quod> a dicto tempore quatuordecim annonim citra et supra, Egidius de RaySj reus, tam in castris de Chantoceyo, Andegavensis diocesis, de Machecolio et de ThefCaugis supradictis, quam in Venetensi, in domo cujusdem Johannis Lemoyne predicti. In alta caméra ejusdem domus, ubi dictus Egidius tuno teniporis erat hospitatus, et Nannetensi civitatibus, in predicta domo valgariter nuncupata la Suze, sita in parrochia béate Marie Nannetensi, videlicet in quadam alta caméra ipsius domus, in qua prefatus Egidius, rens, stare et pernoctare aliquandiu et interpolatim solebat, namerom centum quadraginta innocencium masculorum et femellamm, saTro pluri, proditorie, inhumaniter et crudeliter jugulavitetpersupradictos Egidium de Sillé, Rogerium de Briqueville, Henrietum, Stephanom, Andream et alios supradictos interfici mandavit et fecit, respective eteciam successive^ inhumaniter et horribiliter delinquendOy qocniam, ut refert Hermogenes *, « quotienscumqae quis osorpat offieiam Creatoris, interûciendo creaturam, virtutes célestes non cessabunt clamare in conspectu divini judicis, donec sumatur vindictade interâciente, qui cremabitur ignibus sempiternis^ » at idem Egidius àe Rays de membris dictorum puerorum innocenciom ante malignos spiritus immolaret ; cum quibus innocentibus ante et post Ipsomm mortem, etiam durante langore ipsius mortis, abhominabile peocatam sodomie, aerem fedans, adimplevit et contra naturam loxariavit ut

1 Hermogène, jurisconsulte romain, auteur du Codex Hermogenmma; ce uriscouàulte u'occupe pas une très grande place dans l'histoire du droit

CONTRE GILLES DE RAIS. xxv

illecebras et concupiscencias suas carnales illicitas dampnabiliter adimpleret, et deinde corpora eorumdem innocencium* masculorum et femellarum per dictos Giletum de Sillé, Henrietum Griard et Stephanum Corrxllaut, alias Poictoit, in eisdem iocis respective cremavit et cremari fecit, clneresque corporum eorumdem innocenciam tam in fossatis, gallice doves, dictorum castrorum quam cloacis predictis domus de la Suzc (sic a nomine quondam domini Johannis de Craon, avunculi, id est patris matris dicti Egidii de Ray s, qui Johannes de Craon ^ dum viveret et decessit, dominii de la JSuze et domus predicte dominus existebat, vuigariter nuncupate) et aliis abditis et secretis villarum et castrorum supradictorum [projeci fecit], et signanter in ipsa domo de la Suzc fuerunt quindecim eorumdem innocencium per eosdem Egidium de Rays, réum, Giletum de Sillé, Henrietum et Stephanum, de numéro centum quadraginta, salvo pluri vel pauciori, existenti, interfectorum de mandato dicti Egidii de Ray s y Tel, projecti fuerunt successive et eciam respective ; et quod sic fuit et est verum.

XXYIII. Item, a dicto proxime tempore quatuordecim annorum citra et supra, predictus Egidius de Rays, reus, et, ipsius nomine et mandato, predicti Giletus de Sillé, Rogerius de Briqueville, Henrietus, Stephanus et Andrews Racket, quosdam exploratores et exploratrices vetulas et lenones quesierunt et ad eos accersire fecerunt, et cornmiserunt ut pueros, tam masculos quam femellas, nomine dicti Egidii de Ray s , rei , et sub velamine nonnullorum serviciorum seu obsequiorum per ipsos pueros eidem Egidio impendendorum et eisdem innocentibus ac eorum parentibus et amicis profuturorum, caperent et sibi adducerent, pro dicto quidem peccato sodomie cum predictis innocentibus per ipsum Egidium de Rays, reum, adimplendo, et ut illos pueros jugularet et trucidaret seu jugulari et trucidari faceret: qui quidem lenones et vetule dictos innocentes eisdem Egidio de Rays et aliis suis complicibus antedictis dampnabiliter ministrarunt ; et quod sic fuit et est verum.

XXIX. Item, quod, ab anno citra, predicti Henrietus et Stephanus, de mandato dicti Egidii de Rays, rei, apud dictum locum de Burgo novo, eidem Egidio, reo, in domo conventus f^atrum minorum ejusdem loci, in qua seu quo tune hospitatus erat, quemdam juvenem masculum, etatis quindecim annorum vel circa, ut ipse reus sepedictum peccatum sodomie cum eodem juvene committeret, ministrarant, tradiderunt et livrarunt: qui quidem Henrietus et Stephanus ipsum Juvenem de partibus inferloribus Britanie oriundum, in domo ci:^u8dam cognominati Rodijo, habitatoris dicti loci de Burgo novo, commoraniem, per eos apprehensum et captum âd dictum Egidium cieiUiy5,

XXVI PROCEDURE CRIMINEfXE

reum, adduxerunt, cum quo ipse reus, in quadaiu caméra ipsiiu conventus, in qua idem Egidius, reus, tune hospitabatur et solitusfaerat hospitari, vicium detestabile sodomie sepedictum^ sicuti cum aliis pueris supradictis, exercuit dampnabiliter et commisit» et deinde ipsum juvenem ibidem trucidavit, ac ejus corpus ad predictamcastmm Machecolii deportari fecit comburendum : in quo combustom fuit per eundem Egidium, reum, Henrietum et Stephanum predictos ; et quod sic fuit et est verum notorie atque palam.

XXX. Item, quod dictus Egidius de Rays, reus, cibariis et Tinis delicatis, eciam ypocrasio et clareto vulgariter nuncupatis, et aliis speciebus calicis, ut dictum peccatum sodomie in se forcius incitaret et eo liabundaret, ac illud in masculos et femelias contra natoram facilius et delectabiiius adimpleret, sepe et sepius ac superflue ac indebito modo usus fuit, et castrimargiam ^ cotidie exercuit; et quod sic JTuit et est verum.

XXXI. Item, quod dictus Egidius de Rays , reus, manum, oculos et cor unius dictorum innocentium, cum sanguine ejusdem, in quodam vitro , in caméra sua castri de Theffauges predicti, reposuit, ut ipsa predicto demoni Barron in signum homagii et tributi offerret, et per dictum Franciscum Prelatiy nomine ejusdem Ëgidii de Rays^ offerh faceret, eodem Francisco ad hoc advertente et malignos spiritos, ut premittitur, invocante ; et quod sic fuit et est verum.

XXXII. Item, quod, a quinque annis proxime preteritis citra et supra, dictus Egidius de Ray s y in pLuribus festis solemnibas, et presertim die festi Omnium Sanctorum ultime preterito, quamdam pretensam solennitatem in honorem spirituum malignorum celebrari fecit juxta pactum initum inter ipsum et dictes spiritus malignes, ut superius est narratum : in quibus festivitatibus plures elemosinas, pacte mediante supradicto, nominibus et in exaltacionem ipsorom malignorum spirituum, pluribus pauperibus obtulit et offerri fédt; et quod sic fuit et est verum.

XXXIII. Item, predictus Egidius de Rays, reus, onmimodam spem, intencionem operum et âduciam suas in invocacionibus malignorom spirituum, divinacionibus et occisione dictorum innocentium ac peecato sodomie et luxu contra naturam apposuit et dédit; et quod sic fuit et est verum.

XXXIV. Item, quod, a dicte tempère quatuordecim annomm citra et supra, prefatus Egidius de Rays, reus, cum divinatoribus et hereticis conversatus fuit, et eos ad hoc perpetrandum pluries sollidtavit, et cum eis communicavit et participavit, eorumque dogmata

I Ducange traduit ainsi ce mot : GuIm concupiscentia.

CONTRE GILLES DE RAIS. xxvii

suscepit, et libros artium prohibitorum studuit et perlegit, totamque suam intencionem, spem pariter atque mentem apposuit et detixit in ipsis dampnabilibus dogmatibus atque lîbris, ut reperiret modes et vias malignes spiritus invocandi, et dictorum divinatorum et invocatorum conclusiones et errores dogmatizavit ; et quod hoc fuit et est verum palam et notorie.

XXXV. Item, quod predictus Egidius de Rays, reus, a supradicto tempore quatuordecim annorum citra et supra, in consorcio invocatorum et conjuratorum malignorum, divinatorum et sortilegorum conversatus fuit, ipsisque Awit ac eos receptavit et défendit, ac eis credidit, artesque magicas géomancie et nigromancie, a lege divina, canonica pariter et civili prohibitas, didicit et dogmatizavit et ipsis usus fuit ; et quod sic fuit et est verum notorie atque palam.

XXXVI. Item, quod, a quinque annis ultime preteritis citra et supra, in assecucione predicti castri seu fortalicii Chantoceii, quod tune prefatus Egidius d0 Rays [deltinebat, per prefatum dominum ducem Britanie habita et ob tenta, et an te ejusdem castri assecucione[m], idem Egidius de RaySj reus, per prefatos Egidium de Sillé, Henrietum et Stephanum Corrillaut, alias Poictou^ quadraginta quinque capita innocencium , per eumdem reum inhumàniter occisorum, cum ossibus demolita, cum quibus innocentibus idem Egidius, reus, vicium sodomie et alias prêter et contra naturam detestabiliter commiserat, prout commisit, de dicto castre Chantoceii, ad predictum castrum de Machecolio comburenda, ne a prefato domino duce suisve gentibus et offlciariis aut aliis reperirentur vel comperirentur, in archis seu coffris reposita, transvehi et transmutari fecit, que, in dicto castre de Machecolio applicataper dictes Henrietum, Egidium de Sillé et Stephanum Cam7/ai/e, alias Poiceou, de mandate dictiEgidii, rei, fuerunt ibidem concremata; et quod sic fuit et est verum.

XXXVII. Item, quod Egidius de Rays, reus, Henrietus GHart, Stephanus Coirillaut, Giletus de Sillé, Johannes Rousseigneul, Spadinc, Rogerius de Briquevilley Andréas Ruschet et alii supradicti alter alteri, in premissis omnibus et singulis facinoribus, sceleribus, âagiciis, criminibus et delictis, auxilium, consilium et favorem, opem et operam prebuerunt, agentcsque et consencientes ac participantes taerunt de eisdem et eorum quolibet respective; et quod sic fuit et est verum, publicum, notorium et manifestum.

XXXVIII. Item, quod predictus Egidius rie fl<^5, reus, a duobus annis ultimo preteritis citra et supra, perpendens intra semetipsum quamplurima scelera, videlicet apostasiam pertldam tidei ac inûdelitatem et delicta, criraina maudita et peccata superius designataet alla cornmissa fecisse et detestabiliter perpétrasse , de quibus tune eundem

xxvixi PROCEDURE CRIMINELLE

Egidium, reum, sua consciencia remordebat, Deo et ejus sanctis juravit, vovit et promisit quod nunquam de cetero talia horribiliaet abhominabilia peccata et neplianda scelera perpetraret seu committeret, et de ipsis amodo perpetrandis penitus abstineret, et qaod ob hoc partes Jherosolimitanas peregre proûcisceretur et sepulenim dominicum in propria visitaret ; et quod sic fuit et est venun.

XXXIX. Item, et quod, nichiiominus, predictis jaramento, voto et promissione non obstantibus, depost predictus Egidius, reus, tanquam canis ad vomitum peràeverens, plures infiantes mascalos et femellas in iocis supradictis inhumaniter jugulavit et trucidavit jagnlarique et trucidari mandavit et fecit, cum ipsisque peccatum sodomie, Iocis quibus supra, commisit et perfecît, in que insordiiit, contraque naturam luxuriam maledictam, superius enarratam, continuavit et commisit prout supra ; propter qaod qoidem peccatum luxurie contra naturam, secundum juris disposicionem, fiant terre motus, famés et pestiiencie super terram : invocacionesqoe et conjuraciones spirituum malignorum fecit et fleri procaravit; et propterea dictus Egidius, reus, in supradictis criminibus et peccatis lapsus, iterum reiapsus fuit et est ; et quod sic jfùit et est Tenim, publicum, notorium et manifestum.

XL. Item, quod de premissis omnibus et singniis (bit et est pabliea vox et fama.

XLI. Item, quod prenominatus Egidius de Boys, reas, propter premissa infamiam incurrit, et peccatum sodomie commisit, et in heresim et ydolatriam apostasiamque ûdei incidit sea reiapsus ftiit et est ; et quod sic fuit et est verum.

XLII. Item, a dictis duobus annis ultimo preteritis citra, prefiitos Egidius de Rays, reus, ausu sacrilego, Dei timoré postposito, associatis sibi quibusdem suis complicibus cum armis inyasivis, predictam parrocbialem ecciesiam sancti Stephani de Mala morte, predicte Nannetensis diocesis, furibunde et tempestive intravit, et manns temere violentas in quendem Johannem Ferrorij clericam, dicte Nannetis oriundum, injecit et injici fecit, ipsumque per quendam Lesnanom, marquisium de Sena, iombardum, et alios tune eidem Egidio, reo, confederatos a dicta ecclesia vi et violenter expelli et extrahi fodt et mandavit, ipsumque Johannem Ferrons clericum, per plores diet et menses, tam in dicto castre sancti Stephani de Mala morte qoam Castro de Theffauges supradicto captivam detinuit in compedibos et manicis ferreis mancipatum, ligatum et incarceratam, immanitatem ecclesie violendo, prout violavit et iilam violari fecit et eciam procuravit, propter que sentenciam excomunicacionis, tam jure qoam conciliorum provincialium Turonensis et statutorum sinodaliom

CO?n'RE GILLES DE RAIS. xxix

Nannetensis ecclesie auctoritate, incurrit ; et qaod sic fuit et est verum, pubiicum, notorium et manifestum.

XLIII. Item, quod dictas Egidius de Rays, reus, pluries et diversis locis, et coram pluribus fide dignis personis, dixit, divulgavit et publicavit crimina supradicta^ per ipsum facta et perpetrata, ac ea dogmatizavit, et quod dictis artibus magicis, invocacionibus, divinacionibusetaiiis supersticiosis usus fuerat et utebatur ad sui extollenciam honoris, sciencie et potencie habendam ; et quod sic fuit et est venu m notorie atque palam.

XLIV. Item, quod dictus Egidius de Rays, reus, peccatam sodomie et contra naturam ac eciam alia scelera, peccata et crimina supradicta in singulis locis supradictis et diverticulis eorumdem fecit, commisit et perpetravit ut supra ; et quod hoc fuit et est veram.

XLV. Item, quod communis hominum opinio, credulitas, assercio vulgi, vera reputacio^ commune recordium ac publica vox et foma fuit et est, tam in predictis parrochiis sancte Trinitatis de Machecolio, sancti Stephani de Mala morte, sancti Cirici Radesiarum, dicte Nannetensis diocesis, et aliis parrochiis circumadjacentibus et vicinis, et etiam in parrochia béate Marie Nannetensis, et in majori parte dncatus Britannie, et finitirais in partibus, in quibus de dicto Egidio de RaySf rei, noticia habebatur et habetur, quod dictus Egidius, reus, fuit et erat ac est hereticus, relapsus, sortilegus, sodomita, malignorum spirituum invocator, divinator, innocentium interfector, maleficus, apostata fidei, ydolatra, a fide devius, maie senciens de eadem, aruspex et ariolus K Et quod sic fuit et est verum, communiter dictum, habitum, tentum, creditum, presumptum, visum, anditum, reputatum, publicumque, notorium et manifestum.

XLVI. Item, quod dictus Egidius de Rays^ reus, supradicta crimina solitus fuit et est facere et perpetrare, prout perpetravit et fecit, super quibus fuit et est publiée et notorie diffiamatus apud bonos et graves, et de ipsis criminibus et delictis vehementer suspectas in locis supradictis et quolibet eorumdem; et quod sic fuit et est verura.

XLVII. Que promissa ' omnia et singula in nostre fidei catholice et sancte matris Ecclesie totiusque boni publici prejudicium, et exemphi m pemiciosum quamplurimorum, ac predicti Egidii anime pericuium, cedere dinoscuntur ; et quod sic fuit et est verum.

XLVIII. Item, quod premissa omnia et singula fuerunt et sunt in locis supradictis aJeo notoria et manifesta quod nulla possunt tergi-

« Uevin.

> Premissa.

PROCÉDURE CRIMINELLE

versacione celari aut inûciacione negari; et de hiis omnibus et singulis fuit et est publica vox et fama. Premissaque, vel eorum aliqot, confessus fuit et est dictus Egidius, reus, fore vera.

XLIX. Item, quod^ attentis predictis criminibus» excessibns et deiictis per dictum Egidium de Rays, reum, ut prefertur, commiaas et nequiter perpetratis, idem Egidius sentenciam excommunieacionis^ auctoritatibus quibus supra^ et alias penas contra taies presumptores, aurispices, ariolos, maléfices, invocatoresque et conjantores spirituum malignorum, fautoresque^ receptatores, credentes et deffensores, magicisque, illicitis et prohibitis artibus utentes promolgâtas incurrit, et iusuper in heresim incidit , ac relapsus fuit et est, divinamque majestatem, que majcr est temporali, olTendit et crimen lèse majestatis divine incurrit^ contraque precepta decalogi, ritom quoque et observanciam nostrani sancte matris Ecclesie temere venit, erroremqù e permaximum inter Christ! tideles dampnabilittf seminavit, et alias graviter et turpiter in jurisdictione dicti rererendi patris^ domini episcopi Nannetensis deliquit ; et quod sic fiiit et est verum notorie atque palam.

Conclusio. Quare petit dictus promotor per vos, reverendiun patrem, dominum episcopum Nannetensem et fratrem Johannem Bhuyn^ viearium prelibatum dicti inquisitoris heretice pravitatis, et Testrom quemlibet, vestramque diffinitivam sentenciam pronimciari, deoemi et declarari prefatum Egidium, reum, bereticam apostasiam perfidie ac horrendam demonum invocationum (sic) commisisse et nequiter perpétrasse et ob hoc excomunicacionis sentenciam et alias joiinm penas incurrisse ac, velut heréticum, apostatam^ et demonum invocatorem, puniendum tore, punirique et corrigi deberOi prout jm volunt et canonice statuunt sanctiones, necnon per vos, revérendinB patrem, dominum episcopum Nannetensem vestramque diffinitivim sentenciam pronunciari , decerni et declarari dictimi Egidium ée Rays, reum, crimen et vicium contra naturam cum pueris et inûntibus supradictis, sodomitico more, sacriiegiumque et vioIacioiieD immunitatis ecclesiastice commisisse et nequiter perpétrasse, et, ob hoc, eundem Egidium, reum, excomunicacionis sentenciam et alias jurium penas incurrisse, ulteriusque puniendum fore et salubriter corrigendum, punirique et corrigi debere^ prout jura volunt et csbonice sanctiones, dictoque promotori brève justicie complementum il premissis débite ministrari, vestrum benignum ofiicium in premisni omnibus et singulis humilitcr implorando.

Et premissa omnia et singula dat, dicit et facit dictus promotor, omni meliori modo et forma quibus potcst et débet, eaque petit per vos ad probau'lum admitti que offert se légitime probaturum dtn

CONTRE GILLES DE RAIS. xxxi

omnem probacionem siiperfluam, ut prefertur; de quo expresse protestatur, salvo jure corrigendi, addendi, mutandi, minuendi, înteppretandi et iu melius reformandi ac alia de novo dandi et probandi, si opus fuerit, suis loco et tempore oportunis.

J. DE Alneto. — Jo. Parvi. — G. Lbsnb.

26 juillet 1426

Teneur de la commission de vicaire de V inquisiteur ^ décernée à frère

Jean Blouyn.

Fratcr Guillermus Merici, ordinis fratrum predicatorum, théologie professor, inquisitor heretice pravitatis in regno Francie auctoritate apostolica deputatus, dilecto nobis in Christo, fratri Johanni Bhuyn, in conventu Nannetensi ejusdem ordinis, salutem in ûdei actore, domino nostro Jesu Christo.

Quia^ secundum Apostolum, morbus heresis ut cancer serpit * et latenter simplices interûcit nisi cum diligenti inquisicionis sarcuLo prescindatur : quapropter, contra bereticos et deffensores eorumdem, necnon contra diffamâtes vel suspectes de heresi, atque contra impeditores et perturbatores, inquisicionis officii ingenti soiicitudine et dellberacione est salubriter procedei\|dum. Idcirco vos, de cigus ydoneitate et 2^ufficiencia ad hujusmodi opus dominicum exercendum dduciam in Domino gerimus pleniorem, de pLurium fratrum discretorum dicti ordinis consiiio, fecimus, statuimus, creavimus ac tenore presencium facimus, constituimus, creamus et ordinamus, cum omni modo et forma quibus melius de jure possumus, vicarium nostrum in civitate et diocesi Nannetensibus, dantes et concedentes vobis potestatem contra quoscumque bereticos seu alios supcadictos et quemlibet eorumdem inquirendi, citandi, conveniendi, exercendi, capiendi, detinendi et aliis modis oportunis jurisdice procedendi, etiam usque ad sentenciam difflnitivam inclusive , necnon omnia fnciendi que ad dictum inquisicionis offlcium pertinent de consuetudine vel de jure; in hiis enim vices nostras quantum possumus, tam

1 Développement des paroles de l'Apdtre saint Paul qui^ en parlant de Terreur, dit e\acl(^meut : >< Et scrmo eorum ut cancer serpet : ex quibus e«t Hymençus et Philetu?. » (Ep. de saint Paul, 2« ép. à Timothée, ch. ii, vers. n\

XXXII PROCEDURE CRIMINELLE

de jure communi quam de privilegiisspeclalibusinquisicioniBprelate, Yobis per présentes committimus. In cujus rei testimoniom, âgillnm nostrum duximus presentibus apponendum.

Datum NannetiSy die vieesima sexta mensis jolii, anno Domini millesimo quadringentesimo vicesimo sexto.

Sic signata : 6. MxBia.

Samedi, 15 octobre 144i.

Procès-verbal de production des témoins.

Die sabbati, quinta décima dicti mensis octobris, companienmt personaliter in judicio, coram dictis reverendo in Chrisio patn dominis, episcopo Nannetensi et ft*atre Johanne Bhuyn^ Ticario inquisitoris predicti, in dicta superiori magna aula Tarris noT6, inibi, mane, hora terciarum, ad jura reddendum pro tribunali sedentibus, prefatus magister Guillermus Chapeillony promotor, agens, ex parte una, et Egidius de Rays, miles et baro, reus supradicttu, parte ex altéra.

Et, instante dicto promotore, prefati domini episcopns Nannetenas et frater Jobannes Blouyn, vicarius dicti inquisitoris, prefoto Egidio dç Ray s dixerunt quod, quamvîs alias ipse reus dixisset se nichil velle dicere vel opponere contra dictos posiciones et articulos, qnod nichilominus Ipsum admitterent, prout admittere obtalenmi, ad dicendum contra eosdem posiciones et articules. Qui dixit se niehii velle dicere seu obicere contra dictos articules, et insuper, instante dicto promotore, prefati domini episcopus Nannetensis et flrater Jobannes Blouyn, vicarius inquisitoris antedicti, predictam Egidlnm, reum, interrogarunt an ipse reus aliquid proponerevel dicere TeUet» quin ipsi domini episcopus Nannetensis et frater Jobannes Bhvpi, vicarius, essent in hujusmodi causa et causis sui judices. Qui qnidem reus tune dixit et respondit quod non; ymo voluit et Tult dictot révérend um in Cbristo patrem, dominum episcopum Nannetenaemet fratrem Blouyn, vicarium Guillermi Merici , inquisitoris predicti, et ipsum fratrem Guillermum, inquisitorem, fuisse et esse in causa et causis hujusmodi suos judices compétentes , eornm juridictionem prorogando et approbando, prout prorogavit, et in ipsos et aonun quemlibet tanquam taies consensit, et in eorum Juridictionem crimina et delicta articulata commisisse et nequiter perpétrasse spooU

CONTRE GILLES DE RAIS. xxxiii

confessus fuit, et, de injuriis et contumeliis predictis, peripsum tune prefatis dominis episcopo Nannetensi et fratri Jolianni Blouyn, vicario, ac aliis viris ecclesiasticis dictis ac promulgatis, ab eisdem dominis episcopo Nannetensi et vicario ac quibuscunque aliis viris ecclesiasticis, de quibus maie locutus fuerat et indiscrète, sibi indnlgeri humiliter et dévote ac flebiliter postulavit , et de ipsorum personis sinistra dixisse penituit. Qui quidem domini episcopus Nannetensis et vicarlus inquisiloris predicti eidem Egidio, rco, de predictis injuriis veniam concesserunt et eas sibi remiserunt, propter Deum.

Subsequenter autem, dictuspromotor, agens, satisfaciendo termino hujusmodi, in presencia dicti Egidii de Raysy rei, audientis et intelligentis et in hoc expresse consentientis , prescriptos articulos per prefatos dominos episcopum et vicarium inquisitoris predictos ad probandum admitti instanter postulavit : qui tune, instante ipso promotore, dictes articulos et posiciones dixerunt admittendos et admiserunt. Consequenter vero, prefatus promotor dictis positionibus et articulis, singulariter singulis, per prefatum Egidium, reum, responderi instanter petiit. Qui, medio juramento, dictis posicionibus et articulis respondendo, sponte confessus fuit et dixit contenta in primo, secundo, tertio, quarto, septimo, octavo, nono, decimo, undecimo et quartodecimo articulis , per prefatum reverendum patrem, dominum Johannem Prigencii, episcopum Briocensem, de mandate dictorum dominorum episcopi Nannetensis et vicarii inquisitoris predicti, eidem Egidio, reo, cum aliis articulis seriatim in vulgari expositis et recitatis, fore vera, fuisseque et esse unam ecclesiam Nannetensem cathedralem^ et ipsiusecclesie dictum reverendum patrem, dominum Johannem de Malestricto , a tempore in tercio articule declarato, verum episcopum; et ejusdem domini episcopi in spiritualibus subditum et justiciabilem ; necnon castra seu fortalicia de Machecolio et sancti Stephani de Mala morte in dicta diocesi Nannetensi esse situata. Item, sponte confessus fuit se sacramentum baptismatis suscepisse ac diabolo et pompis ejus renunciasse, et quod nunquam malignes spiritus invocaverat seu Invocari fecerat, aut aliquid ipsis in sacriflcium obtulerat vel offeri fecerat : quodque habuerat a quodam milite Andegavensi, tune incarcerato propter heresim, quemdem librum artis alkemie et invocacionum demonum, quera pluries perlegerat ac publicaverat et publicari palam et publiée fecerat Andegavis, coram pluribus in quadam aula assistontibus, et quod locutus fuerat cum dicto milite^ in carcere tune existente, de modo dicte artis alkemie et invocacionum demonum ; quem librum flixit dicto militi restituisse nec diu illum apud se tenuisse. Confessus

XXXIV PROCEDURE CRIMINELLE

Aiit insuper dictus Egidius de Bays, reus, se dlctam artem alkemie per nonnulia tempora exercuisse et exerceri feclsse per qoosdem Anthonium et Franciscum , lombardes , quemdamque aurifabram parisicnsem^ et, hujusmodi artem alkemie exercendo et experimentando, mercurium, quem asseruit esse vivum argentum, congelasse et congelari fecisse S pluraque alia artem higusmodi concemenda fecisse, et credidisse et credere ad suam intencionem, respecta dicte artis> pervenire potuisse, nisi obstitisset adventus domini Dalphini Viennensis apud dictum locum de Tlieffauges , in qao fomaces construi et parari feccrat pro exercicio dicte artis, que, occasione hujusmodi adventus^ demolite fuerunt. Cetera vero in preinsertis articulis contenta et narrata prefatus Egidius de Rays^ rens, negarit fore vera; invocacionesque malignorum spirituum, de qaibos in preinsertis articuiis ât mentio, dixlt etiam non esse vera, dicendo et asserendo quod> casu quo repperiretur per testes, contra enm pro parte dicti promotoris in causa et causis higusmodi prodacendos, quorum deposicionibus credere et stare voluit prout infra, vel alias, demones invocasse seu invocari fecisse , vel pactum cum ipsis malignis spiritibus lleri procurasse, aut eis sacriûcasse , sire sachdcari vel oblacionem ïieri fecisse, tune in eo casu se sponte obtolit igni comburendum. Et, ulterius, predictus Egidius de Boyi, reos, sponte voluit quod dictus promotor posset contra eum quoscomque testes producere in causa et causis hujusmodi, super articolatis per eumdem promotorem, pro laciori declaracione contenter um in articuiis prescriptis et aliis non articulatis, et quod eorum deposiciones valerent : quibus eciam idem Egidius credere voluit. Qnibospremissis sic actis, dictus promotor se ad prestandum in hi^gasmodi causa et causis calumpnie juramentum admitti per dictos revereDdum patrem , dominum episcopum Nannetensem et Ticarium dicti • inquisitoris in presencia predicti Egidii de Boys, rei, audientiset inteliigentis, instanter postulavit. Et tune iidem domini episcopns et vicarius dictos promotorem et Egidium, reum, id petentes, ad prestandum dictum calumpnie juramentum duxerunt admittendos et admiserunt. Qui, sic admissi, statim, ad mandatum dictomm dominorum episcopi et vicarii, in manibus eorumdem et ad super sancu Dei euvangelia, tactis per eos sacrosanctis scripturis, de calumpuia victanda et veritate dicenda, cum omnibus et singulis capitulis in et

1 Le mercure étnit^ on le sait, le grand objectif des alchimistes du mojfO Age, qui espéraient en tirer de Tor, — ou tout hu moins de Targent — en le solidifiant. Il ne gèle qu'à prùs de quarante degrés, et il faut par coDséqaent des réfrigérants très intenses pour produire sa congélation.

CONTRE GILLES DE RAIS. xxxv

sub calumpnie juramento contentis, tam super preinsertis articulis quam tota causa et causis hujusmodi, solitum prestiterunt , et quilibet eorum successive prestitit calunipuie juramentum. Quo quidem calumpnie juramento, sicut prcmlttitur, prcstito, dictus promotor, satisfaciendo et assignacioni termini hujusmodi, in presencia dicti Egidii, in hoc consencientis , quosdom Hcnrietum Grinnl , Stephanum Corrillaut, alias Poictou , Franciscum Prelati de Monte Catino*, dominum Eustachium Blanchet^ presbiterum, Theophaniam, relictam deffuncti Robini Branchu , et Perrinam Martin , per dictura Robinum Guillaumct, clericum, de mandato dictorum dominorum episcopi et vicarii dicti inquisitoris peremptorie citatos, prout idem Robinus illos testes tune dictis dominis, episcopo Nannetensi et vicario, et nobis, notariis et scribis supradictis, verbo in eodem judicio citasse retulit, coram eis ad statimperhibiturostestimoniumveritati. in causa et causis hujusmodi, in testes produxit *: quos sic productos prefati domini episcopus Nannetensis et vicarius inquisitoris prelibatiy in presencia dicti Egidii, rei, ad jurandum duxerunt admittendos et admiserunt, ac illos. ad cautellam absolverunt quoad actum deponendi in causa et causis hujusmodi. Qui, sic admissi, statim, in ejusdem Egidii presencia, ad sancta Dei euvangelia jurarunt , et quilibet eorum juravit, se velle dicere et deponere ac testificare puram, meram et omnimodam quam sciverint veritatem super articulis, pro parte dicti promotoris, ut premittitur» in causa et causis hujusmodi datis et exhibitis, ac etiam super omnibus et singulisaliis non articulatis, super quibus ipsos examinari et interrogari contingent: quibus omnibus dictus Egidius, reus, tune consensit, prece, precio, amore, timoré, favore, rancore, odio, gracia, amicicia vel inimicicia alicujus partis penitus semotis et cessantibus : quorum testium et eciam quorumcumque aliorum in causa et causis hujusmodi pro parte dicti promotoris producendorum deposicionibus idem Egidius, reus, stare et credere etiam super non articulatis Yoluit', nec contra eorum dicta seu personas dicere, obicere seu

1 Monte-Catini, province de Lucques.

* Ou peut être surpris de voir produire comme témoius des complices qui auraient dû être des co-accusés et qui, du reste, étaient incarcérés. 11 résulte notammeut de l'enquête française, que nous publions ci-après, que Perrine Martin fut arrêtée dès le début de la poursuite et qu'elle avoua alors avoir joué dans les crimes de Gilles de Rais le rôle le plus actif, le rôle de racoleuse d'enfants. Cependant elle ne fut pas pou^^uivie. Cela tient peut-être aux déclarations réitérées de Gilles de Rais qu'il était seul coupable et n'avait pas de complices.

5 On serait porté ;'i lire Noluii au lieu de Voluil, si la fin de la phrase ne laissait aucun doute sur le sens des déclarations de Gilles de Rais, déclara-

icxxvi PROCÉDURE CRIMINELLE

excipere dixit se non velle. Quorum quidem testiom , et qaommlibei aliorum pro parte dîcti promotoris in causa et causis hugaimodl produccndorum , ut prefertur^ examinacionem dicti reTerendas pater domini, episcopus Nannetensis etvicarius inquisitoris predicti commiserunt nobis, notariis et scribis prefatis, fideliter (aciendam.

Quo facto, instante dicto promotore, predicti domini, episcopoa et vicarius inquisitoris predicti interrogarunt prefatam Egidium 'if Rays, reum, an ipse volebat dare interrogatoria in causa et caasli hujusmodi , secundum que ipsi testes ezaminari et interrogah valercnt, et ad dandum ea^ si que dare vellet, eidem Egidio, reo. hodie et cras per totam diem preûxerunt tune et assîgnarunt. Qui quidem Egidius tune eisdem domino episcopo et fhitrï Johanni Blouyn, vicario dicti inquisitoris^ dixit et respondit se nulia relie dare in causa et causis hujusmodi interrogatoria, conscienciis dictorua testium super hoc relinquendo. Et, premissis sic peractis, preûitu! Egidius de Rays^ reus, genibus flexis , cum magnis snspiriis, conthctione et âectu doloroso, per dictes dominos episcopum Nannetensem et yicarium inquisitoris predicti a sentencia excomaoicacionij in eum[lata], ut supra tangitur^ ex eo quod ipse Egidius, reos, requicioi et monitus canonicc, dictis posicionibus et articulis respondere dene gaverat et recusaverat^ in scriptis latius absolvi humiliter postolavit. Quem tune d ictus dominus episcopus Nannetensis, vice sua et vicarii inquisitoris predicti in hoc consencientis , in scriptis absoirit et participacioni sacramentorum et Christi fideliam et sancte matris ecclesie unitati, in forma juris et ecclesie consueta, restituit, injuncu eidem Egidio^ reo, per prefatum dominum episcopum Nannetensem. pro modo culpe, penitencia salutari ; quem mandavit sic absolnum [ujbique publiée nunciari.

Deinde vero, instante dicto promotore, preûiti domini episcopu Nannetensis et vicarius inquisitoris prelibati pre&to Egidio à Rays^ reo, ad videndum produci^ jurari recipiqne et admitti alios testes pro parte dicti promotoris in causa et causis hii^usmodiprodacendos, ipsique promotori et dicto Egidio de Rays, reo, ad procedendum in eisdem causa et causis ulterius ut jus scit*, diem luneproxime futnram duxerunt pretlgendum(5ic], statuendamet assignandum. prout pretixerunt, statuerunt et assîgnarunt.

Super quibus dictus promotor petiit per nos, notarios et' scrihai

lions qu'un certain trouble cérébral peut seul expliquer. Gilles veut direqu« tout cela lui est iiulilTifrent. Daus la procédure devant la Juridiction docile. il exprime lu ni6mc i«]é(>.

» Elit.

CONTRE GILLES DE RAIS. xxxvii

predictos, sibi fleri et confici unum et plura publica instrumenta. Presentibus loco pretacto reverendo in Christo pâtre , domino Johanne Prigencii, episcopo Briocensi, honorende discretionis viris, magistris Petro de Hospitali, présidente Britanie, Reginaldo Godelin, licenciatis in legibus^ Guillermo de GrantboaySf Johanne Chauvin, Guillermo de Monlignéj supradictis, necnon magistro Roberto de Ripparia, in utroque jure licenciato^ una cumpluribus aliis in multi" tudine copiosa testibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

De Alneto, — Jo. Parvi. — G. Lesné.

Lundi, 17 octobre 1440.

Suite.

Die lune, décima septima dicti menais octobris, comparuerunt personaliter in judicio coram prefatis dominis episcopo Nannetensi et fratre Johanne Blouyrif vicario inquisitoris predicti, in dicta magna superiori aula predicte Turris nove, hora vesperorum, ibidem ad jura reddendum pro tribunali sedentibus, dictus promotor^ agens, ex parte una, et Egidius de Rays, reus, parte ex altéra.

Qui quidem promotor, satisfaciendo termino hujusmodi^ quosdem Lesnam, marquisium de Senay Bertrandum Poukin, Johannem Rouxeau, magistrum Egidium Heaume, in legibus licenciatum, Geraldum Heaume et fratrem Johannem de Lanté, priorem prioratus de Chemereyo *, ordinis sancti Benedicti, dicte Nannetensis diocesis, per prefatum Robinum Guillaumet, clericum, de mandato dictorum dominorum episcopi Nannetensis et fratris Johannis B/ouyn, vicarii dicti inquisitoris prelibati, peremptorie citâtes, prout dictus Robinus predictos testes dictis domino episcopo Nannetensi et û*atri Johanni £/oi/yn, vicario, et nobis, notariis et scribis supradictis, verbo in eodem judicio citasse retulit^ coram eis ad statim perbibuturos (sic) testimonium veritati, in causa et causis hujusmodi, in testes produxit : quos dicti dominus episcopus Nannetensis et ft*ater Johannes Blouyn, vicarius dicti inquisitoris, in dicti Egidii> rei, presencia, ad jurandum duxerunt admittendos et admiserunt, ipsosque absolverunt ad cautelam quoad actum deponendi in causa et causis higusmodi. Qui, sic admissi, statim, in ejusdem Egidii, rei, presencia, ad sancta

' Chéméré (Loire-Inférieure\

XXX VI II PROCÉDURE CRIMIÎîELLB

Dei euvaugelia juraruAt, et quiiibet eorum juravit» se felle dicereet testiâcari puram, meram et omnimodam qnam scierint veritatem super articulis, pro parte dicti promotoris, ut premittitur, in causa et causis higusmodi datis, ac etiam super omnibus et singulis super quibus ipsos interrogari contingent, prece, precio et amore, timore, rancore, gracia, amicicia vel inimicicia alicujus partis penitos semotis et cessantibus. Quo facto, instante dicto promotore, predicti do mini, episcopus Nannetensis et frater Johannes Blouyn, Ticarios inquisitoris prédictif intcrrogarunt prefatum Egidium, renm, an ipse Yolebat dare interrogatoria secundum que dicti testes exanûnari valcrent pariter et interrogari, et ad dandum ea, si que dare Ycllet, eidem reo hodie et cras per totam diem predxenmt et ^gnarunt. Qui quidem Egidius, reus, tune eisdem dominis episcopo et fratri Johanni Blouyn^ vicario inquisitoris predicti, respondit et dixit se nulla velle dare interrogatoria. Quorum quidem testium examinacionem dicti domini episcopus Nannetensis et vicarius inquisitoris predicti, ut prefertur^ commiserunt nobis notariis et scribis pre&tis tideliter faciendam. Et, ulterius, instante dicto promotore, preftti domini episcopus Nannetensis et fhiter Johannes Blouyn, Ticarins inquisitoris predicti, prefato Egidio, reo, ad Tidendum prodoei, jurari recipique et admitti nonnullos alios testes, pro parte etiosdem promotoris in causa et causis hujusmodi producendos, si qnos producere vcllet, ipsisque promotori et Egidio, reo, ad procedendnm in causa et causis hujusmodi ulterius ut jus esset, diem mercurii proxime venturam duxerunt predgendam, statuendam et assignandam, prout preûxerunt, statuerunt et assignarunt.

Super quibus premissis prefatus promôtor petiit per nos, notarios et scribas supradictos, sibi fieri et conâci unum et plura instrumenta. Presentibus loco pretacto, rererendo in Christo pâtre, domino Johanne Prigencii, episcopo Briocensi, magistris Petro de Hospitali, présidente Britanie, Roberto de Ripparia, Reginaldo Godelin, Johanne Chauvin, Herveo Levy, Guillermo de Mfmiigni, snprtdictis, domino Guillermo de Pratis, rectore parrochialis ecclesie de Burgo Serato\ Redonnensis diocesis, et magistro Oliverio Solidi, canonico Nannetcnsi, una cum pluribus aliis in multitudine copiosa ibidem assistentibus ot congregatis testibus, ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

De Alneto. — Jo. Parti. — G. Lb8n<.

» Bourp-Barré (lUe-et- Vilaine), diocèse de Rennes {RedonenvM).

CONTRE GILLES DE RAIS. xxxix

Mercredi, 19 octobre 1440.

Suite.

Die mercurii, décima nona dicti mensis octobris, prenominatus magister Guillermus Chapeillon, promotor, agens, ex parte una, et dictus Egidius de Rays, reus, parte ex altéra, comparuerunt personaliter in judicio coram révérende in Christo pâtre, domino Johanne de Malestricto, episcopo Nannetensi, et fratre Johanne Blouyn, vicario inquisitoris supradicti, loco supradicto, ibidem, mane, hora terciarum, ad jura reddendum inibi pro tribunal! sedentibus.

Qui quidem promotor S satisfaciendo assignacioni termini hujusmodi, venerabil^ yirum, dominum Jacobum de PencoetdiCy utriusque juris professorem, Johannem Andilanrech ^ Andream Segmn, Petrum Vimain, magistrum Johannem Orienst^y Johannem Bn'ent, Johannem Le Veilly Johannem Picardy Guillermum Michaelis, Petrum Drouet, Eutropium Chardavoiney Robinum Guillemet, cirurgicum, Robinum Riouy Jacobum Tinnecy et Johannem Letoumours^ per prefatum Robinum Guillaumety clericum, de mandate dictorum dominorum episcopi Nannetensis et fratris Johannis Blouyn, vicarii dicti inquisitoris, peremptorie citâtes, prout idem Robinus dictes testes prefatis deminis episcopo et f^atri Johanni Blouyn et nobis, notariis et scribis supradictis, in eodem judicio verbo citasse retulit, ad statim coram eis perhibituros testimonium veritati, in presencia dicti Egidii, rei, in causa et causis hujusmodi in testes produxit. Quos dicti domini episcopus Nannetensis et frater Johannes Blouyn^ vicarius prelibatus, in testes receperunt et ipsos ad cautelam absolverunt, quoad actum deponendi in hujusmodi causa sive causis. Qui, sic recepti, in presencia dicti Egidii, rei, ad sancta Dei euvangelia juraverunt, et quilibet eorum juravit, se dicere et testiâcari puram et meram quam sciverint veritalem super quibus examinari vel interrogari contingeret, prece, precio, amore, timoré, favore, odio, rancore, gracia, amicicia, inimiciciacessantibus pariter etsemotis. Etexinde dicti dominus episcopus et frater Johannes Blouyriy vicarius inquisitoris prefati, Egidium de Rays, reum, i n terre garun tan volebat dare interrogatoria ; adque dandum, si que dare vellet, assignarunt eidem Egidio, reo, hodie et

• Le ras. porte Promotori.

* Appelé ailleurs Lorient.

PROCÉDURE CRIMINELLE

crosper totam cliem : qui quidem Egidius responditet dixit se nolla relie dare intcrrogatoria. Quorum quidem tcstium examinacionem pre&ti domini episcopus et vicarius prelibati nobis^ notariis et scnbis snpndictis, commiseruot tidelitcr faciendam. Quo facto, dicti domini episcopus et vicarius inquisitoris predicti, instante dicto promotore, eidem promotori et prefato Egidio, rco, ad prodacendum et per alteram partem produci videndum omnia et singula jura quibns ipsi in causa ot causis hujusmodi se juvare intendebant^ et ad procedendum in causa et causis liujusmodi diem crastinam preAxerunt et assignaverunt. Fuitque tune dictus Egidius de Bays, reas, instante dicto promotore, per dictes dominos episcopum Nannetensem et fratrem Johannem Blouyriy vicarium inquisitoris supradictnm, interrogatus an ipse aliquid volebat dare, dicere, proponere^ allegare Tel producere ad sui salvacionem et justiûcacionem de et saper criminibus, delictis et objectis contra ipsum in causa et caosis hi]û(u™<^i propositis, in articulis preinsertis declaratis. Qui illico respondit et dixit se nichil aliud scire dicere quam alias dixerat et responderat Super quibus prefatus promotor peciit per nos, notarios publicos et scribas supradictos, sibi tleri et conûci unum et plura publica instrumenta. Presentibus, loco supradicto, prefatis reverendo inChristo patre^ Johanne Prigencii, episcopo Briocensi, maglstro Petro de Hospitali, présidente Britanie, nobili viro, domino Roberto «fJE'jpimqf \ milite, magistris Egidio Lebel, Roberto de Ripparia, Radulpho de k Moussaye, preposito ecclesie Guerrandie, Nannetensis diocesis predicte, Reginaldo Godelin, in legibus licenciatis, et Johanne Guyok, preposito et allocato Nannetensi, una cum pluribos aliis testibos ad premissa vocatis speciallter et rogatis.

De Alneto. — Jo. Pârvi. — G.

Jeudi, 20 octobre 1440.

Audience du 20 octobre.

Die jovis, vicesiroa dicti mensis octobris, comparuerunt persontliter in judicio coram prefatis dominis episcopo Nannetensi et flratre

1 Robert d'Espinay, \\^ du nom, sire de la Rivière, d'Escares, etc., chef d'une des plus importantes familles de Bretagne, devenue plus ttrd la f.imille d'Espinay-Saint-Luc. Sur oc personnage, on pont consulter i*HiMtoirt f/cnéalogiqiie «le Du Paz, p. 276.

CONTRE GILLES DE RAIS. xli

Johanne Bloiiyn, vicario inquisitoris supradicti. in dicta aula superiori et magna Turris nove predicte, ibidem, mane, hora terciarum, ad jura reddendum pro tribunali sedentibus, dictus magister Guillermiis Chapeillouy promotor, agens, ex parte una, et prefatus Egidius de Rays, reus, parte ex altéra.

Et, satisfaciendo hujusmodi termine, predictus promotor omnia et singula in huj usmodi causa et caiisis habita et jam producta verbo repetiit et reproduxit : et, ipso promotore instante et petente prefato Egidio ^e Rays, ad dicendum et obiciendum quidquid, verbo vel in scriptis, dicere seu obicere volebat contra dicta producta per eosdem dominos episcopum Nannetensem et fratrem Johannem Blouyn, vicarium inquisitoris predicti, certum et competentem terminum preâgi et assignari, quem tune dicti dominus episcopus et vicarius prelibati eidem Egidio, reo, ad dicendum et obiciendum contra hiy usmodi producta, necnon ipsi et prefato proniotori ad procedendum ulterius ut jus esset, in causa hujusmodi, diem sabatti proxime futuram vel eciam duxerunt pretigendam, statuendam et assignandam^ prout predxerunt, statuerunt et assignarunt.

Deinde vero, instante dicto promotore, predicti domini episcopus Nannetensis et frater Johannes Blouyn^ vicarius inquisitoris predicti, prefatum Egidium, reum, iterato interrogarunt utrum volebat aliquid dare seu proponere pro salvacione et justiâcacione suis super criminibus et deiictis ac objectis eidem impositis et contra eum propositis in prescriptis articulis speciûcatis et declaratis, et aliquid dicere vel opponere contra producta hujusmodi. Qui respondit et dixit quod non^ sed quod se refferebat, prout retulit, ad ea que alias et supra jam dixerat et dixit.

Subsequenter etiam dictus promotor, in presencia dicti Egidii audientis et intelligentis, dixit dictis dominis episcopo et fratri Johanni Blouyn, vicario inquisitoris prédictif quod eidem Egidio etiam certum et competentem terminum ad videndum publicari dicta et deposiciones testium predictorum preûgerant et assignarent {sic). Qui quidem Egidius, reus, dixit quod non erat neccesse, attentis illis que jam confessus fuerat et conâteri intendebat. Quem tune nichilominus, instante dicto promotore, interrogaverunt si dicta testium et deposiciones ipsi publicarent. Qui respondit quod sic. Que et quas tune prefati reverendus pater, dominus episcopus Nannetensis et vicarius inquisitoris predicti, de consensu dicti Egidii, rei, publicarunt et, domino promotore eciam instante, ipsi reverendus pater, dominus 'episcopus Nannetensis et vicarius predicti inquisitoris dictum Egidium, reum, interrogarunt utrum contra personas dictorum

XL II PROCEDURE CRIMINELLE

testium et ipsorum deposicionés aliquid, verbo vel in scrîptis, dioere vel excipere vellet. Qai sponte respondit quod non.

Et tune idem promotor dixit quod, attenta eonfessione dicti Egidii , rei , productionibus testium et eorum dictis et depositionibu satis constabat de intencione sua in causa et causis hi]^a8modi, aed nichilominus, ad veritatem lacius elucidandam et peracnitandim, torturam seu questionem dicto Egidio, reo, per eosdem dominos episcopum Nannetensem et fratrem Johannem Blouyn^ jodices, et ipsum questionari debere, instanter postulavit.

Qui quidem domini episcopus et vicarius dicti inquisitoris» prias habite per eos super bis omnibus consilio cum peritis, premissis consideratis, decreverunt questionem sive torturam dicto Egidio de RaySy et eum torturam pati, ipsumque Egidium, reum, tortnria ÛTe questionibus subici debere.

Super quibus preOatus promotor petiit per nos, notarios et scribu predictos, sibi fieri et conâci unum et plura pablica instnimenta. Presentibus, loco supradicto, reverendo in Christo paire, domino Jobanne Prigencii, episcopo Briocensi, et nobili Tire, domino Roberto d'Espinay, milite, et magistro Henreo Iitfoy, Roberto de Ripparia, supradictis, ac domino Durandi, rectore parrochialis ecclesie de Bleign, dicte Nannetensis diocesis, Guillermo PerOf derico, civitatis Nannetensis oriumdo, et domino Michaele Malileonis, rectore parrochialis ecclesie de Ancenisio» dicte Nannetensis diocesis, una cum pluribus aliis in glomerosa multitudine ibidem tnnc assistentibus et congregatis testibus, ad premissa YocaUs specialiter et rogatis.

De Alneto. — Jo. Parti. ^ G. Lbsmé.

Vendredi, 21 octobre 1440.

Audience du 21 octobre.

Requête présentée par Gilles de Rais contre l'application de la torture.

Die veneris, vicesima prima dicti mensis octobris, prefati domioi

episcopus Nannetensis et frater Johannes Bhuyn , vicarius inqoisîto-

ris predicti, se representaverunt mane, hora terciarum vel circa, in

' dicta bassa aula Turris no ve Nannetensis, dicentes et asserentes quod.

hesterna die, videlicet die jovis vicesima dicti mensiSj preûito Egi-

CONTRE QILLBS DE RAIS. XLiii

Ho indixerant torturam sive questionem canonicam» prout et qnéat» admodam oontinetur in aota Judioiali predicte diei jovia, eoram eis inier dictum promotorem et Egidiom de Bays, renrn, in causa et oansis hi^asmodi habite, et qaod, quamquam ipsi ccastinam diem nbbati, Yicedmam secundam dicti mensis octobris, dicto Egidio, pso, preflxissent et assignassent ad dicendum et obiciendom qoidqoid, verbe Tel in scriptis, dicere seu obicere vellet contra prodaeta In causa et causis htgusmodi habita, neenon ipsi et domino dicto promotori ad procedendum in causa et causis higusmodi nlterius ut ini foret, tatnen; Yolens ad torturam higusmodi per eos indictam, ut preiSsrtur, procedere et eam execucioni démandare, instante dicto promotore, ibidem etiam personaliter comparente, nmndaruntipsum Egidium, reum, ad se venire ut torturam subiret snpradictam.

Qui, ad mandatum dictorum dominorum episcopi Nannetensis et fiearii inquisitoris predicti, venit et coram eis personaliter compar mit in dicta bassa aula, subiturus torturam predictam* Cumqne prefati domini episcopus Nannetensis et vicarius inquisitoris predicti id execucionem dicte torture siye dicte questionis contra didam Bgidium facto procedere yellent, ipse Egidiusdictiadominisepiscopo Nannetensi et yicario inquisitoris humiliter supplicayit. quatinus dictam execucionem diffère yellent usque in crastinnm sibi, ut premittitur, assignatum, et quod ipse, intérim, taliter deliberaret ut de ol^ectis criminibus et delictis, contra eum propositis, ipsos redderet contentes, taliter quod eis non esset opus Ipsum super hec quesUonare : supplicans insuper et requirens idem Egidius, reus^ ut predictus dominus episcopus Brlocensis, pro interesse curie ecclesiastice , yidelicet dictorum domini episcopi Nannetensis et yicarii inquisitoris prelibati, prefatusque dominus présidons, pro interesse carie secularis, seorsum a loco supradicto ubi dicta tortura erat ordinata , audirent ea que ipse reus fateri vellet de propositis contra eum, quodque ipsi domini episcopus Nannetensis et vicarius inquisitoris prefato domino episcopo Briocensi, quoad hoc, committerent vices suas : qui domini episcopus Nannetensis et vicarius inquisitoris, hujusmodi supplicacioni dicti rei annuentes, vices suas, quoad hoc, prefkto domino episcopo Briocensi, tune presenti et onus commissionis hujusmodi in se gratis suscipienti , commiserunt, execncionemque dicte torture usque ad secundam horam post meridiem hodieme diei eidem reo distulerunt sive prorogarunt, modo lequenti : quod, si forte dictus Egidius, reus, objecta contra eum sut aliqua ipsorum fateretur, dicta hora vei infht, ipsi tune , in eo casu, amore sui, differrent predictam execucionem torture usque in dictum crastinum.

XL IV PROCEDURE CRIMINELLE

De quibus premissis omnibus et singulis prefatas promotor petiit per DOS, notariés et scribas predictos, sibi t)eri et conûci imam et plura publica instrumenta. Presentibus nobilibus viris , domino Roberto d'Espinay, milite, Yvone de Rocerff, magistro Roberto de Ripparia, supradictis, Petro JuetCy Johanne de Vennes^ ae aliis îb multitudine copiosa testibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

Qua hora secunda post meridiem predicte diei veneris advenienie, prefati domini episcopus et vicarius inquisitoris sepedicti pereomliter se representarunt in aula inferiori predicta et, instante dieto promotore^ tune etiam pérsonaliter ibidem comparente , ipai domini episcopus et vicarius, vigore commissionis predicte, dominos epscopum Briocensem et presidentem supradictos ad dictum Egidiom de Rays, reum, in quadam alta caméra predicte Turris nove Nannetensis eidemEgidio, reo, pro habitacione sua tune temporis depntitt. in qua ipse reus ex tune dicebatur existere, destinarunt, nna enm Johanne Parvi, altero nostrum quatuor notariorum et scrilMunini predictorum, ut ipsi audirent et relTerrent ea que idem reos fateretor, si que forent, de sibi objectis , ut prefertur. Qui quidem domiii commissarii ad dictum reum accesserunt et postmodum» eadem die, ad dictam aulam inferiorem reversi, dixerunt et retulenint pre&tis dominis episcopo Nannetensi et vicariô prelibato se dictum nom allocutos fuisse ipsumque reum, in eorum presenciis et coram es, quamplura confessum fuisse et esse, ut in relacione desuper confecU sub infrascripto tenore lacius continetur, quam tum exhiboenut hujusmodi sub tenore.

Db Alnbto. — G. LïïSKt,

Même Jour.

Confession extra-judiciaire de Gilles de Rais.

Sequitur quedam extra judicialis confessio sepedicti Egidii dr Rays, rci, in predictorum dominorum episcopi^Briocensis, ad hoc per prefatos dominos episcopum et vicarium quoad ea que juridictioneD concernunt ecclesiasticam , ut premittitur, deputati» et magistri Pétri de Hospitali, presidentis , Johannis Labbé , Yvonis de Boscert, scutiferi, et Johannis Toucheronde, clerici, ac mei, Johannis Parrif

CONTRE GILLES DE RAIS. xLv

scribe et notarii supradicti, ad liée specîaliter advocati, in quadam caméra condecenti castri Turris nove Nannetensis, dicto Egidio, reo, deputata pro suis mansione, refectione et cubitu, pendente processu contra eum inchoato, ut supra, existencium, presencia, sponte et libère ac absque coactione aliqua facta pariter et eraissa» die veneris vicesima prima dicti mensis octobris, post horam prandii et merediei illius diei, annoque predicto.

Et primo, de et super captione et occisione plurium puerorum, de vicio libidinoso, sodomitico et contra naturam, de crudelibus et horrendis modis occisionis ipsorum puerorum, necnon de et super invocacionibus demonum, oblacionibus, immolacionibus seu sacriflciis , promissionibus et obligacionibus per eundem Egidium de Ilays, reum, eis factis, de aliis de quibus in primo et pluribus aliis sequentibus articulis respective fit mencio, idem Egidius, reus, ab eisdem reyerendo pâtre , domino episcopo Briocensi et domino président! inquisitus et interrogatus, dixit et confessus fuit^ sponte, libère et dolenter, se crimina, peccata, scelera et delicta homicidii quamplurium puerorum , sodomie cum eisdem , invocacionumque demonum, oblacionum, immolacionum, promissionum et obligacionum ac alia, de quibus aliis et nuper in ejusdem domini presidentis et nonnullorum aliorum presencia confessus fuerat, commisisse, fecisse et nequiter perpétrasse.

Deinde, continue, ipse reus, [interrogatus] per eosdem révérend um patrem et presidentem ubi et a quanto tempore inchoavit sodomitica crimina hujusmodi perpetrare, respondit quod apud predictum fortalicium de Champtocé, sed ignorât quot anni seu quantum temporis postea sint eiapsi ; dicit tamen quod incepit hoc facere illo anno quo defifunctus avunculus suus dominus de la Suze decessit.

Item, interrogatus per ipsum dominum presidentem quis eundem reum advisavit, consuluit vel instruxit ad predicta facinora facienda, respondit quod hec de se ipso imaginatus fuit, cogitavit, fecit et perpetravit, nemine consulente seu advertente aut ipsum ad hoc introducente, sed ex proprio suo sensu et capite ac pro complicencia et Jelectacione suis libidinosis explendis, et non pro quacumque alla intencione seu fine, predicta peccata, scelera et delicta fecerat et coramiserat. Et, cum dictus dominus presidens, admirans, ut dicebat, qualiter ipse reus hec premissa scelera et delicta de se ipso et nemine instigante fecisset , ipsum reum iterum summasset ut ex quo niotivo seu intencione et ad quem tinem dictorum puerorum occisionem, cum eis commixtionem seu pollucionem, et ipsorum cadaverum combustionera, et reliqua scelera et peccata predicta fecisset, vellet ipse reus, ad sue consciencie, ipsum verissimiliter

PROCÉDURE CRIMINELLE

accasantis, exonerationem, et pro venia clementissimi Redemptoris iode super commissis facilius obtinenda, plenias declarare : time idem reus, quasi quodammodo indignatus super tam sollicita et exacta inquisicione dicti domini presidentis, dlxit eidem verba qne secuntur gallice : « Helas, Monseigneur, vous vous towrmeniez ei moi avecques » : cui reo sic dicenti dictus dominus présidons ita dlxit gallice : v Je ne me tourmente point, mais je suis moult esmerveiUé de « « que vous me dites et ne 'm'en puis bonnement contenter. Ainesois, je i< désire et vouldroye par vous en savoir la pure vérité pour les causes qwt a je vous ay ja souventes foiz dictes, » Cui domino presidenti ipse reas tune respondit, hec dieens gallice : a Vrayement , il n'y avait autn « cause, fin, ne intencion que ce que je vous ay dit : je vous ay dU de plus <c grans choses que n*est cest cy, et assez pour faire mourir dix milk << hommes. » Qui quidem dominus présidons tune omisit ipsam renm super hoc ulterius inquirere seu interrogare : sed, jubens et ûdens supradictum Franciscum Prelati ibidem accersire, eoque in dieU caméra, in presencia dicti rei et aliorum astanciam predictonm, personaliter constituto, ipsos Egidium, reum , et Franciscum snper invocacione demonum et oblacione sanguinis et membromm cajasdem parvuli pueri (de quibus ipsos Egidium, ream, et Franciscant nuper confesses fuisse dicebat predictus dominus episcopos Briocensis) Ipsos insimul interrogavit, an fecerant hi:gusmodi inrocaclones et oblaciones per eos alias confessatas. Qui, reus et Franciscoi, super hec respondendo', dixerunt quod ipse Franciscus plures demonum invocaciones, et signanter ciyusdem vocati Barron^ de mandito dicti rei fecerat, tam in ipsius rei absencia quam etiam presencia; et ulterius dicebat ipse reus quod duabus vel tribus invocacionibas hujusmodi presens fuerat, et signanter Qpud loca de Tiffayges et de Rurgo novo in Radesiis, sed dicebat ipse reus quod nunqaam aliqaem demonem videre potuerat vel audire , . licet ipse reas, ut ambo dicebant, quamdam cedulam obligatoriam dicto Barron per eondem Franciscum transmississet manu ipsius rei scriptam pariter et signatam, per quam ipse reus se reddebat obnoxium dicto Barrtm ad suu mandata per Ipsum rcutn peragenda , demptis tamen ipsias rei anima et vite sue detrimento ; quodque ipse reus manum, ocnlos et cor cujusdam pueri dicto Barron promiserat et per dictum Frands-, cum transmiserat, ut dicebant, sed quod ipse Franciscus manom. occulos et cor hujusmodi eidem Bairon non tradiderat, prout hoc et alla ipsi reus et Franciscus sese nuper plenius in suis confessionibos déclarasse dicebant; ad quas dictus Franciscus, respecta soi» k refferre dicebat.

Quibus sic per eosdem reum et Franciscum ibidem di'ctis et nltro

CONTRE GILLES DE RAIS. xlvii

confessis , cum dictus dominus presidens tune jussisset euadem Franciscum abinde recedere et ad locum seu cameram sue custodie et carceris per clientem adduci, tune ipse reus, vultum suum ver- Imque dirigens ad eundem Franeiseum, ipsum alloeutus est per hec Terba galiee, que protulit cum lacrimis et singultu : « Adieu ^ « Françoys, mon amy ! jamais plus nous ne nous entreverrons en cest € monde : je pri a Dieu qu'il vous doint bonne pacience et cognoissance, et « soyez certain^ mais que vous ayez bonne pacience et espérance en Dieu, m que nous nous entreverrons en la grant joye de Paradis ! Priez Dieu pour « moy et je prieray pour vous. » Et, hec dicens, deoseulatus est eandem Franciscum abinde protinns recessurum.

De quibus premissis prefati domini episcopus Nannetensis et frater Johannes Bloyn, yicarius inquisitoris predicti, ac promotor petienmt et quilibet eorum peciit unum vel plura publica instrumenta per nos, notarios et scribas prenominatos, sibi tleri et conâci. Presentibus ad hec prefatis nobilibus viris , domino Roberto d'Espinay ^ milite, Yvone de Rocerff, magistro Roberto de Ripparia, Petro Juete et Johanne de Vennes, cum pluribus aliis testibus ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

Jo. Pârvi.

Samedi, 22 octobre 1440.

Confession de Gilles de Rais,

Die sabbati, vicesima secunda mensis octobris predicti, comparuerunt personaliter in judicio coram prefatis dominis, reverendo pâtre, domino episcopo Nannetense et fratre Johanne Blouyn, vicario dieti inquisitoris, ibidem loco pretacto, hora vesperorum, adjura reddendum pro tribunali sedentibus, prefatus magister Guillermus Chapeillon, promotor, agens, ex parte una, et predictus Egidius de Rays, reus, parte ex altéra.

Et, satifaciendo assignacioni termini hujusmodi, dicto promotore instante, predicti domini, episcopus Nannetensis et frater Johannes Blouyn , vicarius inquisitoris prelibati, predictum Egidium, reum, interrogarunt an ips[e] volebat aliquid dicere vel opponere seu obicere contra producta et habita in causa et causis hujusmodi. Qui quidera reus dixit et respondit se nichil dicere velle, ac sponte et libère, et cum magna cordis contrictione et amaritudine, ut prima t'acie apparebat , cum luagnaque lacrimarum effusione , confessus

PROCÉDURE CRIMINELLE

fuit premissa, alias, extrajudicialiter, prout supCra], in caméra in presencia prefati reverendi patris, domini episcopi BrioceuiSf magistri Pétri de Hospitaii, presidentis, Johannis de Touchenmdt et Johannis Parvi coDfessata, necnon omnia et singula in preiasertit articuiis contenta et descripta, fore et esse vera. Et, addendo dicte alteri et extrajudiciali sue preinserte confessioni et abea non diseedendo, quam hic pro repetita et recitata habere yoluit eidem reos, acdeffectus, si quos forsan in ea omisit, supplendo, at asserait, ae etiam lacius declarando et ampliando, aliqua sammarie contenta il qulbusdam articuiis preinsertorum articulorum sx>onte confessas fliit, et dixit se videlicet quamplurima alia majora et enormia crimina et delicta, contra Deum et ejus mandata, que in preinsertis articalis continentur, a principio juventutis sue inique, contra Deum et ^os scripta, commisisse et perpétrasse, ac ipsum Salvatorem nostmm offendisse propter malum regimen quod in puericia sua haboent» is qua, laxato freno, totum quod sibi complacebat peragere conabator et omnibus illicitis operam dederat, rogando ibidem astantes, libem habentes, quatiuus sues âlios in juventute et puericia in bonis doetrinis' et virtutibus instruere ac' regere baberent.

Post quam quidem confessionem, sicut predicitar^ per pretktim Egidium de Rays, reum, super contentis in prescriptis articalis jndicialiter habitam et factam, et illam extrajudicialem repetitam et recitutam, eo quia idem reus asseruit quandam aliam et continesde subsequentis, seorsum et ad partem, coram reverendo in Chrisso pâtre, domino Johanne Prigencii, episcopo Briocensi, nobilibosqae viris, Petro de Hospitali, présidente Britanie supradicto, et Jobanse Abbatis, scutifero, ac me, Johanne Parvi, notario publico et curie ecclesiastice Nannetensis testium generali examinatore, altaro seribarum cause et causarum hujusmodi, ac Johanne de TouehenÊie, curie secularis ejusdem loci eciam scriba, confessionem, de foreÛKtis. criminibus et delictis, infrascripta vicia et peccata et, inter ipsa Tida enormia, vicium seu peccatum contra naturam continentibas, pereom inique perpetratis , non tantam quantam in preinscriptis articuiis jam per ipsum Egidium, reum, sponte confessatis forsan continetor, alias in secrcto commisisse et éructasse ; et^ ut melius dicta confesno sécréta mcmorie hominis commendaretur , placuit eidem Egidio, reo, non discedendo a dicta cont'essione extngudiciall super dictis articuiis per eum facta, sed pocius, illam fortlHicando et corroborudo, quod ipsa confcssio populo et cunctis tune ibidem assistentiboi quorum major pars latinam linguam ignorabat, in vulgaripablicaretor, premittendo et eisdem presentibus exponendo ut, per erubasGeadasi publicacionis et confessiouis bujusmodi delictorum per eam peipe-

CONTRE GILLES DE RAIS

tratorum, veniam et remîssionem suorum peccaminum a Deo facilius obtineret, peccataque saa per eum commissa abolerentur; quod, tempore juventutis sue, semper et continue délicate enutritus fuerat et, ad libitum voluntatis sue, omnia mala que potuerat, posse tenus, peregerat, omnemque spem, intencionem et operam rébus illicitis et inhonestis apposuerat et operibus indebitis, dicta mala perûciendo, adhibuerat : rogans et exortans affectuosissime patres et matres ac amicos et propinquos quorumcumque juvenum quatinus libères et affines sues bonis moribus, exemplis et doctrinis regere ipsosque in eisdem instruere ac castigare vellent, ne forsan in laqueum, sicut ipse, incidere possent. Per quam quidem confessionem secretam, que in judicio in presencia dicti Egidii, rei, recensita et publiée perlecta ac per ipsum Egidium, reum, approbata fuit, dictus Egidius de Eays, reus, sponte dixit, palam omnibus, et confessus fuit se, propter ardorem et delectacionem explende libidinis et luxurie carnalis, de quibus infra dicetur, quamplures pueros in magno numéro, ccgus ampli us non est certus, cepisse et capi fecisse, ipsosque pueros occidisse et occidi fecisse, seque cum ipsis vicium et peccatum sodo-

micum commisisse, tam ante quam post mortem ipsorum,

et in ipsa morte dampnabiliter, ipsosque pueros, aliquandiu

per se ipsum in propria^ et quandoque per alios et signanter per superius Dominâtes Egidium de Sillé, dominum Rogerium de Briqueville^ militem, Hcnrietum et Poytou, Roussignouly et parvum Robinum, diversis generibus et modis tormentorum, quosdem per amputacionem et separacionem capitum a corporibus, cum pugionibus sive daguis et cutellis, nonnullos vero cum baculis vel aliis percutivis supra capita ictibus violentis percutiendo, et alios ad aliquam porticam sive crochetum ferreum vel cavillam in cam&ra sua cum cordis ligando et suspendendo ut strangularentur ibidem vel languerent : cum quibus etiam languentibus vicium sodomiticum committebat et eicercebat modo supradicto ; ipsosque pueros, jam mortuos, osculari et, qui eorum pulcriora haberent capita, întueri, ac eorum corpora crudeliter aperire seu aperiri fhcere ut ipsorum intranea respiceret, delectabatur ; et quod sepius , dum ipsi pueri moriebantur, super ventres ipsorum sedebat et plurimum delectabatur eos videndo sic mori, et de hoc risus emlttebat plurimos cum dictis Corrillaud et Henrieto : quorum cadavera per eosdem Corrillaud et Henrietum et alios postmodum concremari et in pulverem redigi faciebat.

Interrogatus de locis quibus premissa scelera perpetravit, et a quanto tempore hoc facere inchoavit, et de numéro hujusmodi occisorura, respondit et dixit quod, primjtus, in fortalicio de Champtocé et ab anno quo deffimctus dominus de la Suze, avunculus dlcti rei.

L PROCÉDURE CRIMINELLE

decessit ; in quo loco plures pueros et in nmgno numéro, de qno non est certus, occidit et occidi fecit, cum quibus predictum peccntun sodomiticum et contra naturam commisit, Egidio de SiUi pretticu solummodo tune temporis hoc sciente ; sed, post hec, Rogeriai é Briqueville et deinde Henrietus, Steplianus Corrillaud, alias Fofdoi, xloussi'jnoul, et Robinus supradicti scelerum higusmodi compilées et fautores extiterunt successive. Et dixit quod dictorum pueranm cpud dictum locum de Chaniocéy ut premittitar, occisorum oso, tam capituin quam corporum, que ad inferiorem locum ciûasdem tarris iliius castri projecta fuerant, ipse reus abinde extralii, et in cofTris seu archis reponi, et per aquam apud locum et fortalicinm de Zlachecolio supradicto transvelii, et inibi comburi, ac in pulverea redigi fecit : quodque, in eodem loco de Machicolio» ipse reus cepit, occidit, capique et occidi fecit plures alios puei*os in magno numéro. quo tum ignorât; et eciam in domo nuncupata la Suse, Nannetis, qnam ipse Ëgidius^ reus, tune temporis possidebat, plures alios pneros, qno numéro non recolit, similiter occidit et occidi, comburi et in polTeran redigi fecit : cum quibus pueris etiam commiscuit et eos maculatit Yicium sodomiticum et contra naturam cum eis, ut premittîtnr, committendo : quos, ut supra, comburi et in pulyerem redigi fedL Que quidem scelera, crimina et delicta superius enarrata dixit et confessus fuit ipse Ëgidius, reus, de suo solo sensu et capite, promii nalis et iniquis complacenciis et delectacionibus adimplendis, etnoi pro quocumquam alio Une seu intencione, nemineque instmente ant cc^sulentû seu etiam advertente ipsum reum ad hoc ymaginatan. cczimisisse et nequitcr perpétrasse.

Izsuper, dixit et confessus Juit quod, uno anno cum dimidio jii deourso, dominus Eustachius Blanchei predictus fecit prelibito * Franciscum Prelati de partibus Florencie in Lombardia * yenire et ad er.Tiiem Egidium, reum, accersiro pro invocacionibas demonom id iLtcncionem rei faciendis, quod que ipse Franciscus ad enndem rem accarsitus sibi dixit' quod ipse Franciscus, in partibus illis onde Ysnerat, reperierat modum faciendi quemdam spiritum, médiate cozjuracione, ad se venire, qui promiserat eidem Francisco quod ipR s*:iritus faceret quemdam demonem, vocatum Barron^ ad ipsaa Franciscum venire quociens idem Franciscus hoc vellet.

Item, dixit et confessus fuit idem Egidius de Rays, reus, quoddiettf Franciscus feccrat plures demonum invocaciones, de mandato ipiioi rei, tam in cjus absencia quam aliquando presencia, et quod ides reus, in propria, interfuit tribus invocacionibus higusmodi cum eodiB

t II s'agit bien en réalité de la ville de Florence (en Toscane}.

CONTRE GILLES DE RAIS. li

Francisco eas faciente : unam videlicet in fortalicio de Thiffauges^ et alteram apud Burgum novum in Radesiis supradictum, et, de tercia invocacione predicta, quo loco facta fuit dixit non recolere. Et addidit quod dictus dominus Eustachius sciebat quod dictus Franclscus liujusmodi invocaciones faciebat, sed quod ipse dominus Eustachius non interfuit eisdem invocacionibus, cum etiam ipse reus et Franciscus non toilerassent ipsum eisdem invocacionibus interesse, cum haberet ipse dominus Eustachius linguam fragilem et malam ac volatiiem.

Item, dixit et confessus fuit ipse reus quod, in faciendo invocaciones hujusmodi, tlebant signa cujusdem circuli atque crucis et quidem caractères in terra, habebatque idem Franciscus unum librum, quem secum detulerat, ut dicebat, et in quo erant plura nomina demonum et vocabula pro conjuracionibus et invocacionibus hiyusmodi demonum faciendis, de quibus nominibus et vocabulls ipse reus non recolit : quem librum dictus Franciscus tenebat et legebat durantibus ipsis conjuracionibus et invocacionibus, et quasi per duas horas in et pro qualibet invocacione hujusmodi ; et quod, in nulla ipsius conjuracionum seu invocacionum, ipse reus vidit nec cojnperit alique dyaboium, nec cum eo locutus est, unde ipse reus fuit multum displicens et iratus.

Consequenter, dixit et confessus fuit ipse reus quod, post quandam invocacionem per dictum Franciscum in absencia dicti rei factam, idem Franciscus, in suo regressu ab ipsa invocacione, retulit dicte reo quod ipse Franciscus viderat et allocutus fuerat dictum Barron^ et quod dixerat eidem Francisco quod ipse Barron ad dictum reum non Teniret, eo quod ipse reus dictum Barron fefellerat de promissis per eumdem reum dicto Barron factis, nec ea, ut promiserat, adimplerat : quo audito per dictum reum, ipse reus tune indixit eidem Francisco quatinus peteret eidem dyabolo quid ab eodem reo habere volebat et quod, id quod idem Barron habere vellet et peteret dicto reo, ipse reus sibi daret, dempta anima vitaque ipsius rei, et dummodo ille dyabolus concederet et donaret eidem reo id quod peteret ab eodem ; subjungens tune ipse reus quod intencionis sue fuerat et erat scienciam, divicias et potenciam ab eodem dyabolo petere et habere» quibus habitis et mediantibus posset ipse reus ad pristinum suum dominii potencieque suorum statum redire : quodque, postmodum, idem Franciscus dixit dicto reo quod fuerat locutus cum dyabolo et quod ipse dyabolus, inter alia, requirebat et volebat quatinus ipse reus donaret eidem dyabolo aliquod menbrum alicigus infantis. Quodquidem reus, postmodum, tradidit dicto Francisco manum, cor

LU PROCEDURE CRIMINELLE

et occulos cujusdem infantis, eidem dyabolo per dictum Francisenm. ex parte dicti rei, offerendos et etiam porrigendos.

Itom, dixit et confessus fuit dictus Egidius de RaySf reas, qnod. antcquam ipse reus accessisset ad alteram predictarum trium invocacioniim quibus interfuit personaliter, ut prefertur, idem reas scripsit et signavit manu propria unam cedulam in ciyus une scripsit nomen suum in vulgari, videlicet « Gilles^ ^ » et de cigus contiaencia non est memor : quam cedulam composuit et signavit sub intencione ipsam eidcm dyabolo, si et dum, conjuratus sive convocatus per dictnm Franciscum. veniret, tradeudi ; et hoc de consilio dicti Franc'sci qoi per prius dixerat eidem reo quod oportebat ipsum ream illam cedulam porrigerc dyabolo, immédiate quod veniret seu accederet invocatus: quodque, pendentc invocacione liujusmodi, ipse reus tenebat semper illam cedulam in manu sua, cxpectando promissionôm et pactionem audire, de quibus ipse Franciscus et dyabolus appuntuarect et cooyenirent insimul super liiis que dictus reus promissurus et factnms esset eidcm dyabolo ; qui minime comparait aut locutus fait coin eisdem, unde nec ipse reus cedulam tradidit memoratam.

Item, dixit et confessus fuit idem reus quod ipse transmisit predietum Stcpliîinum Corrillaut, alias Poyctou, cum dicto Francisco eunte quadam nocte ad facicndum unam predictarum invocacionam ; qu redeuntes, mu lia plu via madefacti^ retulerunt eidem reo quod in invocacione ipsa nie h il venerat ad eosdem.

Item, dixit et confessus fuit idem reus quod, cum ipse reos vellec cuidam iovocacioni, quam idem Franciscus facturas erat, interesse. et ipse Franciscus noUct cundem reum invocacioni higusmodi tuoc adcsse, dictus Franciscus^ in suo régressa ab ipsa invocacione, dixit eidem reo quod, si ipse reus eidem invocacioni interfuisset, magnum indc periculum incurrisset, nam in illa invocacione venit et apparut unus serpeus eidem Francisco, qui magnum sibi incussit timorem: quo audito per dictum reum, ipse reus, postquam cepisset ierriqœ fecissct secum partcm quam habebat Vere Crucis, locum dicte inrocacionis, ubi dictus Franciscus serpentem higusmodi se vidisK dicebat, adiré putavit : quod non fecit, eodem Francisco vêtante.

Item, dixit et confessus fuit idem Egidius de Rays^ reus, quod, ia una ex prcdictis tribus invocacionibus quibus dictus reus interfuit, ut prefertur, retulit dictus Franciscus eidem reo quod ipse F^ukci^ eus viderat dictum Barron, qui sibi magnam auri monstravit qnanti-

i Gilles de Rais sif^'uait toujours ainsi. Noua reproduisons plas loin le teiu d'un reçu revêtu de cette si^uaturc.

CONTRE GILLES DE RAIS. lui

et, inter alia, unum auri lingotum ; sed dicebat ipse reus 9Q viderai neque dyabolum, neque lingotum jamdictum, sed lodo quendam manehem ^ seu modum auripelli *, ia foUio sea ri forma, quem seu quod non tetigit idem reus.

subsequenter dixit et confessus fuit dictus reus quod, dum Lmate apud illustrissimum principem et dominum , dominum Britanie, in pago de Jocelin, Macloviensis diocesis, idem reus pueros per predictum Henrietum sibi ministratos occidi fecit, ibus vicium et peccatum sodomiticum et contra natnram exercommisit modo supradicto.

dixit et confessus fuit idem reus quod dictus Franciscus, de ;o et in absencia ipsius rei, invocacionem demonum ibidem, >t a Jocelin, exercuit, in qua nichil comperiit advenisse. et quod dictus reus, Bituris profecturus, dimisit dictum Franapud dictum locum de Tijfauges, rogans ipsum ut, intérim denti dicti rei absencia , vellet invocacionibus hujusolicite intendere et vacare, ac eidem reo nunciare quidquid iret, faceret vel sentiret ; et quod ipse Francisons sibi, reo, ut UT, absenti, scripsit per verba seu vocabula cooperta, dicendo mr paroles couvertes, quod négocia ipsius rei bene ibant, misit- Qc idem Franciscus eidem reo quandam rem, ad modum ti, in quodem tuello sive canali argenteo quadamque bursa Ida etiam argentea repositam, scribens tune idem Franciscus o reo quod hoc erat res admodum preciosa, hortans insuper 3 litteras dictum reum quatinus rem ipsam bene custodiret. 3se reus, assercionibus hujusmodi dicti Francisci fldem adhijsam' rem una cum bursa jamdicta suo colo suspendit, ipsoque jam per plures dies portavit; sed, postmodum, ipse reus rem odi a colo suo removit penitus et projecit, cum minime comt illam rem sibi profuturam.

. dixit et confessus fuit idem reus quod dictus Franciscus lixit dicto reo qualiter dictus Barron eidem reo mandabat ut lommedere, nomine dicti Barron, tribus pauperibus per tria festa, quodque ipse reus illud fecit in quodam Omnium sancfesto, et unica vice dumtaxat.

rogatus quare sic predictum Franciscum in domo sua et cum 3bat, respondit quia ipse Franciscus habilis erat et eidem gratus, co quod pulcre et ornate verbis latinis loquebatur, ac ;irca négocia ejusdem Egidii diligeatem se exliibebat.

iierc.

unge, reproduisant ce passage, traduit auripcHi par auripeau.

txv PROCÉDURE CRIMINELLE

Item, dixit et confessus fuit idem reus quod, post festum beau Johannis Baptiste ultime preteritum, quidem pulcher javenis, qm morabatur cum quodam cognominato Rodigo in predicto loco de Burgo novo la Radesiis commorante, sibi, reo, in eodem loco existenti, per dictos Henrietum et Stephanum CoriHaut, aliaa Poyclou, quodam sero adductus fuit, cum quo illa nocte ipse reus predictom vicium sodomiticum et contra naturam modo supradicto exerçait et complevit, ipsumque illa nocte interûci et apud Machecolioin comburendum transvehi fecit.

Item^ dixit et confessus fuit idem reus quod, sibi nanciato qualiter gentes municionis fortalicii de Paluau mollebantur capitanenm fortar licii sancti Stephani de Mala morte capere, et cum ob hoc, indignatus super hec, ipse reus, una cum gentibus suis, proficisceretor et equitaret quadam die de mane, de qua non recolit» dnb intencione illas gentes fortalicii de Paluau insilire, capere et punire, si eis obviare posset, tunô dictus Franciscus, in comitiva dicti rei inter alias equitans, dixit a principio viagii hi:gusmodi dicte reo, quod ipse reus dictas gentes fortalicii de Paluau illo tanc minime reperiret, prout nec reperit ; unde fuit ipse reus intencione sua tune frnftratus.

Item, dixit et confessus fuit idem Egidius de Bays se habnisse et occidi fecisse duos mangones S unum Guillermi Sauxaye et altemm Pétri Jaquet, dicti Princzay\ in quos et cum quibus dictas reoi vicium sepedictum libidinosum et contra naturam, modo qno sopn, commisit, exercuit et explevit.

Item, dixit et confessus fuit judiciali ter dictus reus quod, illa vice qua fuit ultimate Yeneti, et de mense julii ultime preteriti, Andréas Buschet tradidit et livravit dicto Egidio, reo, in domo habitacionti' cujusdem Johannis Lemoyne, in qua tune dictus Egidius, reus, hospitabatur, quemdam puerum cum quo ipse reus luxuriavit contra naturam, quemadmodum cum aliis supradictls, ipseque post hec occisum in cloacam hospicii cujusdem, Boetdan cognominatl, prope hospicium dicti Lemoyne, in cpjus Boetdan hospicio seu domo eqni dicti rei hospitati erant, apud marchilium dicti loci Venetensis, per dictum Poictou proici fecit : qui Poiclou ob hoc descendit in ipsam cloacam ad iinem submergendi et cooperiendi cadaver ejosdeni pueri, ne exinde repperiretur.

Item, dixit et confessus fuit sîmiliter dictas Egidius, reas, qnod

1 Apprentis.

> Prinsay (Vienne) ou plutôt Prince, commune de Chéméré, pays de Retx : ce château, entouré d'une forôt, appartenait à Gilles.

CONTRE GILLES DE RAIS. lt

predicti Francisti adventam, alios habuerat demonnm Mf scilicet quendem trompeté seu tube sonitorem vocatum » magistrum Johannem de Ripparia, quemdamque vocaricum, magistrum Anthonium de Palema et quemdam 18 nominis non est memor. Qui quidem invocatores, de iicti Egidii, rei, plures fecerunt demonum invocaciones; [qaibus idem Egidius, reus, interûiit in propria, tam apud tam de Machecolio quam alibi, et specialiter ad yidendum lum seu circuli signum in terra pro invocacione hqjusinda, sub intencione videndi dyabolum et loquendi cum ictiones cum eo faciendi. Sed dixit idem reus quod nnnm dyabolum videre neque cum eo loqui potuit, quamquam lantam posset penam adhibuisset, adeo quod per ipsum stetit aut tardavit quîn dyabolum viderit et locutus fùerit

dt et confessus fuit sepedictus Egidius, reus, quod dictas

invocator, dixit, una vice, reo qualiterdyabolus, ad finem t adimplendi per ipsum ea que dictus reus intendebat labere ab ipso dyabolo, volebat fieri et habere a dicto reo ilam manu propria et cum sanguine digiti dicti rei signaquam cedulam dictus reus promitteret seu donaret ipsi Qociens ad ipsius rei invocacionem veniret, certas res, de ) reus non recolit : quodque idem reus, ob hujusmodi causam lignavit dictam cedulam propria manu, cum sanguine sut ti, et scripsit in fine dicte cedule nomen suum proprium, lies ». Et de aliis vocabulis in eadem cedula contentis for- )n recolit, nisi quod promittebat, per tenorem ejusdem îto dyabolo res in ipsa cedula declaratas, dummodo ipse daret seu preberet eidem Egidio scienciam, potenciam et Sed est bcne certus, ut asserit, ipse reus quod, quicquid

promiserit per illam cedulam vel alias ipsi dyabolo, semm vitamque suas excepit et penitus reservavit ; dicitque lia hujusmodi non fuit tune tradita dyabolo, cum non d ipsum Egidium, reum, in et per ipsam invocacionem.

dixit et confessus fuit similiter dictus reus quod, in una lum per dictum magistrum Johannem de Ripparia factaquodem bosco seu nemore prope locum seu villam de

consistente, qui de Ripparia, priusquam ad invocacionem i faciendam protlcisceretur, armis et harnesiis corporalibus

gfcs (Vendée). On y Toit encore les ruines du château de Gilles de

Lvi PROCÉDURE CRIMINELLE

se munivit et dictum nemas sic armatns adivit, inyocacionem ipsam facturas : et, cum dlctus reus, associatus suis servitoribos, et signanter Eustachio, Henrieto, et Stepiiano Corrilkail^ alias Pokin, predlctis, pergerent post pusillum versus dictum nemus, obviarentque dicto de Ripparia ab illo nemore redeunti, tune dictus de Ripparia dixit eidem Egidio, reo, quod ipse de Ripparia viderat dyabolam venientem ad ipsum, in specie lepardi qui transiverat altra absqae eo .quod quicquam diceret dicto de Ripparia, unde ipse de Ripparia magno fuerat timoré perterritus, ut dicebat. Et addidit dictus reu, ia sua narracione hujusmodi, quod dictus de Ripparia, oui ipse reas tradiderat sommam viginti regalium auri, recessit post invocacionem hujusmodi, promittens se postmodum reversurum ad eundem ream, quod non fecit idem rcus.

Item, dixit et confessus fuit idem reus quod, cum in qaadam alia demonum invocacione quam ipse reus et quidem invocatoram supndictorum, cujus nominis non recordatur, tune associati Gilleto de Sillé, fecerunt in quadam caméra supradicti fortalicii de Thiffauges, nec ipse de SUlé ausus esset circulum seu circulare signnm in dicta caméra pro ipsa invocacione factum intrare, quin ymo se ad qoamdam fenestram illius camere retraxisset sub intencione saliendi foras si quid sibi formidandum ibidem venire sentiret, tenendo inter br&chia sua ymaginem béate Marie Virginis, dictusqae reus, iatra signumhigusmodi circulare existens, admodum timuisset et presertim eo quod dictus invocator sibi probibuerat ne fàceret signum craciset quod, secus ipsi, reus et invocator, in periculo magno forent, née ipse reus ob hoc signum illud facere ausus esset, sed tune, recordatus cujusdem oracionis de beata Maria que incipit « Alma^ », in continenti dictus invocator precepit dicto reo quatinus circulnm illum exiret, prout statim exivit, signum ûiciens sancte cmcis : rece> densque protinus et exiens illam cameram, rémanente ibidem et relicto ipso invocatore, hostioque illius camere per ipsum recedentem supradictum invocatorem tune clauso, obviavit predicto Gilleto de SUlé, qui sibi, reo, statim dixit quod ipse invocator, in ipn caméra sic relictus, verberabatur et percutiebatur adeo et in tantom ac si percussio higusmodi âeret supra unam culcitram. Qui quidem reus, hoc audito, ipsam cameram confestim aperuit; in ci^us camere introitu ipse reus vidit dictum invocatorem in ûusie et aliis sùi corporis partibus valde lesum et habentem, inter alios ictus et percnssiones per ipsum invocatorem tune passos, unam bociaxn sive gilbum in fronte, ac alias verberatum adeo quod ipse invocator se non

* Aima Redemptoris mater, antienne^qui se chante dorant TAvent.

CONTRE GILLES DE RAIS. lviï

poterat substinere ; unde dîctns reus, timens ne dictus invocator ob percussionem et verberacionem hujusmodi moreretur, voluit et fecit ipsum invocatorem confessionis recipere sacramentum , qui tamen non decessit, sed convaluit post verberacionem eandem.

Item, dixit et confessas fuit dictus Egidius de Rays, reus, quod destinavit prefatum Gilletum de Sillé ad partes superiores pro querendo et adducendo eidem Egidio, reo, invocatores demonum seu spirituum malignorum. Qui quidem Gilletus de Sillé, sic missus et deinde regressus, rctulit eidem Egidio, reo, qualiter ipse de Sillé repérerai quandam mulierem que se de invocacionibus hujusmodi intromittebat : quodque ipsa dixerat eidem de Sillé quod, nisi ipse Egidius de Rays non removeret cor suum ab ecclesia suaque capella, nunquam posset ad intencionem suam pervenire : quodque ipse de Sillé reperierat in illis partibus aliam mulierem, que dixerat eidem de Sillé quod, nisi dictus reus desisteret seu cessari faceret a quodom opère per eum intentato seu quod prosequi intendebat, nunquam sibi bene eveniret.

Item, quod dictus de Sillé repererat in illis partibus unum invocatorem quem idem de Sillé ad dictum reum adducere, ut dicebat, proposuit et incepit, sed quod, veniendo, ipse invocator, ad dictum reum accedere disponens, per quendem fluvium seu rippariam transeundo, casualiter submersus est.

Item , dixit et confessus fuit idem Egidius , reus, quod ipse de Sillé quemdam alium invocatorem ad dictum reum post adduxit , qui nec mora deffunctus est ; in et ex quorum sic miserabili defunctorum obitibus aliisque premissis dif!lcultatibus, quibus obsistentibus non potuit ad predictas invpcaciones et aliaa intenciones suas dampnabiles pervenire, dicebat se credere divinam clemenciam et ecclesie suffragia, a quibus nunquam cor spesque ipsius dissesserunt, sibi, ne tôt discriminibus periculisque periret, misericorditer subvenisse, et, ob hoc, in proposito habuisse a vita sua mala de cetero desistere ac ad partes Jherosolimitas adiré atque sepulcrum dominicum et alia loca principalia conyersacionis passionisque sui Redemptoris peregre visitare, et alia facere quibus posset suorum veniam peccatorum ab ipso suo Redemptore misericorditer obtinere. Unde, postquam premissa in judicio, ut prefertur, sponte libereque dixisset et confessus esset, hortatus est populum ibidem existentem et potissime viros ecclesiasticos, ibidem in potiori numéro assistentes, quatinus semper haberent sanctam matremecclesiam revereri etsummo opère honorare nec umquam discedere ab eadem, subjungens expresse quod, nisi ipse reus cor et affectum suos ad ipsam ecclesiam direxisset et apposuisset, nunquam dyaboli maliciam et Intentam evadere

Lviii PROCEDURE CRIMINELLE

potuisset, quin ymo credebat quod aliter dyalK>Ia8 ipsnm renm, suis exigentibus tam enormibas sceleribus et peccatis , a janudia strangulasset corpusque et animam ipsius penitns aaportasset : hortans insuper quosquam patresfàmilias ut caverent ne libères soos délicate vestiri occioseque vivere tollerareot, innaens et assereni quod ex occiositate et ediis superâuis * mala plurima generantur, et declarans expressius de se ipso quod occiositas et nimia coriosaqne ciborum delicatorum vinorumque calidorum frequens aasumpUo libi incentiva principaliter prebuerunt, unde tôt peccata et soeleFS perpetravit.

Super quibus sceleribus et delictis per eum, ut premittitnr, peipetratis, ipse Egidius de Rays, reus, a suo Creatore et piissimoRedemptore misericordiam et veniam, necnon a parentibus et amicis predietorum tam crudeliter occisorum liberorum, et a quibuscomque aliis, in quos deliquit et quibus obnoxius est effectua, ibidem et alibi ubicumque existentibus, remissionem , a cunctisque Christ! fldelibas et christicolis, tam presentibus quem absentibus, devotanim oradonum subsidia, humiliter et lacrimabiliter, postulavit.

Et, propterea, predictus magister Guillermus Chapeillon, promotor. in presencia dicti Egidi de Rays, rei, attenta ipsius rei spontanaa, sicut prefertur, [confessione] et aliis probacionibus légitime contn eundem reum factis ad concludendum et per alteram partem concludi videndum necnon sentenciam et sentencias diffinitivas per dictum reverendum in Christo patrem, dominum episcopum Nannetensem et fratrem Johannem Blouyn, vicarium dicti inquisitoris, et per quemlibet ipsorum seu eonim, per ipsosquead bec committeadoi seu deputandos, in scriptis ferendis et promulgaodis in causa et causis bujusmodi , certam diem et competentem terminum eidem Egidio, reo, preUgi et assignari instanter postulavit, véi dictas Egidius de Rays, reus, diceret causam, si quam liaberet et racionabilem, cur boc Ûeri non deberet. Tuncque ipsi domini episcopus et vicarius inquisitoris predicti diem martis proximum fùturam ipeis promotori et Egidio de Rays^ veo, in hoc non contradîcenti et ad procedendum ut jus esset, si neccesse videretur, in causa et caosis bujusmodi, duxeruntprotigendum, statuendumetassignandom.proot pretixerunt, statuerunt et assignarunt.

Super quibus premissis dictus promotor pctitt per nos, notariot et scribas infrascriptos , sibi fieri et conflci unum et plura pabliM instrumenta. Presentibus, loco quo supra, reverendo in Christo pâtre, domino Johanne Prigencii, episcopo Briocensi, magistris Petro de

1 L'excès de table.

CONTRE GILLES DE RAIS. liz

Hospitali, présidente Britanie, Roberto de Ripparia et domino Roberto d'Espinay, milite supradlcto, ac nobili viro Yvone de Rocerff, necnon honorabilibus viris, magistris Yvone Coyer^ decano, Johanne MorcUi, cantore, Graciano Ruitz^ Guillermo Groygueti, in utroque jure licenciato, Johanne de Castro gironis, Petro Aprilis, Roberto Vigerii, GaufTredo de Chovigneyo, licenciato in legibus, m^oribus Nannetensibus , Gauffrido Piperarii , capicerio , Petro Hamonis , Johanne Guerrine^ Johanne Vaedie et Johanne Symonis, béate Marie Nannetensis [et Briocensis] ecclesiarum canonicis^ Herveo Levy, senechallo Corisopitensi, et magistro Guillermo de la Loheriej licenciato in legibus, curie secularis Nannetensis advocato^ una cum pluribus aliis in multitudine copiosa ibidem congregatis testibus , ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

De Alneto. — Jo. Parvi. » G. Lbsné.

Mardi, 25 octobre 1440.

Prononcé des arrêts rendus contre Gilles de Rais.

Die martis post festum beati Luce euvangeliste , vicesima quinta dicti mensis octobris, comparuerunt personaliter in judicio coram dictis reverendo in Christo pâtre dominis, Johanne de Malestricto, episcopo Nannetensi, et fratre Johanne Blouyn, vicario prefati inqui^ sitoris, in dicta magna aula superiori predicte Turris uove, ibidem, mane, hora terciarum, ad jura reddendum pro tribunali sedentibus, prefatus magister Guillermus Chapeillon, promotor, pro se ipso, ex parte una, et dictus Egidius de Rays, reus, etiam pro se ipso, parte ex altéra.

Qui quidem promotor, satisfaciendo assignacioni termini hi:gusmodi, in causa et causis hujusmodi, concludi et pro concluso haberi per prefatos dominos episcopum et fratrem Johannem Bloyn, vicarium inquisitoris prelibati, in presencia dicti Egidii de Rays, rei^ audientis et intelligentis et non contradicentis, cum instantia débita postulavit et, quantum in eo fuit, conclusit in eisdem. Et tune dicti domini episcopus Nannetensis et ft*ater Johannes Blouyn, vicarius dicti inquisitoris, cum dicto promotore concludente et secum concludi petente, ut supra, in presencia prefati Egidii de Rays^ rei, non contradicentif» sed in hoc consensientis, in causa et causis hujusmodi, concluserunt et habuerunt ac haberi voluerunt pro concluso in eisdem.

Lx PROCEDURE CRIMINELLE

' Qua siquidem conclusione, sicat premittitur, fàeta, dictas promotor per eosdem dominos epîscopum Nannetensem ac frairem Johannon Blouyn, yicarium dicti inquisitoris, sentenciam et seoteneias in caon et causis hujusmodi ferri et promulgari diffinitivas, ad itatim, in presencia dicti Egidii de Rays, rei, aadientis et intelligentla, pro eodem promotore et contra dictum Egidium de Rays, Teum^ jaxta et secundum conclusionem et conclusiones preinsertorum articuloinm, ferri et promulgari per eosdem dominos episcopnm et firatrem Johannem Blouyn, vicarium inquisitoris prelibati, sea per qnemlibet ipsorum, aut eorum vel alterius ipsoram ad hoc depatatnm, instanter postulavit.

Et tune idem dominus episcopus Nannetensis et fhiter Johannes Blouyn, vicarius ipsius inquisitoris, ut supra, ad jura reddendun pro tribunali sedentes, in presencia dicti Egidii de Rays, rei, audientis et intelligcntis et non contradicentis, visis primitus per eos etdiligenter inspectis omnibus et singulis actis, actitatis, litteris, scripturis, processibus, confessionibus dicti Egidii, rei, deposicionibos testium et aliis juribus et munimentis in causa et causis hoijosmodi habitis et exhibitis atque productis, ipsisque cum diligencia et maturitate debitis recensitis, et habita super ipsis omnibus et singulis cum reverendis patribus, dominis episcopis, jurium doctoribos, jurisperitis et sacre pagine professoribus ac praticis famosis acaliii probis viris, quibus dictus reverendus pater, dominas episcopoi Nannetensis et frater Johannes Blouyn, vicarius dicti inquisitoris, de meritis cause et causarum hujusmodi relacionem plenariam feoenmt et fldelem, matura deliberacione, de ipsorum dominorum episcoponuD, doctorum, jurisperitorum, theologorum, praticorum et alioram proborum Tirorum consilio et assensu, ad suas diffinitiTam et difliniti* Tas sentenciam et sentencias in causa et causis hujasmodi promolgandas et ferendas duxerunt procedendum et processerunt, eamqae et eas, secundum ea que per hujusmodi acta, actitata, confessionem. testium deposiciones, scripturas et processus aliaque jura et mnnimenta predicta vlderunt et cognoverunt et que nanc rident et cognoscunt, per organum venerande circonspectionis viri, domiiù Jacobi de Pencoetdic, utriusque juris professons, offlcialis Nannetensii» respective et successive tulerunt et promulgarunt, prout et qaemadmodum in quibusdam papiri cedulis, quas tune idem de Peneoeidic in suis tenebat manibus^ quasque ibidem, publiée, alta et intdlligibili voce, predicti domini, episcopus Nannetensis et vicarias dicti inquisitoris per dominum Jacobum, doctorem et offlcialem sapradictoB* porlojji locerunt, sub tcnorem infrascriptum plenius continetur.

Postquarum quidem sentenciarum promulgacionem, sicut prefertor,

CONTRE GILLES DE RAIS. lxx

factam, prefatus dominus episcopus Nannetensis, vice saa et dicti vicarii predicti inquisitoris, dictum Egidium, reum, interrogavit an ipse volebat ecclesie, matri nostre, propter errores supradictas et malignorum spirituum invocacionem et allas a lide cathoUca devlaciones, reincorporari et ad eamdem revertl. Qui respondit et dixit 86 nunquam sel visse quid esset heresis, née illam sclverat commisisse aut in eam incidisse, sed tamen, quia tam ex confesslone sua quam aliis probacionibus , ecclesia judicabat (commissa per eum sapere heresim, ideirco devotissime, genibus Hexis, et cum magnis suspiriis et gemitu, peciit per dictes dominos episcopum Nannetensem et fï*atrem Johannem Blouyn, vicarium dicti inquisitoris , reincorporari. Ad quam reincorporacionem tune dicti dominl epi;scopus Nannetensis et frater Johannes Blouyn, vicarius dicti inquisitoris, prefatum Egidium, reum, hoc humillter petentem, receperunt et admiserunt, et ipsum reincorporarunt. Qui, postquam sic reincorporatus fuit, humilime, âexis genibus, suspiria et gemitus hujusmodl continuando, a sentenciis excomunicacionis in dictis pronunciacionibus sentenciarum dlffinitivarum hujusmodl, sicut premittitur, contra eum promulgatis et aliis quibuscumque, si quas occaslone delictorum predictorum per eum commissorum et inique perpetratorum , ac etiam propter effractlonem immunitatis dicte ecclesie parrochialis sancti Stephani de Mala morte supradicte, et quarumlibet aliarum ecclesiarum, et detencionem et captionem dicti Johannis Ferron, clerici, forsan incurrisset , necnon [occasione] conviciorum et ii^uriarum eisdem dominis episcopo et vicario et viris ecclesiasticis, prout supra, per eum dictorum, et offensarum Deo et ecclesie sue illatarum , per prefatos dominos episcopum Nannetensem et fï*atrem Johannem Blouyn, vicarium predictum, et eorum quemlibet, absolvi et veniam super hec sibi impartiri peciit. Qui sibi hoc indulserunt , propter Deum, fuitque tune predictus Egidius de Rays, reus, a dicta excommunicacionis sentencia per prefatum dominum episcopum Nannetensem in scriptis et forma ecclesie assueta absolutus, et participacioni sacramentorum et Christi fidelium et ejusdem ecclesie unitati restitutus. Demum Yero,prefato Egidio, reo, instante et petente quoad audiendum confessionem suam secretam, ipsumque de confessis seu conûtendis suis peccatis absolvendum , sibique super omnibus, tam judicialiter per ipsum jam confessatis quam in foro consciencie contitendis, et sibi pro modo culpe penitenciam salutarem imponendum sive injungendum, ipsumque Egidium, ream, a quibuscumque excommunicacionis sentenciis in ipsum, auctoritate juris seu prefatorum judicum, tam conjunctim quam dlvisim, iatis, [absolvendum] : prefati domini episcopus Nannetensis et frater Johannes Blouyn,

LXix PROCÉDURE CRIMINELLE

yicarius dicti inqaîsitoris , religioso viro, firatii Johanni JayenaliSi ordinis carmelistarum de Ploermello, Macloviensis diocesîs, Tieei suas duxerunt committendas et commiserunt.

Super quibus premissis, dictus magister Guillermoa ChapeUkm, promotor, peciit per nos, notarios et scribas sapradictos, sibi fleri et contici unum et plura publica instrumenta. Presentibus , loeo qao supra, reverendis patribus, dominis Jolianne Prigeocii, Briocensi, et Dyonisio de la Loherie, Laodicensi ' episcopis^ et Goillenno de Bfalestricto , electo ecclesie Cenomanensi , necnon honorabilibos et nobilibus viris, magistris Petro de Hospitali , predideote Britanie, Roberto de Ripparia ac domino Roberto d'Espinay, milite, Yrone dt Rocerff, supradictis, et magistris Johanne de Castrogironis, OliTerio Solidi , Nannetensis, et domino Roberto Mercerii, Brioceosis eeclesiarum canonicis, Guillermo Ausquier, rectore parrochialis ecelesîe sancte Crucis de Machecolio, dicte Nannetensis diocesis» Johanne Guyoky Guillermo de la Loheriey in legibus licenciâtes Oliverio et Guillermo les Grimaux, curie secularis Nannetensis advccatis, nna cum pluribus aliis in multitudine copiosa tune ibidem congregitii testibus, ad premissa vocatis specialiter et rogatis.

Ds Alnbto. — J. Pàbyi. — G. Lmi.

ÀRRÉT

condamnant Gilles de Bais comme hérétique et cgpattat.

Tenores vero dictarum papiri pronnnciacionis cedularam, de quibus supra ût mencio, sequuntur et sunt taies.

Christi nomine invocato.

Nos, Johannes, episcopus Nannetensis , et firater Johannea Nm^ in sacra pagina baccalarius, ordinis Aratmm predicatoram Nannetensis, vicarius inquisitoris heretice pravitatis predlcti in civitateet diocesi Nannetensi, pro tribunali sedentes et habentes pre oeolii solum Deum^ de reverendorum patram, dominorom epiacopomiDf

t Plus loin Laudicensis episcopi. Denis de la Loherie appartenait à ïïo» famille bretonne bien connue : mais il y a une erreur dam cette lecosdt indication du siège épiscopal qui lui est attribué. En 1440, Gaillanme ^ Champeauz était évéque de Laon (Laudunensis). D. de û Lobèiie éUit évéque de Laodicée, in pariibus in^delium»

CONTRE GILLES DE RAIS. Lxiix

jurisperitorum, doctorum et sacre pagine magistrornm concilio et assensu, par hanc yeram sentenciam difïinltivam, quam ferimus in hiis scriptis, attentis deposicionibus testium pro parte una et promotoris nostri, in hac parte per nos deputati, in causa âdei hujusmodi, contra te, Egidium de Rays, subdictum et justiciabilem nostrum , in hac parte productorum et diligenter examinatorum , et eorumdem testium deposicionibus in scriptis âdeliter redactis, attenta etiam confcssione tua spontanea coram nobis facta, aliisque attentis et consideratis que animos nostros juste moverunt in hac parte, pronunciamus, decernimus et declaramus te, Egidium de Uays, supradictum, coram nobis in judicio présentera, hereticam apostasiam perfidie, ac horridam demonum invocacionem coramisisse nequiter et perpétrasse ; ob hocque excomunicacionis sentenciam et alias jurium penas incurrisse, puniendum fore et salubriter corrigendum, punirique, corrigi debere, prout jura volunt et canonice decernunt sanctiones.

Db Alnbto. — Jo. Pjlrvi. — G. Lesné.