ARRÊT

condamnant Gilles de Rais comme coupable de sacrilèges , et d'attentats

aux masurs *•

Christi nomine invocàto.

Nos, Johannes, episcopus Nannetensis, pro tribunall sedens et solum Deum pre oculis habens, visis et cognitis per nos meritis et processibus cause fidei coram nobis vertentis a parte promotoris nostri in bujusmodi causa per nos deputati, agentis contra te, Egidium de Rays, subdictum et justiciabilem nostrum, in bac parte reum , attentis deposicionibus testium pro parte una et dicti promotoris nostri in hac causa producto juratorum et diligenter examinatorum, ipsorum testium deposicionibus in scriptis fldeliter redactis, attenta etiam confessione tua per te judicialiter coram nobis sponie facta et publiée emissa, aliisque attentis et consideratis, animum nostrum canonice moventibus in hac parte, de reverendorum patrum et sacre théologie magistrorum acjuriumperitorumconsilio, per hanc nostram sentenciam defûnitivam, quam ferimus in hiis

< Le crime d'assassinat étant réserré par la jastice dacale.(V. page cili.)

Lxxv PROCEDURE CRIMINELLE

scriptis, pronunciamus, dècernimos et declaramas te, Egidiom de Rays, supradictum, coram nobis personaliter injudiciocomparentem. crimen et vicium contra naturam cum liberis utriasqne sexos mon sodomitico , necnon sacrilegium et violacionem emonitatis ecelesie commisisse nequiter et perpétrasse, ob hocque in hiis seriptii excomunicamus et alias penas juris incurrisse decemimus, alteriosqoe puniendum fore salubriter et corrigendum punirique et corrigi debere, prout jura volunt et canonice sanctiones.

De Alneto. — Jo. Pàbvi. — G. LuMi.

16 — 17 oetodre 1440.

INFORMATION FAITE PAR LES JUGES ECCLÉSIASTIQUES sur les faits et articles de la procédure.

Attestacîones testium pro parte dicti magistri Guillermi ChapeiUùn, promotoris, ut pretertur, coram prefatis reverendo in Chiisto pâtre, domino Johannc, episcopo Nannetensi, et fratre Johanne BtoiyR. inquisitore Iierctice pravitatis, productorum ac per nos, Johannem de Aineto, Johannem Parvi, Nicolaum Geraudi et Guillermum les"^' notarios et commissarios supradictos in hujusmodique causa et caosis scribas per prefatos dominos judiecs deputatos, de jussu, mandate et commissione -eorumdem dominorum judicum super articalis 'dicti promotoris suprainsertis Ûdelius ac diligencius quam potuimai exAminatorum, sequuntur.

16 octobre 1446.

Déposition de François Prélatin elere et akhimisti.

Et primo :

Franciscus Prblati, examinatus et inquisitns dedma aexti die mensis octobris, anno Domini millésime quadriDgeotesimo qaadra* gesimo, indicione et pontitlcatu et constante concilie generali mp^' dictis, super omnibus contenus in articulis preioscriptîs, raccesii^

CONTRE GILLES DE RAIS. lzt

seriatim, deponit quod ipse fUit et est oriundus loci de Monte tino \ in Yalle nebule , prope Pistorium , Lucane diocesis % in alia, clericusque, ut asserit, et quod sibi contulit tonsuram clerilem episcopus Aretinus ', quodque ipse pridem studuit in poesi et omancia et aliis scienciis sive artibus, utpote alkemia : et quod itis vigenti trium annorum vel circa, ut crédit. Item^ dicit et deponit quod, nunc sunt duo anni vel circa, cum iste anciscus moraretur Florencie cum episcopo Montisragalis, vnlga- ,er dicto de Mondini^, ad eundem Franciscum accessit quidam minus Eustachius Blanchet, presbiter, qui, per médium ci:gusdam xgistri de Montepoliciano ^, cum isto Francisco primo habuit notiun ; et, postquam idem Eustachius et iste simulper aliqua tempera ^queutassent, invicem cibos et pocula sumpsissejit ac se invicem las sociassent, tandem dictus Eustachius peciit a dicto Francisco ter cetera si sciret artem alkemie et invocacionem demonum ercere. Oui dictus Franciscus dixit et respondit quod sic : et tune sm Eustachius petiit ab eodem Francisco si vellet venire in anciam. Oui dictus Franciscus respondit quod habebat quemdem )i notum et consanguineum cognominatum de Martellis, commentem Nannetis, in Britania, et quod libenter accederet ut illum deret. Tune vero dictus Eustachius dixit eidem Francisco quod, in sis partibus Francie, erat quidam magnas, videlicet dominus Rade- 3rum, qui valde cupiebat habere apud se aliquem virum scientem tes predictas et expertum in illis, et quod, si predictus Franciscus at in hujusmodi artibus scientiûcus et expertus velletque ad ctum dominum accedere, quod ipse posset cum eodem domino andissima commoda reperire. Tune dictus Franciscus eidem istachio annuit accedere cum illo apud dictum dominum Radesiarum, :casione premissorum ; tractuque temporis, iter arripuerant accès- ;ri ad bas partes ; isteque secum attulit a dictis partibus Florencie lemdam librum invocacionum et artis alkemie predicte, et demum )plicuerunt apud locum de Sancto Florencie Veteri nullius diocesis *,

provincia Turonensi ^^ ubi, postquam appiicuerunt et per aliquos

* Monte-catini di Val di Nievole, diocèse de Pescia (Italie).

* Pistoie, au bas des Apennins, êvéchô suHragant de Florence ; Lucqaes, cheyêché.

* D'Arezzo, évôché suffragant de Florence, en Toscane.

^ Sans doute Mondovi, le diocèse de Mondovi {Montis regalit) en Piémont.

* Moote-Pulciano, en Toscane.

* Saint-Florent-Ie-Vieil (Maine-et-Loire). Le territoire de Saint-Florent relelit directement de Uoiuc.

^ On sait que la province ecclésiastique de Tours comprenait la Bretagne.

LXYi PROCÉDURE CRIMINELLE

dies ibidem steterant, dictas Eustachioa ab eodem loob flcripiitdieU) domino Radesiarom adventom ipsorum; quo ad ejasdem domîiii aoticiam dodactOy ipse dominus confestim misit quosdam Hennetsm et Poictou, videlicet Stepbanum^CoiTi//ati<, familiares snoq» cun dnoboi aliis equitibas ad querendum istum et Eustachium predietam, qm simul apud Theffauges accesserunt. Post quorum accossomt tûîi iito et Eustachio, auditoquea dicto Eastachio qaod iste erat expertoset scientiâcus in artibus antedictis, inde multum gaviiui eit ipie dominas : cum qao siqaidem domino, a predicto tempore, iatemonm traxit continuam, spacio sexdecim mensium vel circa.

Item, dicit quod, postquam iste Te£Daugiis aliquamdiu stetit, ipse habuit noticiam cum quodam britone britonisante/ tune ibidem, videlicet Theffaugiis, Maleacensis diocesis, in domo Gaufflridi LeamU» castellani ejusdem loci, commorante, qui medicabatur occoloi oxoris dicti castellani, quibus ipsa inûrmitatem paciebatur; x^enesquemiste reperit quendem librum incausto nigro^ partim in papiro et ptrtim in pargameno, descriptum et rubricatum rubro; qui qnidem liber continebat in se invocaciones demonam et pinra alla tangenda medicinam, astrologiam et plures alias res : quos qnidem librof iste ostendit postmodum prefato Egidio. Post quorum oateiisionem et eorum inspectionem, ipse Egidius dixit quod ipsi probarent siye e^rirentur illos libres et presertim dictarum invocacionum (sic). Pro qao faciendo, prefatus dominus Egidius et iste tractu temporia, qaadam nocte, post cenam, habentes lumen in flambello cere et alias nna cum libre pretacto, quem iste secum attulerat, ut prefertar, fecenint plures circules cum caratberibus et signis, ad moduTi armonim coo cuspide ensis, super terram, videlicet in platea ci^asdem magne anie inferioris castri dicti loci de Theffauges, ad quorum circalorom oomposicionem et confectionem interAierunt Egidius de SiUé^ prefttoi Henriet et Poictou, videlicet Stephanus CorriUaut, ac dominus Eostachiu Blanchet. Post quorum circulorum et caratherum confectionem et ignium accensum, omnes prenominati, prêter dictum dominnm Egidium de Rays et istum, a dicta aula, de mandate ipsios domini Egidii, recesserunt, inter quos circules ipse Egidius et iste existebtnt habentes in medio circulorum predictorum et in qaodam angnlo prope parietem, in quo siquidem pariete iste confecit aliom csntherem carbonibus accensis in poto terrée : super quos siqaidam carbones miserunt pulveres magnetis, vulgariter « dl'aifmani », inoeosum, mirram et allées, ex quibus fumus odoriferus procedebat. Et ibidem fuerunt, aliquando stando, aliquando sedendo, et aIiqn[ando] flexis genibus pro adorando et sacriticia faciendo dictis demonibiu, quasi per spacium duarum horarum, invocando et cum intaDdoiie

CONTRE GILLES DE RAIS. lxvii

invocandi demones, aliquando prefato Egidio in predicto libro et aliquando isto legentibus et expectantibas si démon invocatus ibidem compareret, ubi, ut asserit, nichil pro tune comparuit.

Item, dixit quod in illo libro continebatur quod demones habebant potestatem revelandi thesauros absconditos et docendi philosophiam et dirigendi in agendum. Que quidem verba mvocacionis predicte, quibus tune utebantur, sunt hec: « Conjuro vos, Barron, Sathan, Belial, Belzebuty per Patrem et Filium et Spiritum sanctum, per Virginftm Mariam et omnes sanctos, ut appareatis hic presencialiter ad loquendum nobiscum et ad faciendum voluntatem nostram. » Interrogatus, si comparuissct démon ibidem, utrum aliquid eidem obtulissent vel dédissent, dicit quod sic: gallum sive columbum sive pipionem aut. turturem vives, ad eum aliciendum ne noceret invocantibus et ut petita facilius eisdem concederet.

Item, dicit quod ipse Egidius et isto alia vice proposuerunt facere, loco supradicto, invocacionem cum aliis rébus, videlicet cum quodam lapide vocato DyadocusS et cum ave crispata sive hupuputa: quam invocacionem non fecerunt ob deffectum dicti lapidis.

Dicit insuperquod, in eodem loco, ipse Egidius et iste pluries consimilem invocacionem fecerunt, modo et forma pretactis.

Item, dicit quod ipse et PoictoUf videlicet Stephanus Corrillaut, dicti Egidii servitor predictus, alia vice^ dicto Egidio hoc sciente, precipiente et de congédie et nomine ejus, exierunt nocte dictum castrum de TheffaugeSj dicte diocesis Maleacensis, et secum tulerunt libram predictum cum lumine, videlicet cereo sive flambello, et pulvere dicte lapidis magnetis ac aliis aromatibus quibus supra, ut invocacionem demonum facerent, et accesserunt subtus stangnum dicti loci versus Montemacutum', in quodam prato distante ab eodem stangno quasi per unum tractum arcus : in que prato fecerunt circulum et caratheres similes alios supradictos^ ignemque tune accenderunt ut supra, dictasque invocacioues fecerunt ; et dixit iste testis predicto Poîctou, videlicet Stéphane Corrillaut, ut non faceret signum crucis dum intraret circulum et quamdiu illuc staret, ne forte dictum signum impediret adventum demonis invocati : dictamque invocacionem fecerunt, modo et forma quibus illam fecerant iste et dictns Egidius in aula supradicta, quibus nil tune apparuit, ubi steterunt per spacium semihore vel circa : hecque fecemnt prope quamdam domum veterem inhabitatam que distabat a loco dicti circuli quasi per

1 Eq grec traverse, de 6id et 8ox6ç (poutre). On appelait ainsi une pierre précieuse semblable an béryl, qui est une variété d'éraeraude. Moulai^u (Vendée^

Lxviii PROCEDURE CRIMINELLE

unum tractum arcus vel circa. In quorum inde recessà playia oepit vigere et ventus validus, eratque tune tempus valde atmm.

Item, dicit se dici audivisse a quodam Guiilermo d'AuxiK iamiliari et servitore dicti Egidii, quod ipse Egidius multos paeros interfecerat et interûci fecerat in caméra sua de Teffauges^ et apud MachecoliuiDi etiam in ejus caméra, et supra portale ipsius loci de Machicolio, nt offerret illorum sanguinem et membra demonibua, fkciendo predictam invocacionem de ipsis demonibus.

Item, quod dici audivit a dicto Guiilermo quod dictus Bgidios sodomiam committebat cum dictis pueris.

Item, dicit se vidisse, nunc est unus annus vel circa, quemdem infantem, etatis sex mensium vel circa, in aulapredictadeTefEaugU, occisum et mortuum et in platea prostratum, présente tune Egidlo de Sillé : quem puerum crédit iste interfectum fuisse per dictum de Sillé.

Item^ quod, cum dictus Egidius et iste simul plures InTocaciones fecissent^ quibus démon invocatus minime apparuisset, dictas dominus Egidius peciit ab isto quare hoc erat et quod démon inyocatosei non apparebat et sibi non loquebatur, dixitque isti ut iste hec idem peteret a dicto demone invocaio ; pro quo sciendo iste invocacionem fecit^ et responsum a demone invocato super premissis accepit qaod hoc erat ex eo quod dictus dominus Egidius multa demonibus inrocatis dare promiserat, at promissioni sue non paruerat, quodqae, si ipse dominus Egidius vcUet quod démon sibi appareret ut ei loqaer»tur, quod ipse sibi daret, qualibet vice qua sibi appareret eteiloqaeretur, galium sive pulum aut columbum seu pipionem, dummodo ipse Egidius ab eodem demone invocato magnum quid non peteret, et, si forte magnum quid peteret, tune in eodem casa oportebat at sibi daret aliquod membrum pueri, quod et retulit iste prefato domino Egidio.

Item, dicit quod, postmodum hoc ad dicti Egidii noticiam dedactam, ipse Egidius, quadam vice, portavit ad cameram istius Francisci matnum, cor, occulos et sanguinem cujusdam pueri in quodem vitro, et isti dédit ut ', dum iste invocacionem primo faceret, iste dicta manom, cor, occulos et sanguinem demoni oHerret atque daret, si démon ipse ad dictam invocacionem accederet ; an vero predicta membra esseot ex illo puero quem iste dixit se vidisse mortuum in dicta aula di TcffauQcs, ut supra, vel ex alio, nescit, ut asserit.

^ D'Auxy, Dauxy ou Daussy. Un membre de cette famille fût égalemcot maître dhûtel du duc d'Orléaua.

* Le texte porte : Et.

COiNTRE GILLES DE RAIS. lxix

Item, et quod, brevi tempore post premissa, iste et dîctns Egidîas, loco superius tacto, vîdelicet in ania predicta, cum cerimoniis supradictis, invocacionem fecerunt cum intencione offerendi et dandi demoni manum, cor, occulos et sanguinem antedictos, si tune appamisset ; in qua quidem invocacione démon minime apparuit, et ideo postmodum iste dicta manum, cor et occulos, panno lineo involuta, inhumavit prope capellam sancti Yincencii, inter septa dicti castri de TheffaugeSf in terra benedicta, ut crédit.

Item, dicit quod iste plures invocaciones fecit in aula supradicta, supponendo in igné accenso, existente in poto terreo, ut supra, intca circulum, incensum, mirram et allées. Ad quas quidem invocaciones* sepe, etiam usque ad decies vel duodecies, apparuit ei dyabolus vocatus Barron, in forma seu specie hominis juvenis pulcri in etate viginti quinque annorum vel circa.

Item, dicit se. in presencia dicti domini Egidii, fecisse très invocaciones dumtaxat quibus dyabolus minime apparuit, prout nec umquam in ejusdem Francisci presencia dictu domino Egidio apparuit, nec scit quod umquam apparuerit.

Interrogatus cum quo, seu a quo, et ubi iste didicit artem invocacionum predictarum, respondet quod Florencie, et hoc cum quodam magistro Johanne de Fontenellis, medico, nunc sunt très anni.

Interrogatus de modo, dicit quod diotus magister Johannes primo eum duxit in quadam alta caméra domus habitacionis sue, ubi tune de luce seu de die circulum similem, ut superius est notatum, signavit : et consequenter fecit invocaciones per modum superius declaratum. Quibus factis, apparuerunt illis aves ad modum corvorum et avatum usquam ad numerum viginti avium hujusmodi; que quidem aves non fuerunt eisdem locute ; nec quid allud tune fuit fàctum.

Item, et quod, alia vice, idem de Fontenellis, loco supradicto, in presencia istius, tune fecit dictam invocacionem, et tuno venit dyabolus nuncupatus Barron in forma seu specie juvenis, ut supra, cum quo dictus de Fontenellis dédit isti testi noticiam; et iste, paciscendo cum illo, promisit sibi dare pulum, aut columbum, vel turturem, seu pipionem, quociens ei appareret.

Item, dicit quod, quando iste et Poictou, videlicet Stepbanns Corrillaut, accessivit in prato extra villam Theffauges, ut superius continetur, dictus dominus Egidius tune isti dédit quamdam litteram jam pridem scriptam manu propria ipsius Egidii et verbis gallicis, ut eam dyabolum daret et offerret, si accederet ad invocacionem tuno dendam et quam fecerunt iste ac dictus Toiciou^ videlicet Stephanus Corrillautj prout supra ; et continebat dicta littera in eflècta id quod sequitur : « Veni ad volontatem meam, et faciam iibi quicqnid

Lxx PROCEDURE CRIMINELLE

Yolueris, excepta anima mea et dimînacionevitemee.nQaamlitlenm postea iste restituît dicto Egidio eo qnod tnnc dyaboluB non Tenit ad invocaclonem predictam.

Interrogatas quis dicto Egidio dédit formam dictam littenm taliter conscribendi, respondit qnod nescit

Item, dicit quod audivit dici ab eodem domino Egidio qnod ipe usus fuit arte predictarum invocacionum per quatuordecim annoi vel circa, sed qaod nunquam viderat dyabolum ndc ei locntiu fkient.

Item, dici audivit a quadam La Picarde, nunc defliouicta, que tiue morabatur in burgo Sancti Martini de Machecoiio \ qaod ipsa receperat in domo sua quemdam liospitem qui dicebatur exeroere istam artem invocacionum cum dicto domino Egidio, sed non audivit eom nominari .

Item, dicit quod iste fecitunaminyocacionemapudBargamnovoin, ad quam predictus dominus Egidius interfiiit, et aliam apnd Joeclii in quodam prato, ad quam dictus dominas Egidiaa non interftût, ymo iste soius ; cui preiatus dyabolus Barron, in forma predicti hominis juvenis, disploide sericea coloris violeti, apud JoceUn apparaît.

Item, dicit quod cum, ab anno citra, dictas dominas Egidios aœt absens et in remotis, videlicet in partibus Bituricensis tune exiiteni, isteque fecisset in predicta aula de Theffauges invocacionem demonnfflt [bidem apparuit Barron in forma pretacta. Qui attalit et tradidit eidem Francisco pulverem nigrum, super unum lapidem ardeiie. Qû quidem Barron indixit tune eidem Francisco^ testi, qaatinas ipran pulverem transmitteret dicto domino Egidio Bituria et qaod illam pulverem poneret in vasculo argentée et secum portaret et qaod« hoe faciendo, res sue bene prosperarentar ; quemsiquidem palverem iito testis dédit Egidio de Sillet qui, per quendam Dyonisium Gascard. di Pousaugesj illum pulverem transmisit Bituris dicto domino Egidio.

Interrogatus anipse dominus Egidius portavit higusmodi pulverem super se, respondet quod ignorât : sed, in régressa ctjusdem domini Egidii apud Theffauges, predictus Poictou, videlicet Stephanai Corrillaut, eidem testi reportavit dictum pulverem in quodam vascalo argenteo, in panno, vulgariter dicto sondai, involutnm, qaex liqû-

dem pulverem iste recepit in predicto vasculo : quod quidem vascnlum iste testis coUo suo per aliqua tempera deportavit, et deinde illud a dicto collo amovit et custodivit in quodam parvo ooffiro, live scrinio, quod iste habebat in caméra sua, indomociûasdammagiitri l*etri Rondelli, apud Machicolium, et adhac ibidem erat tempore captionis istius : quod siquidem vasculam iste Franciscus testis p(tf^ tavit in bursa sua.

Item, in regressu predicti domini Egidii de Bituris, Isie inroci-

CONTRE GILLES DE RAIS. lxxi

cionem fecit apud Theffauge^ loco superius dicto, ubi apparaît Barron, in forma hominis ; a quo isie, nomine dicti domini Egidii, peciit pecunias. Postmodo vero ipse vidit, in quadam caméra, apparenciam magne quantitatis auri in lingotum : quod quidem aurum ibidem luit per plures dies : quod iste tangere voluit, dum prias vidit, et responsum accepit a spiritu maligno ut non tangeret, quia Dondum erat tempus» quod et iste retulit dicto domino Egidio ; a quo idem dominas Egidias peciit, si posset illud videre^ et si liceret ei ; oui iste respondit quod sic ; et ambo accesserunt dictam cameram, cumque iste aperuisset hostium camere predicte, apparuit eidem testi magnus Serpens, allatus vividus in platea, grossus ad modum unius canis ; et tune iste dixit dicto Egidio ut caveret ne intraret dictam cameram, quia iste videbat unum serpentem ; ex qao dictas Egidias, perterritus, statim cepit fugere, quem iste secutus est. Postea vero d ictus dominus Egidius cepit crucem, in qua erant alique particule vere Sancte Grucis, ut tucius accederet dictam cameram ; cui iste testis dixit quod non erat bonum uti cmce benedicta in istis negociis. Postmodum vero iste testis accessit dictam cameram, et, dum tetigit dictam apparenciam auri, apparuit et quasi pulvis fulvi coloris, et per hac cognovit fallaciam maligni spiritus supradicti.

Item, dicit quod, dum prefatus dominus Egidius ultimate, videlicet de mensejulii, accedere voluit ad dominum ducem*, iste testis, de mandate et précepte dicti Egidii, interrogavit a dicto Barron quatinus eidem diceret an dictus Egidius secure iret et rediret versus ipsum dominum ducem : qui quidem Barron respondit ad istum testem quod sic ; a quo quidem Barron iste dictas interrogaciones fecit et ab eodem Barron responsum recepit, tam Machecolii quam etiam Nannetis, ac postmodum apud Jocelin.

Item, dicit iste Franciscus quod ipse nunquam babuit nomine dicti Egidii de Ray s, rei, responsa vera a Barrone dyabolo, nisi duo, videlicet dum dictus Egidius vellet ire ad recuperacionem capitanei sâncti Stephani de Malamorte, cui insidiabantur municiones seu gamisiones de Paluau vel des Essars, et dum, equitando, peteret ille dominus Egidius, qui intendebat facere inbuschiam contra illas municiones sive gamisiones, quid faceret idem Egidius; tune Franciscus predictus dixit quod Barron responderat eidam Francisco quod nicliil reperiret ex dictis garnisionibus, quod ita contingit : et etiam aliud responsum a dicto Barron babuerat ipse Franciscus, dum ipse vellet

1 Au moment où la juridiction ecclésiastique ouvrait contre lui des poursuites et où les crimes de Gilles de Rais étaient de notoriété publique. On voit que le duc de Bretagne lo reçut à Josselin même à ce moment.

Lxxii PROCÉDURE GRIMB^ELLE

quoddam maris bracbinm pertransire; qnod Barron prohibait ne faceret, quod si Daceret perhiclitaretor idem Franciscns ; et hoc, antequam bas partes accederet, respoasam alteriaa dictnm iste, dicto Barron suscepît.

Item, dicit qnod, com idem Franciscns pactnm fecisset de mandate dicti Egidii cum predicto Barron^ nomine ejusdem Egidiî, qnod idem dominus Egidius, quolibet anno, donaret comedere tribus personisin tribus festis solennibus, et quod ipse dominus Egidins dédit, in festo Omnium Sanctorum ultime preterito, comedere tribns ^ersonis : et quia cessaverat idem dominus Egidins facere et continnare, presni posuerunt dicti Franciscus et Egidins quod hoc erat causa propter quam idem Barron comparere recusabat in presencia dicti EgidiL

Et bec sunt que dictus Franciscus, dillgenter inquisitas et interrogatus super premissis omnibus articulis, deponit, et nichil alied scit, demptis de fama quam dicit laborare publicam saper depoatii per eum*.

Item, dixit iste testis quod pluries pre&tns Egidins de Bags^ reUi dixit eidem testi quod omnem malam vitam, quam hactenns dnxent, emendare partesque Jherosolomitanas peregre, ad quas ipsamteitem secum ducere proposuerat, adiré volebat, snoram reniam peecatorum a nostro Redemptore imploratums, et hoc, nnnc sont qnatoor menses effluxi, tam apud Machecolium quam in insnla de Bognio*, quam etiam apud Burgum novum in parrocbia sancti Cirid Radesiarum constituti.

Et fuit sibi injunctum forma solita ne deposicionem soam comqaia revelaret,*etc.

* Malgré cette déposition, François Prélati ne parait pas SToIr été eondamné quoiqu'il affirmât avoir vu les démons, tandis que Gilles de Raii, denut lequel les démons n'avaient jamais vonla comparaître, ftat condamné dn chef d'hérésie et d'apostasie (V. plus haut page LXii). Nous inclinoni à croin qoe cette déposition ne fut pas prise fort au sérieux et que la joitice ecclésiastique frappa en Gilles de Rais le soi-disant hérétique pour frapper k criminel.

s L'ancienne lie de Bouyn, en face de Noirmoutier, au sad dn paji de Retz, actuellement réunie an continent (Vendée).

CONTRE GILLES DE RAIS. lxxiii

17 octobre 1440.

Déposition d*Eustache Blanchet, prêtre, compagnon de Gilles de Rais.

Dominus Eustachius Blanchbt, presbiter, oriundas de parrochia sancti Eligii de Monte Albano \ Macloviensis diocesis, etatis quadraginta annorum vel circa, ut crédit, testis, ut supra, productus, receptus et juratus perhibere testimonium veritati in hiyusmodi negocio, atque, ut supra, ad cautelam absolutus quoad actum deponendum in hujusmodi causa, examinatus vero die décima septima dieti mensis octobris, anno, indicione et pontifficatu ac constante concilio generali predicto, inquisitus super contentis in omnibus prescriptis articulis et toto hi^usmodi negocio, dicit et attestatur quod, die festi Ascensionis Domini penuittme preteriti, iste testis accessit moraturus cum prefato Egidio de RaySy reo, ad rogatum et requestam ejusdem rei, ut infra, et quod, nunc sunt fere duo anni preteriti, cum iste testis existeret Florencie videretque Franciscum, testem precedentem, ft*equentantem cum quibusdem Nicolas de Medicis, Florentine^ et quodem Francisco, Catellanensis * diocesis, qui se intromictebant , ut asserebatur, de arte alkemie, isteque cepisset habere noticiam cum eodem teste immédiate précédente, ipse testis immediatus, qui scivit hune fore oriundum de partibus gallicanis, dixit ad eundem testem quod libenter accederet bas partes gallicanas et quod in partibus Britanie, videlicet Nannetis, habebat^ quemdem consangulneum, de Martellis nuncupatum, et quod libenter ipsas partes Nanneticas accederet idem testis immediatus ut ipsum consanguineum suum videret. Ad quem iste testis respondit quod, si ibidem idem testis immediatus accedere vellet^ quod ipsum iste associaret. Subjunxit etiam idem testis immediatus quod, si essent aliqui in partibus francigenis qui se vellent intromittere de arte alkemie, quod ipse testis immediatus infï*a très menses redderet ipsos ditatos. Ad quem iste testis dixit quod reperiret in partibus istis gentes que ipsum ad hoc reciperent. Tune ipse Franciscus et iste testis, inter ipsos primitus habita super premissis deliberacione, arripuerunt iter, has partes accessuri : qui a partibus Florentinis usque Sanctum Florencium Veterem, nullius diocesis, in

< Montauban-de-Bretagne (llle-et-Vilaine).

< Il faut sans doute lire Castellanemis, Castellane (Basset-Alpes).

LXZIV

PROCÉDURE CRIMINELLE

provincia Turonensi, simul accesserunt, ubi iste qaendam qni dioebat accedero velle erga predictum renm reperit, per qaem itte testii prefato Egidio, videlicet reo, cum quo iste testis perantea noticiam habuerat et sciebat ipsum delectari in arte aikemie predicta, rescripslt quod prefatus testis immediatos accesserat de parte Florencie, qui sciebat bene se intromittere de arte àlkemie, quia iste testis alias audiverat quod ipse reus solitus erat se intromittere de arte aikemie predicta. Quo ad noticiam €(iasdem Egidii dedoeto, ipse Egidius quosdem, Poictou cognominatum, videlicet Stephaanm Corrillaut, et Henrietum Griart ac duos alios erga istom et Franciacam destinavit , ut iste et Franciscus prelibatus prefatum Egiditun, time assistentem apud ThiffaugeSj Maleacensis diocesis, adirent. Unde, videlicet de Sancto Florencio, iste et Franciscus predietoa ipsnxn reum adierunt, et ibidem iste testis commoratos fhit, videlicet in Castro dicti loci, ab illa die festi Ascensionis Domini osqna festom Omnium Sanctorum proxime inde sequens, nunc vero altime pretaritum, ipsi Francisco, quodam Johanne Parvi, aorifàbro de Pariaios, et quadam vetula, Perrota nomine, que nunc oommoratnr prope ecclesiam sancti Nicolai de ThifEaugiis, simul in eadem caméra tnne commorantibus. Quo durante tempore, ipse Franciscus et Egidioa de RaySy reus, cum aurifabro predicto laborarunt cothidie in arta aikemie ; unica autem vice testis iste vidit experimentam.

Item, attestatur quod, durante tempore pretacto, aliquoeiena predictam cameram accedebat item Egidius, reus, aliqaociens hora serotina, aliquando de die, et aliquociens in galli cantn ; post ei^os accessum iste testis et Perrota predictam cameram ezibant et dimittebant predictum Egidium, reum, et Franciscum solos; snper qno faciendo iste et Perrota sic facere fuerunt per eumdem remn introducti, et dicit quod, cum altéra dierum ipse Egidius illic accessiaset, iste testis vidit quod ipse Egidius et Franciscus intrarent qoandam sallam bassam, constitutam immédiate prope dictam cameram, in qua iste testis et ceteri supradicti soliti erant pemoctare; abi ipai Egidius, reus, et Franciscus aliquamdin steterunt, et tono andivit iste testis quod dictus Franciscus, inter cetera verba, sub média voee profère bat illud verbum : « Sathan, veni vel venite; » et crédit iata testis quod subjunxit idem Franciscus : « In adjutorium noetrom; « veraciter autem nescit iste testis; et plnra alla verba tano protulît idem Franciscus [que] iste testis clare tune intelligere non valût, nec ea tune recitare scirot : ubi steterunt ipsi Egidius, reus, et Frandscos quasi per dimidiam horam, habentes candelam igné accensam. Qao tempore durante, et paulo post prolacionem dictorum verborum* supervcnit atquo sutllavit impetuosus turbo venti flrigidi, qoi per-

CONTRE GILLES DE RAIS. lxxv

transit castrum predictum, ex quo iste testis multipliciter perterritus extîtit ; nichil autem aliad audivit iste testis, ut asserit. Quibas per eundem testem consideratis, ymaginatus fuit iste testis quod prefati Egidius, reus, et Franciscus demones invocabant : propter quod iste testis, ut asserit, modum comperit habendi debatum cum quodam Robino, altero famulorum dicti Egidii, ut lionestius iste testis a domo dicti Egidii, rei, recederet; unde iste testis recessit, et accessit moraturus pênes quendem Bouchardum Menart, hospitem publicum, commorantem apud Mortaigne * in Pictavia, ubi iste testis liospitatus fuit per spacium septem ebdomadarum vel circa; quo pendente tempera, ipse Egidius, reus, huic testi rescripsit pluries quatinus accederet visurus ipsum Egidium, et quod factum ipsius Egidii et dicti Francisci bene se liabebat : qui testis nicbilominus ipsum Egidium accedere recusavit. Et, intérim, pênes dictum Bouschardum accessit quidem Johannes Mercerii, castellanus de Rocba super Oyon, Lucionencis diocesis ', ibidem hospitaturus : cum quo iste testis petiit de novis parcium Nannetensium et de Clicio. Ad quem îpse Mercerii respondit quod fama erat pubiica in partibus Nannetensibus ac de Clicio predicto et alibi quod prefatus Egidius, reus, occidébat et occidi seu interûci faciebat infantes in babundancia maxima, et quod ex sanguine talium infancium prefatus Egidius de Aays, reus, conscribebat manu propria unum librum, et quod, libre sic conpieto, ipse reus caperet omnia fortalicia que ipsum Egidium aggredi contin gère t, et quod eciam, ipso libre sic descripto, nomo posset eidem reo in aliquibus nocere. In crastinum vero ibidem supervenit idem aurifaber, videlicet Johannes Parvi, qui huic testi indixit quod prefati Egidius et Franciscus istum multipliciter desiderabant videre et eidem testi mandabant quatinus ipsos accederet. Ad quem iste testis respondit quod ipse eosdem nullatenus accederet, obstante fama pre* dicta. Et rogavit iste testis predictum aurifabrum quatinus diceret prefatis Egidio et Francisco quatinus désistèrent a premissis, si ita esset, et quod non bene erat talia perpetrare facinora, et quod fama pubiica contra eos vigebai super premissi9. Quod ipse aurifaber eisdem retulit, ut crédit iste testis; unde dictus Egidius, valde indignatus contra predictum aurifabrum, ipsum aurifabrum fecit carceribus mancipari, videlicet in castre Sancti Stephani de Malamorte, ubi stetit idem aurifaber per longum tempus. Deinde vero idem Egidius apud Moritaniam, ubi iste testis tune, ut supra, residebat, misit predictum Stephanum Corrillauty alias Poictou, Egidium de Sillé

* Mortagne-sur-Sèvre, en bas Poitou (Vendée).

> La Roche-sor-YoD, au diocèse de Luçon (Vendée).

LXxiKi PROCEDURE CRIMLVBLLE

et quosdam Johannem Lebreton ac Henrietam Qriart^ ^asdem Egidn tune servitores^ ut istum caperent : quem eeperunt et inde addoxerunt usque Rocham Serveriam S ut duzerent eum apad castmm de Malamorte supradietum, eareeribus maneipandum, prout ad ejiudem testis noticiam tune devenit. Propter quodiste testis adiré predictoo eastrum reeusavit. Et tantum fecit iste testis, cum predictis quatuor supranominatîs, quod istum duzerunt apud Macbecolinin : coi siqnidem testi ipse PoictoUj videlicet Stephanus Corrillaut, dixit quod, si iste testis apud eastrum de Malamorte ductus Ihisaet, quod ipse Egidius istum testem morti tradidisset seu dari procnrasset, eoquod iste testis premissa dixerat de ipso Egidio in personam dicti aorifabri. Ubi, videlicet apud Machecolium, iste testis hospitatas fait pênes quendam Stephanum Ferron, pelliparium, et ibidem moratoa fuit continue usque duos menses, et inde bospicium aceepit iste testîi in domo habitacîonis deffuncti Guillermi Bichccrt. Qno quidem dorante tempore, videlicet quo iste testis bospitatus fhit in doroo dicti Ferron, ipse vidit quadem die, de mane, de qua iste minime reeolit, a festo Pascbe ultime preterito citra, videre sno, prefktnm Mdov, videlicet Stepbanum Corrillaut, accédons eastrum dicti loci, qoem issequebatur quidam ûlius Georgeti Lebarbier, panniscissoris, eommorantis ante fores castri predicti loci de Macbecolio, et in crastiniim proxime iste sequentem iste testis audivit dici quod pref&tns dicti Georgeti âlius, in etate quindecim vel sexdecim annomm constitotos, erat deperditus et quod, post ingressum in dictum eastrum, a nemine in villa de Macbecolio fuerat visus.

Item, dixit quod, durante tempore per quod iste testis, aient supri, Machecolii resedit, iste testis audivit communiter dici et teneri, qnod deperditi fùerant mangones cujusdem Saussaye et Francîsdy videlicet testis immediati, et nepos prioris de Gbemereyo, qnilibet predictorum puororum in etate quindecim vel sexdecim annoram constitutus, et crédit iste testis presumptive quod ipsi fnemnt in castre de Macbecolio interfecti : causam sue credulitatis reddendo, respecta ûlii de Georget, quia, eo quod ejus pater erat mali regiminis, ipse âlius cepit apud se porcionem bonorum mobilium sibi spectancinm ex successione matris sue, pro qua porcione babuit idem Georgeti fllioSi inter cetera, unam marcbam argenti seu ejus valorem, sive estimacionem, et bujusmodi portavit idem ûlius Georgeti in qnodem scrinio apud dictum eastrum custodiendum, quod quidem scrininm quidam, Jobannes nomine^ panniscissor, pro domina Radesiarom, una cum aliii

> Roche-Servière (Vendée).

CONTRE GILLES DE RAIS. lxxvu

bonis suis, restituit patri dicti ûlii, prout audivit dlci, ex quo iste testis presumit et crédit ipsum ibidem fuisse occisum.

Item, dicit quod commuais fama laborat quod nonulle vetule, que nunc capte sunt et détente in carceribus domini.Johannis, ducis Britanie, Nannetis, quarumiste testis nominaignorat, adducebant infantes apud Machecolium et ipsos livrabant prefatis Stephano Corrillaut, alias PoictoUy et Henrieto &narty qui, ut dicebatur, ipsos interûciebant .

Item, attestatur iste testis pluries audi visse dici a predicto Egidio, Tidelicet reo, quod non credebat esse possibile homini dyabolum.ad se accedcre facere, et quod ipse Egidius bene sciebat hominem qui tentaverat hoc facere, quod non valuerat perlicere : et crédit iste testis quod ipse Egidius, reus, loquebatur de semetipso, attentis premissis per ipsum testem, ut supra, attestatis.

Interrogatus de presentibus ad premissa, respondit quod non recolit.

Item^ interrogatus de loco et causa atque proposito quare premissa dicebat idem reus, respondet, respectu loci, quod hoc fuit in Castro de Tiffaugiis, et hoc quia, cum iste testis eidem Bgidio refferret qualiter, eundo et redeundo per partes Burgondie et Sabaudie ad curiam romanam^ quod plures hereses erant in illis partibus pululate, unde iste testis viderat et audierat plures vetulas fuisse suspensas propter hujusmodi hereses, et presertim quia invocaciones demonum faciebant.

Item, attestatur idem testis quod ipse audivit pluries dici, a quodam Mano de Mazercs, quod premissa pluries audiverat dici a dicto Egidio reo.

Item, dicit quod nuper, videlicet a festo Pasche ultime preterito, cum prefatus Egidius istum testem et dominum Egidium de Valoys, presbiterum, duxisset in studium suum, sive scriptorium, videlicet in Castro de Machecolio, ipse Egidius ostendit eisdem unum librum quem idem Egidius conscribebat incausto S tangentem ceremonias sui coUegii de Machecolio, viditque iste testis tune super tabularium ejusdem rei quinque vel sex folia papiri in magno margine, in quibus, ad extra sive supra, erat scriptura rubea ejusdem Egidii conscripta et erant alique cruces et signa rubea; quam scripturam iste testis tune presumpsit et suspicionem habuit esse factam sanguine humano, attente quod iste testis audiverat dici quod idem Egidius, videlicet reus, faciebat interûci infantes ut ex eisdem sanguinem haberet et librum conscriberet ex eodem sanguine.

i En émail.

PROCÉDURE CRIMINELLE

Item, attestatur iste testis quod, die festi Pasohe ultime preteriie, Tidit quod idem Egidius, videlicet reus, et quidam dominus Olirerios des Fcrricres, presbiter, simul iverunt rétro altare béate Marte sanete Trinitatis de Machecolio^ et crédit quod ipse Oliverins audivit eonfessionem ejusdem rei, quia in continenti, ipse reus, cum parrochianis dicti loci basse condicionis et in eorum societate, recepit eokaristiam ; et, quia ipsi laici et basse condicionis verebantur cum tanto domino assistere, voluerunt inde surgere ; quos ipse reus non permittere voluit ipsos inde surgere, quin ymo ipsos jussit com eodem manere, et manserunt donec eukaristiam recepissent, ut est moris, eisdem quodam domino Symone Loisely presbitero, tune deserriente in divinis ecclesie predicte, eukaristiam ministrante.

Item, attestatur idem testis quod ûlii magistri Johannia Briencii et presertim Perrinetus, junior, ipse et quidem alius, nuncopatns Petrus, de psalleta* dicti rei, continue stabant ad cameram dicti rei , eratque idem Perrinetus ejusdem rei mignotus sive predilectus.

Item , inquisitus super articulata per onndem reom saper

infantes, dici[t] nichil scire, nec umquam aliquid, niai hucuaqne, did audivisse.

Item, dicit iste testis quod audivit dici a quodem Matheo Fouqtui, cum iste testis ac ipse Fouquet loquerentur super occisione dlctonm puerorum sive infancium, super hoc commirante, quod iUad non ent uovum , et quod plures super hoc confabulabantur, et quod a longo tempore locuti fuerant, et quod dicebatur quod jampridem reperu fuerant ossamenta infancium mortuorum in castre de Chantoceyo.

Et ulterius, respectu invocacionum demonum et interfectionnm infancium seu assistencie ad eadem, videlicet an umquam iste testii ad ipsa interfuit, dicit quod ipse se submisit et submittit reiacioniet confessioni, deposicionibus seu attestacionibus preiati rei acFrancisci, marquisii, Poictou et Henrieti ; quibus etiam, quoad hoc, credere et stare voluit et vult, super hoc eorum consciencias onerando, pront oneravit et onerat.

Interrogatus iste testis an suo proprio motu accessit Fiorendam pro suis negociis ibidem peragendis, an rogatns ex parte prefati Egidii, rei, accessit illic pro perquirendo demonum invoeatorem, respondit quod ipse erat illic accessurus pro suis negociis peragendis. quod iste testis explicavit predicto Egidio ; qui quidem Egidina^ hoc audito, ipsum testem rogavit quatinus^ si reperiret in partiboa illis

1 Dans Touest de la France, on appelle encore psaiUtie la maltrifc àa

églises et Tendroit où cette maîtrise s'exerce.

CONTRE GILLES DE RAIS. lxxix

hominem in alkemie arte scientifficum ac circa invocaciones demonum expertem, quod eum sibi adduceret et quod ipse reus talem hominem bcne contentaret : quodque, postquam iste testis illic accessisset, iste testis, recordatus et memoratus eorum que predictus Egidius sibi indixerat et super quibus eum rogaverat, diligenciam magnam opposuit ad rcperiendum hominem se de artibus predictis intromittentem, et tandem, per médium cujusdam magistri Guillermi de Monte Policiano , iste testis habuit de ipso magistro Francisco , Tidelicet teste immediato , et eum ipso, noticiam, eumque associavit ac vinum et epulas in habundancia sibi dédit ut haberet confederacionem eum eodem, multaque ob hoc iste testis exposuit, nec curabat isti quid exponeret dummodo ipsum Franciscum ad dictum Egidium, videlicet reum, ad has partes adducere posset, prout per médium hujus testis, ut supra, has partes et dictum Egidium accessit idem Franciscus.

Item, interrogatus an antequam iste dictum Franciscum^ videlicet immediatum testem , adduceret , iste sciret eundem Franciscum scire artem nephandissimam demones invocandi, sive invocaciones faciendi, respondet quod sic, quia illud idem Franciscus eidem testi notifàcaverat, per istum inquisitus et interrogatus.

Item, interrogatus an iste testis alios invocatores pro eodem Egidio, reo, etde ejus mandate, perquisivit vel adduxit, respondit quod sic, videlicet quemdem magistrum de la Rivière j medicum et scientem invocacionem predictam facere, ut asserebat idem de la Rivière ; qnem quidem de la Rivière iste testis, de mandato et ad requestam dicti Egidii, rei, de Pictavis apud Pousauges adduxit; ubi, postquam applicuit ipse de la Rivière, rogatus pro parte prefati Egidii, rei, de faciendo invocaciones hujusmodi, quadam nocte armatus harnasio aibo et ense, eum aliis armis, accessit quoddem nemus constitutum prope dictum locum de Pousauges, quem quidem de la Rivière dictus reus prefati StephanusCom7/aut, alias Poictou, Henrietus et iste testis associarunt usque ad dictum nemus ; ipse vero de la Rivière, dimissis supranominatis in introitu sive ora dicti nemoris, intravit ipsum nemus, ut ipsas invocaciones faceret, sicuti asserebat idem de la Rivière ; quem iste testis et alii prenominati, in predicti nemoris ora, expectarunt. Cumque sic eum expectarent, iste testis audivit eundem de la Rivière percucientem, ut crédit, eum ense suo, supradictum harnasium, que armatus erat, vel alibi, magnum impetum et clangorem fhciendo, ac si eum aliquo ipse de la Rivière demicaret sive debellaret. Deinde vero ipse de la Rivière^ inde rediens, accessit locum ubi ipse demiserat prefatos Egidium, reum, et alios supradictos ; a quo dictus Egidius. reus, statim peciit an aliquid viderat et, si quid viderat, quod valeret :

LZXX

PROCÉDURE CRIMINELLE

ad quem dictus de la Rivière, tanquam perterritus et turbatns, dixxt se vidisse demonem, in forma seu specie leopardi, et qnod ipie domon, in specie predicta, pertransierat prope Ipsum delaBxvùntij eodem de la Rivière spreto pei* eundem demonem, qaod ipse demoB noluerat sibi loqui aut aliquid sibi dicero ; causam autem quare, noi assignavit idem de la Rivière eidem reo. Quibas sic peractis, ipae Egidius, reus, de la Rivière et aiii superius nominati simnl acoene^ runt dictum locum de Pousauges, ibidem congaudentes, ubi pernoetarunt. In crastinum vero, vel paulo post, ipse de la Rivière, dxetm indigere nonnnllis rébus sibi neccessariis pro iiiTocacioiiibas hujiismodi faciendis, inde recessit ; cni dictus Egidius, reos, dédit Tiginti scutos seu regalia auri, et eumdem rogavit idem reos de perquirendo négocia sive res quibus indigere dicebat idem reos pro suis negociiSy et de revertendo versus eundem ream infra biere; quod et facere promisit idem de la Rivière, Ipse autem de la fimerr inde recessit et ad eundem Egidium nullathenus postmodam M reversus, quod perpendere vel audire posset.

Item, interrogatus an iste testis interfuit alicui inrocacioni denMh num facte per dictum Franciscum aut alios invocatores, respondit quod non. Sed bene fuit presens ad confectionem ciùnsdem drcoli et caratherum in eodem circule, in aula supradicta, in Castro de Tiffaugiis, ad deportacionem carbonum, ignis et aliamm rerom, pro dictis invocacionibus flendis» per ipsum Franciscum fàctam. Qoibis actis, antequam dictus Franciscus ad hujusmodi invocacionem proeederet, iste testis una cum Egidio de Sillé, Stéphane CorriHaal^ aliii Poiciou, et Henrieto, qui etiam confeotioni dicti circuii et dietarom rerum deportacioni interfuerunt, illico , de mandato dicti roi, ad ejusdem rei cameram accesserunt, ubi dormitayerunt quidam et do^ mierunt ; dicti vero reus et Franciscus in dicta [aula soli limol remanserunt, ubi suas invocaciones, taies quales volnerunt, fècenmt; an vero eis aliquid apâruit, nescit, ut asserit.

Item, dicit testis loquens quod audivit pluries jampridem dictom Egidium de Rays, reum, dicentem qualiter proponebat vitam suan malam emendare et apud sepulcrum dominicnm et partes Jherosolomitansas peregre proAcisci, de peccatissuisremissionemqneaitanii: et hoc, tam apud Machecolium quam Burgumnovum in Radesiia.

Item^ dicit et deponit quod, quadam alla vice, dicto Egidio à Rays, reo, Andegavis hospitato ad signum Leonis argentei, iste tastif, de mandato dicti rei expresse, ut asserit, idem testis sibi perqniatTît et duxit unum aurifabrum, qui dicebat se scire artem alkemie, ilîas exercuisse, et exercere scire. Cui siquidem aurifj&bro idem Egidiaii reus, tradidit unam marcham argent! pro experimentando dietis

CONTRE OniiBS DE RAIS. Lxxxi

nndo in eadem, ut sibi promittebat ipse anrifàber. Et» ladam caméra se inclusit idem aorifaber, et inebriatoa nem idem Egidias, reus, dormientem reperit. Qao aie zit idem reus, indignatus erga ipsam aurifhbrom, quod ber erat unus ebriosus, ûttaus, sive ebes, ipsomqae ado quod ipse non curabat de eo. Qui quidem anrifaber marcha argent! predicta, quam ipsereus sibi tradiderat : bam marcbam argenti perdidit idem reus.

quod deponit et nicbil aliud scit, dempto de ûana, quam s pubiicam super depositis per eum.

«uil etdixit quod quadam die, cijgus alias non meminit, it in villa ThifCàugiarum , extra fortalicium sen castrum f a tempore pretacto citra, ubi iste erat hospitatua, et sseruit, adibat communicaturus cum yiris ecclesiasticis »flfttus Egidius, reus, misit quendam nuncium ad hune mandavit ut confestim accederet iste testis ad enndem lidem testis statim venit ad mandatum ipsius rei, quem : totum dolorosum et mestum , in quadam galeria dicti nque ut testis iste accessit ad eundeni reum, ipse rens h1 credebat dictum Franciscum esse mortuum, et quod m clamantem in dicta caméra dicti castri ubi ezistebatet m, ac si verberaretur ibidem una culcitra, sed quod non lac accedere nec dictam cameram intrare ; rogavitque i ut iste accederet dictam cameram, Tisurus quidnam ero testis respondit quod dictam cameram accedere non le accederet. Yerumptamen, complacendo dicto Eg^dio, idem testis versus cameram antedictam, quam non d a parte posteriori» oxistenti in orto quodam, vocavit ciscum per quamdam fenestram dicte camere : qui sibi it verbum, sed eum audivit iste testis plangentem ao 1 modum hominisvalde lesi, quod retulit iste testis dicto

• ; unde fuit ipse reus valde dolens. Deinde siquidem I Franciscus cameram antedictam et, quasi totns palidus, cameram dicti Egidii, rei ; cui, et huic testi, narravit us atrociter verberaverat ipsum Franciscum in caméra ex qua quidem verberacione d ictus Franciscus effectus ems et inârmus per septem vel octo dies ; quem dictus is, in propria rexit et gubernavit, stante inflrmitate n permittens idem reus quod alius ab ipso curaret tune mcisco, fecitque idem Egidius, reus, predictum Francisri; et indo convaluit dictus Franciscus ab inflrmitate

LXX3L1I PROCEDURE CRIMINELLE

Interrogatus si sciverit iste testis yel dici audiverit caïuam verteracionis predicte, respondet se dici audivisâe a dicto Francisco quod hoc fuit ex eo quia, dum ipse Franciscus alias locutas foisset hoie testi super iavocacione malignorum spirituum , quam Caciebat idem Franciscus, ut dioebat, iste testis, dixerat quod dicti maligni spiritoa eraat viliani , et quod nullam potestatem habebant ; ex qno ipa maligni spiritus, indignati erga dictum Franciscum, etiam pro eo quod dictus Franciscus liuic testi sua reserebat sécréta, ipnm Franciscum verberarunt, ut dicebat. A quo quidem Francisco did audivit etiam presens testis quod dicti spiritus maligni ennt ex nobiliori materia procreati quam beata VIi*go Maria.

Et hec est ejus deposicio.

Et fuit sibi ii^unctum in forma etc.

Il£me jour* Déposition d'Etienne Corillaut, dit Poitou, camplice de Qiiks de Bot.

Stephanus Corrillaut, alias Poictou, de Pousauges^ Lucioneaiis £ocesis, ut asserit, oriundus, etatis vero yiginti duorum annomm vel circa, ut crédit, testis pridem in hujusmodi causa prodactns, jnntoi, receptus et ad cautelam absolutus, ac die, anno, indicione* pontiâcata et constante concilîo supradictis, super omnibus contentis in preinsertis articulis inquisitus et examinatus, seriatim déposait et dixit quod, postquam Renatus de Rays^ dominus de 'ta Suse^ frater gtfmanus dicti Egidii de Kays, rei, cepit fortaiicîiim de ChampM, Andegavensis diocesis, quod, ante capcionem hujusmodi tenebit dictus Egidius de Rays^ reus, et deinde^ post higusmodi capcionem, accessit idem Renatus, dominus de Suza, apud Machecoliam, Nasne tensis diocesis, ut fortalicium seu castrum cjusdem loci similiter caperet, prout cepit, nunc sunt duo anni elapsi. Tune testis iste, pofC captionem dicti fortalicii de Machecolio, dici audiyit a domino Karolo du Leone, milite, qui erat cum predicto domino de Soza in ipso tôttalicio de Machecolio, quod reperta fuerunt corpora seu ossadoomm puerorum in yma seu bassa parte cigusdem turris ejusdem ibrialicù seu castri. Et peciit dictus dominus Karolus ab hoc teste si sdebtf idem testis aliquid super hoc : qui sibi dixit quod non, prout re Ten nichil tune indo sciebat, ut asserit, quum dictus Egidius de Befi nondum sibi aliquid ostenderat de secretis suis, respecta captiosiSy

CONTRE GILLES DE RAIS. Lxxxxxi

libidinosL abusus et occisîonis dîctorum puerorum, sicut ei postmodum, ut infra dicetur, ostendit.

Item, deposuit et dixit quod inde, postquam dictus Egidius de Rays recuperavit a dicto domino de Suza predictum fortalicium de Champtocéf et ad ipsum fortalicium accessit ut illius possessionem traderet ac livraret domino duci Britanie, cui jam transtulerat dominium ejusdem loci, tune idem Egidius de ilay^, exacte prius per eum a présente teste juramento de non revelando sécréta que sibl erat ostensurus, precepit Egidio de Sillet Henrieto Griart, Hiqueto de Bremont, Robino Romuîart et huic testi, qui omnes tune erant ipsius Egidii, rei, servitores, quatinus accédèrent ad quamdam turrim fortalicii de Champiocé predicti, in qua erant corpora seu ossa innocencium quamplurium mortuorum^ ipsaque râpèrent, et in quodam scrinio seu coffre reponerent, ut portarentur apud Machecolium : quod ita factum fuit, secrecius ut ûeri potuit; repertaque fuerant in dicta turri ossamenta-triginta sex vel quadraginta sex puerorum, alias non est memor de numéro eorumdem, que ossamenta jam erant desiccata; fuitque dictum scrinium seu coffrum, in quo reposita fuerunt, ligatum funibus seu cordis, ne pateûeret, neque scandalizaretur iniquitas tant! sceleris sive mali.

Interrogatus qualiter sibi et aliis supradictis constitit de numéro dictorum corporum, respondet quod per compotum testarum capitum, que tune per eos computate fuerunt : sed non meminit proprie de dicto numéro, nisi quia bene scit quod erant triginta sex, vel quadraginta sex, alias non recolit.

Item, deposuit et dixit quod dicta ossamenta deportata Aiemni apud Machecolium et ibidem in caméra dicti Egidii, rei, concremata igni, presentibus ad hoc ipso Egidio reo, et Egidio de Sillé, Johanne Rouxigneul, Andréa Buchety Henrieto Griart^ et isto teste.

Interrogatus quid factum fuit de cînere seu pulvere dictorum ossium combustorum, respondet quod projectus fuit in fossatis, galice es doves^ dicti fortalicii de Machecolio. Interrogatus per quem sea qaos, respondit quod per ipsum testem, Griart, BucJiet et Rouxigneul supradictos.

Interrogatus quare incensa non Aierunt apud Champiocé, respondit quia non licuit^ ex eo quod, cito postquam Egidius de Rays recuperavit possessionem dicti loci de Champiocé, îpse dictum fortalicium ejusdem loci tradidit prefato domino duci, seu allas ejus nomine, de ipsiusque mandate.

Interrogatus de causa quare dicta ossa jam sic erant dessiccata, respondet quodpropter temporisprolixitatem, quum projecta fuerant in dicta turri ante capcionem dicti fortalicii^ quodque fortalicium.

î.xxxiv. PROCEDURE CRIMINELLE

post dictam eapcionem^ dictus dominas de Saza tenneratper trittnium vel circa.

Intcrrogaïus quls dictos pueros occidit, et qnis predieU osa ia dicta turri posait, respondet quod nescit, sed quod, ante captionem dicti fortalicîi, domiaus Rogierus de BriquevUle^ miles, ot Egidiu de Slllé supradicti frcqucntabant cum dicto Egidio de Rays^ et sdebaat sécréta ipsius, ut audivit preseas testls, unde crédit quod ipsi hoc bene sciunt, alia vero nescit.

Preterea dixit et deposuitidem testis quod dicti de Sillif Heorietu et ipse testis predicto Egidio de Ray s tradiderunt ad cjusqae came* ram duxerunt quamplures pueros et puellas causa nephande iibidinis exercende per ipsum Egidium, reum, cum eisdem, ut lacias infradicetur, et lioc de ipsius Egidii, rei, mandato.

Interrogatus de numéro illorum, quod usque ad numerom quadraginta, ut verisimiliter, opinatur.

Interrogatus de loco seu locis, respondet quod aliquando NannetiSi aliquando Machecolii, aliquando Theffaugiis, et alibi.

Interrogatus quot pueri dati fucrunt dicto Egidio, reo, in quolibet dîctorum locorum per hune testem ac dictos de Siilé et Grimif respondet quod, Nannctis, videre suo, usiue ad numerum quatoordedm vel quindecim, Machecolii vero major pars dicti numeri qnadraginti. aliter nesciret proprie declarare.

Item, deposuit quod dictus Egidius de Rays^ more nephando, contn usum nature, ardorem libidinis exercebat cum dictis paeris et puellis :... namque ' •

Item, deposuit quod dictus Egidius de Rays, reus, antaquim ipie dicta nepbanda cum predictis puerls et puellis perpetraret, preveniendo et obviando ne ipsi clamarent ac ne clamor eorum andiretor, aliquando manu sua propria ipsos suspendebat, et aliquando peralios suspendi faciebat per colla, cum laqueo seu corda, in cjns caméra, per aliquod brève tempus ad perticam sive crochotum : et deinde ipsos deponebat seu deponi faciebat a suspensione predicta, libiqoe blandiendo seu blandire tlngendo et simulando, asserebat qnod nolebat ipsos leder£ seu sibi malum aut lesionem inferre, ymo tantnm sespaciare cum ipsis, ac taliter impediebat ne clamarent.

Item, et consequenter, premissis poracUs, dictus Egidius de Aqf» rcus, cum dictis pueris et puellis nequiter ac horride et nephasde

1 Co passage, placé au bas de la page lOS du ma., est impoaaibte à reproduire. 11 dépeiut des actes contre nature.

CONTRE GILLES DE RAIS. ■ lxxxv

peccatum luxurie, ut premittitur, committebat, subsequenterque illos interficiebat seu interflci faciebat,

Interrogatus per quem seu quos interflciebantur, respondet quod aliquando per îpsum Egidium, reum, manu sua propria, et aliquando per dictos de Sillé vel Henrietum, aut hune testem, seu eorum aliquem aut aliquos, conjunctim vel divisim.

Interrogatus qualiter interflciebantur, respondet quod aliquando decollabantur seu decapitabantur, aliquando eorum gutura scindebantur, aliquando dimembrabantur, et aliquando rumpebantur colla eorum cum baculo ligneo; eratque gladius, ad eorum occislonem précise ordinatus, vulgariter appellatus Braquemart,

Interrogatus si dictus Egidius de Rays semel tantum, vel pluries, ita ut premissum est, luxuriabatur cum dictis et puellis, respondet quod semel tantum, vel bis ad plus, cum ipsorum quolibet.

Item, ulterius deposuit atque dixit quod dictus Egidius de Rays, quandoque luxuriam committebat cum dictis pueris et puellis, aotequam aliqualiter lederentur, sed raro, aliquando et sepius post suspensionem predictam ante aliam lesionem, aliquando postquam eis insciderat seu inscindi fecerat venam colli aut gutur, sanguine eflSuente, seu alias ipsis letaliter lesis et languentibus in mortem, et postquam abcissa fuerant illis colla, quandiu calor remanebat in ipsis.

Item, deposuit et dixit quod dictus Egidius de Rays eodem modo luxuriabatur nephande cum puellis, sicut cum pueris, spreto et omlsso eorum sexu, diclque audivit pluries ab ipso Egidio de Rays quod multo major erat sibi complacencia, ita luxuriando cum dictis puellis seu flliabus ut predictum est, quam ipsam luxuriam cum eis debito exercendo.

Interrogatus quid do dictis pueris et puellis post eorum occisionem seu de eorum cadaveribus agebatur, respondet quod urebantur ac etiam eorum vestes.

Interrogatus quis exponebat ipsos igni, respondet quod iste testiSi. et dictus Henrietus hoc sepius faciebant.

Interrogatus ubi comburebantur, respondet quod in caméra dicti Egidii et sepe in portali dicti loci de Machecolio.

Interrogatus de modo combustionum ipsorum, respondet quod supra lignigeria, in camino dicte camere, ligna grossa, et supra ea corpora mortua, deindeque slcci faciculi ponebantur, et flebat Ignis magnus; vestes vero paulatim suppouebantur igni et elevabantur in ipso ut lenius ardèrent et ne fetor inde sentiretur.

Interrogatus ubi ponebantur cineres seu pulyeres ipsorum, respondet quod aliquando in cloacis, aliquando in fossatis, galice es doves, et aliis latibulis, secundum diversitatem locorum.

PROCÉDURE CRIMINELLE

Interrogatus de locis, respondet ut supra, Tidelicet qnod aliqnuido Machecolii, et hoc pro majore parte, aliqnando Thefauffe* et alias, nt premissum est.

Item, deposuît et dixit quod major pars sen mi^or namanis dietorum paerorum et pnellarnm, quos et quas dictns Egidina âe Sflyf, tempore hujus testis in ejus servicio seu obseqnio eziatentia, taaboit, quibus luxuriose abusus fuit et qui jugulati fuerant, capta lea eapttii ftiit ex pauperibus ad elemosinam accedentibua tam i^nea dictam Egidium quam alias : et quod dictus Egidius aliquando ipsoa eligebat secundum suam complacenciam, et aliquando ipsos eligi flMîebat par dictos de Sillé, Henrietum et hune testem, caateqae ad dlcti Egidii, rei, cameram ducebantur.

Item, ad aliqua specialia descendendo^ deposuît et dixit qnod qaedam Katherina, uxor cujusdem pictoris cognominati lYerrf, qui tnnc morabatur Nannetis, tradidit dicto Henrieto, ai dici andivit ista testis ab eodem Henrieto, quemdam ipsius Katerine flratrem, daoendum apud dictum Egidium de Rays , ut esset de soa capella, wn saltim sub illa spe : quem dictus Henrietus ad ipsam Egidium, reum, duxit et eum sibi tradidit ac livravit apud dictnm locom de Mâchecolio. Dictus vero Egidius, reus, puerum antedictum inflra brerissimum tempus carnaliter et libidinose poUuit, ac Bubaeqnenter enm manu propria interemit.

Interrogatus qualiter hoc scit, respondet quia preaena intarftiit et ista ûeri vidit.

Item, deposuit presens testis quod, de mandate dieti Egidii de Rays, eoque hoc ratum et gratum habente, ipsemet testis adduxit de Rocha Bernardi ^, Nannetensis diocesis, quendam puerum pulcmm usque apud dictum locum de Machecolio, ubi tradidit iUam ddem Egidio, reo , qui cum ipso puero dictum nephandissimam luxaria crimen, ut supradictum est, commisit, ac tandem fait dictas puer jugulatus ut ceteri supradicti.

Item, deposuit et dixit quod dictus Egidius de Boys habait quendam puerum, qui fuit et erat mango magistri Francisci PrelatI, eratque ecîam valde pulcher, quo dictus Egidius, reos, laxnriosB abusus ûiit et eum postmodum interfecit seu interûci Ibcit, more superius declarato.

Item, deposuit et dixit quod ipsemet testis et dictas Henrietns, i festo Penthecostes Domini ultime preterito citra, simal oepenDt apud Burgum novum in parrochia sancti Siriei , Nanneteaiis diocesis, quemdam puerum seu adolescentem valde paloram, etatis

1 La Roche-Bernard (Morbihan).

CONTRE GILLES DE RAIS. ixirvir

quindecim annorum vel circa, et hoc pênes quemdem cognominatam Rodigo, ipsumque puerum inde duxerunt ad dictam Egidium, reum, qui tune erat hospitatus pênes cordigeros ejusdem lo'ci ^ ubi dictas Egidius luxuriam, execrabili more predicto, cum eodem puero exercuit et commisit ; quo peracto , iste testis et dictus Henrietas puerum ipsum^ de mandate dicti Egidii> rei, jugularunt ac eum apud fortalicium seu castrum de Machecolio deportarunt et in dicta Egidii, rei, caméra combusserunt.

Item, deposuit et dixit quod quidam Nannetis commorans , Petrus Jacqueti nomine, Nannetis oriundus, Princzay communiter appellatus, a duobus annis cum dimidio citra, ut liuic testi videtur vel circa, qui habebat quemdam mangonem bene decentem commorantem cum ipso, etatis quatuordecim annorum vel circa, illum dédit dicto Egidio, reo, ut esset ejus camerarius et servitor, loco hiyus testis, qui tune proposuerat recedere, sicut dixit, et pluries petierat licenciam ab eodem ; dictus vero Egidius, reus, puerum antedictum usui suo nephando luxuriose applicuit, more aliorum de quibus predictum est, et deinde ipsum manu sua propria interfecit.

Item, deposuit et dixit quod quidam Andréas Bucket, qui pridem de dicti Egidii de Rays et successive de domini ducis capellis extitit,. transmisit per quendam famulum nuncupatum Raouletum, predicto Egidio de Rays, a partibus Venetensibus, quendam filium, etatis novem annorum vel circa, usque ad dictum locum de Machecolio, ubi dictus Egidius, reus, illum recepit, et erat dictus tilius in habita mangonis ; ob hocque dédit idem Egidius, reus, dicto Buchet unum equum quem sibi tradidit Petrus Heaume sub extimacione sexaginta regalium auri. Quo fllio per dictum Egidium, reum, habite et recepto, ipse Egidius , . reus , dictam suam nephandissimam luxuriam exercuit cum eodem; et deinde occisus est idem âlius, ut ceteri supradicti.

Item, deposuit et dixit quod, ipso teste présente et audiente, dictus Egidius de Rays alias se jactavit quod ipse magis delectabatur occidendo et jugulando ac jugulari et occidi faciendo dictes pueros et puellas, ac videndo ipsos languere et mori, capitaque et aliamembra îpsorum ab invicem separari, ac in aspectu sanguinis eorumdem, quam luxuriando cum ipsis.

Item, deposuit et dixit quod , quando dictus Egidius de Rays reperiebat seu videbat aliquos duos pueros vel puellas, f^atres aut sorores, seu alias insimul existentes vel se associantes, [quod] sibi non complaceret, nisi tantum in une ipsorum, neo vellet cum reliquo luxuriari seu libidinem exercere ; nichilominus, ad finem ne is, in

* 1 Cordeliers de Bourgneuf, fondés par Gérard de Machecoul.

LXXXVIIX

PROCÉDURE CRIMINELLE

quo sibi non erat complacencia^ posset alterias capcionem daiegere, ipse Egidius, reus, capiebat seu capi ficiebat utrumque ipaoramet eorum quemlibet trucidabat seu trucidari faclebat, cum alteroqoe ipsorum, in quo sibi complacebat, nephandum et abhominabile opos suum voneris exercebat, in modum superius expressatam.

Item, deposuit et dixit quod dictus Egidius de Rays semel expient

predictum opus veneris higusmodi testis, eo modo que de aliis

supradictum est, et hoc ab inicio temporis quo ipse testis accessit cum eodem Egidio, reo , moraturus, dixitque quod ipse valde timait interfici ab eodem, prout interfectus fuisset cum quadam dagoa, nX crédit, nisi quia dictus de Sillé hoc impedivit, dicens quod hie erat pulcher garcio et quod melius erat ipsum retinere, ut esset man^, et quia dictus Egidius, reus, eum diligebat et juramentam exegit ab ipso quod ipse hec et alia ipsius Egidii, rei, sécréta nuilatenos revelaret.

Item, deposuit et dixit se dici audivisse a domino Eostachio Blanchet, presbytère, qui cum dicto Egidio de Bays frequentabat, quod ipse Egidius, reus, perâcere non posset ea que perûcare intendebat et inceperat, nisi pedem yel manum aut aliud membniffl pueri dyabolo daret vel offerret.

Interrogatus si vidit vel scivit aliquod dictorum membrommei parte dicti Egidii, rei, dari vel offerri demonibus, respondet qnod non. Sed , in ter cetera, vidit quod dictus Egidius, reus, onam manum, nescit an dexteram vel sinistram, et cor cujusdem paeri, qui, ex parte dicti Egidii, rei, jugulatus fuerat in fortalicio de Thiffaugiis predicto, cepit, ipsamque manum et cor posuit in qnodam vase vitreo supra quamdam falsidomum camini camere sue, galica sur une symayse, et quod panno lineo cooperuit ; dixitque huio testi, ac ei et dicto Henrieto precepit ut dictam cameram clauderent sea firmarent.

Interrogatus quid ex membris hujusmodi ftiit actnm, respondet quod nescit ; sed crédit quod dictus Egidius, reus, ea tradidit poitmodum dicto magistro Francisco, pro ipsi demoni oflèrendo.

Item, dixit et deposuit dictum Egidium de SiUé alias isti et dicto Henrieto retulisse quod, per quindecim dies vel très ebdomadai antequam domini de Suza et de Loheac fortalicium seu castrum d« Machccolio acciperent, ipse de Sillé , ut dicebat, extraxerat et amoverat a quadam turri , existente prope butum aule ipsîns f6^ taiicii, ossamenta quadraginta puerorum, vel circa, et ea eombofscrat : super quo dicebat idem de SilU bene accidisse dicto Egidîo, reo, et ipsi de Sillé ac aliis quos amabat idem Egidius, reus, et qui eum amabant. Unde, super premissis loquendo, dixit predictos dr Sillé isti testi et dicto Henrieto per hec verba formaiia, in Tulgari :

CONTRE GILLES DE RAIS. Lxxxix

If estait pas Messire Rogier de Briqueville bien traistre qui mus faisoit refjarder, Robin Romulart et moy, a la dame de Jarmlle et Thomin d'AraguiUf par une fonte, quant nous oustions lesdits ossemens et savoit bien tout ce fait,

Interrogatus quis paeros ultimo dictos occiderat seu interiicerat, quo tempore fuerant occisi , et quis eos seu eorum ossa posuerat in dicta turri, respondet quod dicti pueri occisi ûierant et fuerunt^ videre suo et ut crédit, per dictos Egidium de Rays, Egidium de SUlé et de Briqueville, antequam iste testis cum dicto Egidio, reo, moraretur, alias vero nescit.

Item, deposuit et dixit quod, quando dictus Egidius, reus, non poterat ad ejus libitum reperire alios pueros vel puellas cum quibus suam execrabilem luxuriam exerceret, tune ipse lllam cum aliquibus ex pueris sue capelle exercebat modo quo de aliis supradictum est, et maxime^ ut audivit, cum minore seu juniore duorum filiomm magistri Johannis Brienciî, commorantis Nannetis.

Interrogatus si occidebat vei occidi faciebat aliquem vel aliquas ex dictis pueris de capella sua post exercicium seu actum veneris cum eisdem, respondet quod non, quia multum eos diligebatj et ipsi tenebant factum seu negocium hi^jusmodi secretum.

Item, deposuit et dixit quod dominus Eustachius Blancfiet, presbyter superius nominatus, de mandate et ad rogatum dicti Egidii de Rays, adivit partes Ytalie pro querendo magistrum Franciscam Prelati et eum adduxit illinc, ad dictum Egidium, reum^ primo apud Theffauges, ut ipse artem alkemie exerceret, ac ea uteretur et demones invocaret. Dicique audivit ab eodem domino Eustachio» loquente de dicto magistro Francisco , in commun! et vulgari ydiomate, talia verba : Il fera venir moistre Aliborum, intelligendo dyabolum per illud vocabulum Aliborum ; quodque ipse magister Franciscus , pro uno poto vini , faceret dyabolum accedere et apparere.

Item, deposuit et dixit quod dictus magister Franciscus, apud locum de Thiffauges, in presencia dictorum Egidii de Rays, domini Eustachii, Henrleti et hujus testis, cum cuspide unius ensis cornposuit et fecit in aula magna fortalicii seu castri de Teffàuges, videlicet in platea ipsius aule, quemdam circulum magnum seu modum vel Hguram cujusdem circuli magni et in eo fecit cruces ac signa seu caratheres ad modum armorum in quatuor partes ejusdem circuli, ad locumque ubi facius fuit circulus antedictus presens testis, dicti dominus Eustachius et Henrietus portarunt magnam quantitatem carbonum, thus et unum lapidem adamantis seu magnetis, galice de ayment, unumque potum terreum, torchias seu

« - ■ .^'^ é-»-.^mik- iJI. «w-ar^ww^ ••#. ■•. ■ ^ »^a^ Va . , .« -^ »^ ' . . « . >.^*

xo PROCÉDURE CRIMINELLB

faces, candelas, ignem et alias res, de qnibns nano aliter noi recolit, quas dicti Egidius, reas, et Francisons posnemni in qnadim parte dicti circuli, et ftiit ignis magnas accensns in dicto poto, nbi erat copia dictoram carbonum. Deinde siqnidem feoit dictas Fnikciscus alla signa seu caratheres, similiter ad modnm armomm, contrt murum seu in marc dicte anie, ad angnlnm porta ipsins, et alinm ignem accendit prope signa seu caratheres nltimo dicta. Postmodnm vero aperiri Jussit, et fecit dictus magister Francisons qoataor fenestras dicte aule, ad modum seu in modum crucis, et^hiis actif, dictus Egidius de Rays jussit huic testi ac dictis domino Enstaehio et Henrieto ut recédèrent ab aula predicta, et ad cameram îpsioi Egidii, rei, accédèrent, ac eum illic, videlicet ad cameram predictanu expectarent et ipsam cameram custodirent , inhibendo eisdem m quis ipsorum accederet seu appropinquaret TisurnB Tel anditanii quid in aula predicta ulterius per ipsos Egidium de Eays et magii* trum Franciscum eo tune ageretur, et ne ipsi cuiqnam revelarent aliquid de premissis. Qui presens testis, dominus Eostaobios et Henrietus tune, de mandato dicti Egidii, rei, ablemnt, et ad predietam cameram accesserunt, prefatisEgidio, reo, et Francisco dimissi ac remanentibus solis in aula sepedicta. Qnid vero per dictoi Egidium, reum, et Franciscum postea ftiit actum in anla predicta, dixit se nescire : sed dici audivit, ex post, a dictis domino Enstaehio et Henrieto quod ipsi audiverant dictum magistmm Franciscum alti voce loquentem, sed quid diceret nesciebant, et, successa temporii, etiam audiverunt, ut dicebant, strepitum quemdemi quasi nnios animalis supra domum cum quatuor pedibus gradientis, et , quod ail visum extitit, dictum animal accessisse versus lucanar picemaria ' dicti castri, prope locum ubi tune erant Egidius, reus, et Franciseaf. De quibus premissis iste testis nichil audivit, quum ut asaemitf pre tedio, postquam accessit dictam cameram, dormivit.

Interrogatus de tempore et de hora, respondet quod hoc Ibit taspore estivali, hora noctuma, nunc est annus effluxus ; alias non recolit^ nisi quod premissa incepta Aierunt fleri ante mediam noctam plusquam per unam horam, eratque una hora post mediam noctan vel circa quum dictus Egidius, reus, et Franciscus ad camerin ipsius Egidii^ rei, accesserunt.

Item^ dixit et deposuit iste testis quod , in crastinnm diem poit premissa, de sero, et hora satis tarda, iste testis, de mandato dicti Egidii, rei, compulsus eo quod sibi contradicere non audebat nao

1 Dacange, reproduisant ce passage, traduit ainsi ces mots : Lt itmfMl^

la cave.

CONTRE GILLES DE RAIS, .xci

recusare mandata ipsius adimplere, et quia etiam dictus magister Franciscus ipsum testem assecuravit ac bona flde sibi promisit quod ipse testis nullum incurreret periculum nec aliquod detrimentum vel lesionem suo corpori pateretur, exivit una oum dicto magistro Francisco dictum fortalicium de Theffaugiis, simalque accesserunt, ipsi duo, ad quoddam parvum pratum, distans a dicto loco de Thif^ faugiis quasi per quartam partem unius leuce vulgariter , et hoc versus partes Montisacuti, Lucionensis diocesîs ; timebat enim iste testis illuc adiré cum dicto magistro Francisco, eo quod sciebat ipsum debere demonem invocare, et ideo, quantum potuit, recusavit incedere cum eodem, nec incessisset, nisi dictus Egidius, reus, sibi hoc inspirasset, et nisi dictus Franciscus eum assecurasset , ut prefertur. Secumque portarunt dictus Franciscus et iste ignem, carbonem, thus seu incensum, unum cereum seu âambeilum, lapidem adamantis seu magnetis, et librum invocaciones demonum continentem^ quem portabat dictus magister Franciscus. Quibus ad dictum pratum accedentibus et existentibus in eodem , dictus magister Franciscus fecit in ipso prato , cum quodam cutello, unum circulum seu modum vel flguram aut unius circuli signum cum crucibus et caratheribus in terra, sicut prius fecerat in aula supradicta. Et, accenso igné, tamin cereoseu âambello quam etiam in carbonibus antedictis, predictus Franciscus prohibuit huic testi ne faceret signum crucis, sibique precepit ut cum eo dictum circulum introiret, et introivit quilibet ipsorum circulum antedictum. Quibus existentibus in eodem, dictus magister Franciscus invocaciones suas fecit, ncscit iste testis quas, nec quid dixit eas faciendo, quoniam nichil inde, ut asserit, intellexit, prêter illud vocabulum : Barron, quamvis ipse Franciscus satis alte loqueretur ; verumptamen dixit et asseruit iste testis quod, contra predictam probibicionem dicti Francisci, ipse secrète fecit signum crucis, quod non percepit dictus Franciscus.

Interrogatus si quid ad dictam invocacionem evenit, et si dictus Franciscus aliquod responsum tune habuit vel recepit, respondet quod non, saltim quod iste viderit vel audierit.

Item, dixit et deposuit quod, hiis actis, ipsi ambo, videlicet iste testis et Franciscus, reversi fuerunt Theffaugias, non tamen introierunt fortalicium usque mane, quia clausum erat; sed hospitati fherunt pênes quemdam in villa, ubi dictus dominus Eustachius illos expectabat et fecerat ignem âeri ao lectum parari pro se et ipsis. Preterea, dixit iste quod, eo et dicto Francisco adhuc in dicto circule existentibus, supervenit pluvia, ipsisquei*ecedentibusftiit dicta pluvia invalescens, cum vente eciam valide et obscuritate mazima, ita quod ipsi cum difâcultate magna potuerunt reverti.

xcxi PROCÉDURE CRIMINELLB

Item, dîxit et déposait iste testis, qaod, mense jnlll ultime prcterito, dictus Egidius de Rays Venetis adiTit, locatanis cam domino duce, et hospitatus fuit pênes quendem Johannem Lemayne extra mon» civitatis Venetensis, ante et prope manerinm episcopale ipsius loci, vulgariter appellatum La Mole ; oui, Egidio de Aoys, Andréas BiàtkA, de quo snperius est f)[icta mencio, quemdam paenim, etatis deeem annorum vel circa, illic tradidit, cum quo ipse Egidius, reus, abhominabilo peccatum luxurie perpetravit et commisit, modo qoo superius de aliis pueris dictum est, fuitque consequenter dictas poer ductus pênes quemdam cognominatum Boetdm^ ctgas Boetdm domos sita est apud marchillium Yenetensem, satis prope dictam domnm predicti Lemayne, ubi, videlicet pênes dictum Boetden, eqai dieti Egidii. rei, erant hospitati. Cujus ductionis causa fiiit ex eo qaod, ad ocdsionem ipsius pueri, pênes dictum Lemoyne, locas non imminobit secretus ; fuitque idem puer jugulatus in qoadam eamefa domos dicti Boetden : cigus pueri caput abscissnm fuit et a corpors wpiratum^ in dlctaque caméra combustum ; corpus vero, ligatum ciagolo seu zona, unde dictus puer per prius erat cinctus, projeetnm fuit in quibusdam latrinis dicte domus predicti Boeiden, ubi testis iste, com magnis labore et difflcultate, descendit ut dictnm corpus in proflmdum demergeret higusmodi latrinarum : adiciens idem testis qood dictus Buchel scelus hoc totum noverat et sciebat.

Item, deposuit et dixit quod dictus Egidius, rens^ post insdssioiieffl venarum coili et guturis puerorum predictorum aut alterius pinii corporum suorum, ut sanguinis eorum effùnderetur, necnon post decapitacionem ipsorum de quibus supradictum est, qaandoqoe sedebat supra ventres eorum et delectabatur videndo ipsos mon. eosque, sic sedens, inspiciebat ab oblique, ut videret modum finis seu mortis iliorum.

Item, quod ipse Egidius^ reus, aliquando et sepe post abscissionem capitum dictorum puerorum et occisionem ipsorum sic Tel tliu factam , prout superius est narratum, delectabatur aspiciendo et liuic testi ac aliis de secreto suo existentibus ostendendo, proat nspîciebat et ostendebat capita et alia membra ipsorum pneroron occisorum, petebatque ab isto teste et aliis predictis quia illoroo habobat pulcriora membra pulcrioremque vultum et pulcrins capot, vel ille cujus membra tune presencialiter ostendebantur et inspieîebantur, vel aliquis iliorum per prius occisorum et similiter inspectorum, quorum quidem puerorum faciès seu vultus qui sibi pulcriores apparebant sepe dcosculabatur, in hoc, ut premittitur, delectando. Et hoc est deposicio hujus testis.

Et fuit sibi in forma solita ii^unctum etc.

CONTRE GILLES DE RAIS. xciii

Même jour.

Disposition d'Henri Griartf complice de Gilles de Rais.

Henrietl'sGriart, parrochiesanctiJacobi deMacello Parisiens! S ut asserit, oriundus, et etatis viginti sex annorum vel circa, testis alius in hujusmodi causa productus, juratus, receptus et ad cautelam absolutus, examinatusque et inquisitus, die et .inno, indictione et pontiâcatu, ac generali concilio constante, proxifne dictis, super omnibus et singulis contentis in articulis supradictis seiiatim deposuit ut sequitur.

Et primo, quod per quinque vel sex annos proxime preteritos, ipse continue fuitcamerariusetservitordictiEgidiideilays, rei, quodque, nunc sunt très anni, videre suo, lapsi, post captionem factam per Renatum de Rays^ dominum de Suza, fratrem germanum dicti Egidii de Ray s, rei, super castro seu fortalicio de Champtocé, Andegavensis diocesis, cum post hujusmodi captionem dictus Renatus dominus de la Suze accessit Machecolium et cepit fortalicium ejusdem loci, tune ipse dici audivit a domino Karolo du Leone, milite, qui una cum dicte domino de Suza ipsum locum de Macliecolio accessit, quod, in bassa seu inferiore parte cujusdem turris ejusdem loci de Machecolio^ reperta fuerunt duo corpora seu ossamenta puerorum mortuorum^ peciitque dictus dominus Karolus ab isto teste si allquid ex hoc sciret ; qui sibi respondit quod non, asserens quod, rêvera, ipse inde tune temporis nil sciebat, sed dixit quod, postquam dictus Egidius de RaySy reus, recuperavit dictum fortalicium de Champtocé et hue accessit ut iliud domino duci Britanie traderet ac livraret, ipse Egidius, reus, ab isto teste exegit juramentum quod non revelaret sécréta sibi per eundem Egidium, reum, ostendenda : quo per hune testem prestito juramento, dictus Egidius, reus, precepit huic testi Stcphano Corrillaut, alias Poictou^ ,Egidio de Sillé, Hiqueto de Bremoni et Robino Romulavt, ipsius Egidii, rei, servitoribus, ut adirent quamdam turrim dicti fortalicii de Champtocé, in qua erant corpora seu ossa corporum quamplurimorum innocencium mortuorum, dictaque corpora seu ossa caperent et ea in quodam scrinio seu co£b*o reconderent, ut apud Machecolium, sccrecius ut ûeri posset^ portarentur

1 Saint- Jacques de la Boucherie, à Paris.

PROCÉDURE CRIMINELLE

sive ducerentur. Qui testis et alii supradicU accessditint dicUm turrim, et in ea reperierant ossamenta triginta ses vel quadraginta scx puerorum, alias non recolit ; que ossamenta Jam erant deneata, sed ea compu tarant seu numerarunt per capita et alias, ita quodbene sciverunt numerum puerorum illic projectonim ; ipsaque ossamenu ceperunt et in quodam scrinio seu coffro reposuerunt, ac illad fiinibu seu cordis stricte et fortiter ligavérunt, ductaque sea vecta fiienmt apud Machecolium et illic combusta in caméra dicti Egidli de Boys, presentibus ipso Egidio, reo, Egidio de Sillé, Stephano Corrillaut^ aliis Poictou, Jolianne Rouxigneul, Andréa Buchet^ et isto teste. Qoomm puerorum, post combustionem ipsorum, pulvis seu cinis projectni fuit in fossatis, galice es doves, fortalicii ejasdem loci de Maeheoolio. Dixit enim quod combusta non fuerunt apud Champtoceiom, eoqaod, recuperata possessione ipsius loci per dictam Egidium, reum, adicto domino de Suza, qui prius ceperat Ipsum locam, idem Bgidios, mu, infra biduum, possessionem dicti loci de Champtoceio prefkto domino duci, seu alias c^us nomine et mandate» tradiditet livravit, coidominium ejusdem loci jam transtulerat et transtulit cum effecta;

Interrogatus qualiter dicta ossa jam erant, atpremittitar, desieata, respondit quod ex eo quia dicti pueri fuerant interfecti et in dicta turri projecti ante captionem dicti fortalicii de Champtoceyo, ûieum ex parte dicti domini de Suza qui fortalicium hugosmodi tennerat et tenuit per triennium vel circa.

Interrogatus quis eos occidit, qualiter et per qaos Axeront oedii, respondet, quod nesciebat, quia tune, videlicetquando Aiemnt ocdii, nundum iste morabatur cum dicto Egidio, reo, sed cum eo, ut dicitur. morabantur quidem dominus Rogerius de Briquemllef miles, Egidim de Sillé prefatus, qui, ut crédit iste testis, bene sciebant.

Ulterius deposuit et dixit presens testis quod ipse et predieti dcSiZV ac Stephanus Corrillaut, alias Poictou, ad cameram dicti Bgidii éi Rays duxerunt sibique tradiderunt et livrarant quamplnrea poeros masculos et femellas Nannetis, Machecolii et Theffaugcs^ etiam, Tidere suOy usque ad numerum quadraginta hujusmodi pueromm, eam quibus ipse Egidius, reus, ardorem libidinis contra debitum moitm nature exercuit

Item, dixit et deposuit quod dictus Egidias, reus, cum quolibet dictorum puerorum semel aut bis tantum Inxnriabatnr, taoequ peracto, interUciebantur pueri supradicti, alîquando per ipsom Egidium de Rays, reum, manu proprîa, et aliquando per dietoa^ Sillé, Corrillaut, alias Poictou, et huno testem, ac ipsorum qnemlibet, aliquando conjunctimi aliquando divisim.

CONTRE GILLES DE RAIS. oxv

Interrogatus de modo interfectionis puerorum predictorum , respondet quod aliqaando amputabantur eorum capita et a corporibus separabantur, aliquando scindebantur eorum gutura, capite cum corpore rémanente, aliquando vero rumpebantur eorum colla cum ictibus bacculorum ligneorum, quandoque autem inscindebantur eis vene coUi, vel pars guturis, ut, eorum puerorum sanguine effluent^, ipsi morirentur languendo, et tune sedebat aliquando dictus Egidius, reus, super ventres ipsorum languencium, delectando, et eos morientes aspiciens ab oblique.

Item, dixit et deposuit quod^ aliquando^ dum dictus Egidlus, reus^ volebat suam nephandam luxuriam cum dictis pueris exercere, ipse, ad ânem ne clamorem emitterent vel vagitum, suspendebat et suspend! faciebat eos per Ipsum testem et Corrillautac SiUé ad quemdam perticam aliquociens, et aliquando ad unum uncum sive crochetum, in caméra ipsius Egidii, rei, cum cordis et funibus, per colla, eis comminando et ipsos terrendo, deinde siquidem, cum essent per hujusmodi suspensione lesi et perterriti, tune eis blandiebatur, sibi dicendo ne timerent, asserendo quod non faciebat nec volebat nisi tantum spaciare cum ipsis, consequenterque cum eisdem luxuriabatur, ut supra.

Preterea, deposuit et dixit quod aliquando dictus Egidius, reus, suam libidinem exercebat cum pueris antedictis antequam interûcerentur seu antequam ipsos interûcere inchoaret seu inchoari faceret, aliquando vero postquam inclioati erant interûci ac eis ianguentibus et morientibus^ aliquandoque postquam jam erant interfecti, calore adhuc in eis existenti in recenti.

Interrogatus quid de illorum sanguine agebatur, respondet quod fluebat et discurrebat in plateam a quo postmodum ipsa platea mundabatur.

Interrogatus quid âebat de corporibus et vestibus eorumdem^ dixit quod urebantur in caméra dicti Egidii, rei.

Interrogatus de modo combustionum hujusmodi^ dixit quod dicte vestes comburebantur paulatim in camino dicte camere ne fetor inde perciperetur. Pro combustione vero dictorum corporum, ponebantur in dicto camino, supra linigera, grossi lignorum stipites, supra quos dicta corpora ponebantur, deindeque superponebantur lignorum siccorum faciculi habundanter, et^ tali medio, urebantur.

Interrogatus quid Aebat do cineribus sive pulveribus dictorum corporum combustorum, respondet quod proiciebantur in secretîs locorum ubi committebantur premissa, videlicet aliquando in latrinis, aliquando in fossatis^ et alias ubi expediencius videbatur.

Item, interrogatus de locis ubi acta fuerunt premissa, quibosinter-

xcvi .PROCÉDURE CRIMINELLE

.fuit, îste testis respondet qùod NanneUs, âpad domnm dicti Egîdii, Tel, Tulgariter nuncupatam la Suze, in fortaliciisqùe de Machecolio et de Teffauges.

Item, interrogatus de locis locorum, dixit quod in quadam camm dicte domus de là Suze, sita in buto ejusdem domus, a porte eedene parrochialis sancti Dyonisii, ejusdem loci Nannetensis* in qna dictas Egidius solitus erat pernoctare, et sepe in portali dicti fortalidi de Machecolio.

Item, interrogatus ubi capti fuerunt dicti pneri, per hanc tesiem et alios per eum nominatos traditi, respondet quod illi, qaos istc tradidit, pro majori parte capti fuerunt per ipsum inter illos qm petebant elemosinam, tam pênes dictum Egidiam, reum, qaam tlioi.

Interrogatus de numéro dictorum puerorum, respondet ut snpni videlicet quod fuerunt numéro fere quadraginta per enm et alioi prcnominatostraditi, utprefertur; super qnb quidem namero, datiet interfecti fuerunt Nannetis in domo de Suza predicta qaatDordedm •vel quindecim ; ceteri vero Maciiecolii pro majori parte ipsoraffl,ic Theffauges et alibi.

Item, deposuit quod Katherina, nxor cii^nsdam cognomiiati Tierry, pictoris, tune commorantis Nannetis, dédit aea ministriTit huic testi quemdam fratrem ipsius Katherine, ducendum pênes dietam Egidium, reum, sub spe quod esset de capella ejusdem Egidii, m; quem iste duxit Machecolium ad cameram dicti Egidii, rei, et eom sibi dédit, fuitque dictus puer primus quem ite dédit Egidio. reo. Post cujus pueri tradicionem dictus Egidius, reus, fecit hune testera jurare, ut prius, quod non detegeret ulla sécréta sibi ab eo impôt* terum ostendenda.

Interrogatus ubi fuit prestitum hujusmodi jaramentnm, respondet quod in ecclesia sancte Trinitatis de Machecolio.

Interrogatus de tempore^ respondet quod nunc snnt très anni Td circa postquam hec facta fuerunt. Dixit insuper qnod* post tFMlicionem dicti pueri per hune testem, ut premittitur, factam, testis iste Nannetis accessit, ubi fuit per triduum absque revertendo Machecolium, ubi, postquam, lapso triduo, reversus est et perqaiflfit de dicto puero^ quem non reperit, eidemque dictum fuit qaod ipie transierat aseculo, more aliorum, ac ei. dixit dictus CorriUotil, alias PoîctoUj quod dictus Egidius, reus, predictum puerum inann propria jugulavib et eo, sicut ceteris, ad opus libidinis usus fuit.

Item, deposuit quod dictus Corrillaut, ulias Poictou, quemdam alina puerum pulcrum de Rocha Bernardi adduxit Machecolium et iilom dédit dicto Egidio, reo, quod de eo fecit ut de ceteris snpradictis. '- Item, deposuit quod ipse vidit apud Machecolium quendam poleniD

CONTRE GILLES DE RAIS. xcvii

ftlium, qui erat mango magistri Francisci Prelati^ ciyus gutur abscissum fuit, nescit per quem, licet fuerit ad hoc presens, abusa* ex parte dicti Egidii, rei, interveniente, ut de ceteris est narratum.

Item, deposuit et dixit quod ipse testis et dictus Corrillaut, alias Poictou, simul, a festo Penthecostes Domini ultime preterito citra, ceperunt quendam adolescentem pulcrum valde, etatis quasi quindecim annorum, qui erat pênes quemdam cognominatum Rodigo apud Burgum novum, in parrochia sancti Cirici Radesiarum, Nannetensis diocesis, et illum duxerunt ad dictum Egidium, reum, cui tradiderunt illum pênes cordigeros dicti loci de Burgo novo , ubi erat hospitatus; ac, postquam ipse Egidius, reus, eo libidinose abusas fuit, ut dictum est de ceteris , ipsimet Henrietus, testis loquens et Conillaut eum interfecerunt, de mandate ejusdemEgidii de Rays, rei, consequenterque corpus ipsius pueri occisi portarunt apud Mâchecolium, ubi, videlicet in caméra dicti Egidii, rei, ipsum exarserunt.

Item^ deposuit quod, a duobus annis cum dimidio citra, vel eo circa, quidam, communiter dictus Princzay^ Nannetis commorans, habebat roangonem formosum, manentem secum, huio testl notum» quem ipse Princzay dédit dicto Egidio, reo, qui sibi promisit qaod illum efflceret camerarium suum loco dicti Corrillaut, alias Poictoii, quem dicebat Vélle recedere de pênes se. Statimque , seu saltim in brevi postquam dictus Egidius, reus, habuit dictum puerum, ipse illo carnaliter abusus fuit et turpiter contra naturam luxuriavit, et tandem manu propria interfecit ; eratque dictus puer etatis quasi quatuordecim annorum.

Item, deposuit et dixit quod quidam Andréas Buchet, qui alias fuit de capella dicti Egidii de Ràys, et, tempbre deposicionis higusmodi, erat de capella domini ducis, misit dicto Egidio de Rays, reo, a partibus Venetensibus, apud Machecolium, quemdam puerum in habita mangonis, etatis quasi novem annorum, et illum adduxit eidem Egidio, reo, quidam famulus nuncupatusRaouIetus. Quiquidem paer, post nepbandum abusum carnaliter de eo factum per dictum Egidium de Rays, reum, occisus et combustus fuit, ot ceteri de quibus dictum est supra. Dixitque iste testis quod dictas Buchetf ob hoc, babuit a dicto Egidio, reo, unum equum appreciatum valere sexaginta regalia auri, quem equum sibi tradidit Petrus Heaume.

Item, deposuit se dici audivisse a dicto Egidio, reo, quod ipse plus delectabatur in occisione dictorum puerorum, videndo capita et alla membra ipsorum ab invicem separari ac ipsos languere, etetiam

1 Mot gratté et rechargé dans le texte original.

xcvin PROCEDURE CRIMINELLE

inspiciendo sanguinem eorumdem, quam cum ipsîs carnaliter habitando.

Item» dixit quod dictus Egidius, reus, habebat unum gladium, Tulgariter dictum Braqucmart, pro amputando capita dictomm puerorum et eos trucidando, et sepe delectabatur libidinose aspieiendo, et liuic testi et Stepliano Corrillaut, alias PoictoUy ostendendo abscissa capita puerorum; petebatque ab eisdem quod dictorum capitum eni pulcrius, vel illud quod tune ostendebat, aut iilud quod heri Tel nudiustercius seu aliis preteritis temporibus ftierat amputatnm; dietaque capita seu vultus ipsorum capitum abscissorum, quibus sic erat major complaccncia , deosculabatur sepe , in lioc etiam delectando.

Item , deposuit quod, dum dictus Egidius, reus, reperiebat dnoi pueros vel puellas, iï*atres aut sorores, seu alios invieem socUtoSt et complacenciam accipiebat in altero ipsorum tantum, nec volehit cum reliquo carnaliter habitare, nichilominus ipse accipiebat aen faciebat utrumque ipsorum et habitabat luxuriandi causa com nno ipsorum; deindeque, ne alter de alterius perdicione queiimoiiiam faceret seu clamorem deferret, faciebat utrumque ipsoram truddari et mori.

Item, deposuit quod dictus Egidius, reus, simili modo abctebttur et suam libidinem exercebat cum tlliabus seu femeilis sicut et eniD flliis seu mascuUs , spreto et omisse sexu eorumdem ; quodque iste testis dici audivit ab eodem Egidio, reo, quod ipse muito plus delectabatur cxercendo libidinem cum dictis Aliabus, ut premissum est, quam eas in sexu proprio cognoscendo.

Item, deposuit se dici audivisse a dicto Egidio, reo, quod ipse fiût in tali constellacione natus quod, videre suo, nemo scîre aut percipere posset ea inconveniencia et illicita que ipse Egidins, reus, committebat.

Item, deposuit quod dictus Egidius, reus, aliquando jugnlabatct jugulari faciebat nonnuilos dictorum puerorum ac eos laniari membratim. Dicique audivit a quodem domino Eustachio fi/and^, pitsbytero^ fréquentante cum dicto Egidio, reo, quod ipse Egidios, reiify non posset perrïcere ea que inceperat, nisi daret seu offerret dyabolo pedem, ycI manum, aut aliud membrum dictorum puerorum : adiciens iste testis quod ipse multos eorumdem puerorum, rariis ac diversis modis, trucidaverat et laniaverat, ut prefertur, de qaonuB numéro se dicebat minime, alias quam supra deposuit, recordari.

Item, deposuit quod dictus Egidius, reus, predictos pneroi et puellas. dum eos videbat elemosinam querentes , sepiissime eligebtt

CONTRE GILLES DE RAIS. xcix

ad suL complacenciam, et ad se duci jubcbat ac faciebat^ pro sua mala delectacione complenda*

Item, deposuit se diciaudivîssea dicto Egidio de Sillé, qui huic testi et dicto Coirillaut, alias Poictou^ dixit quod bene acciderat dicto Egidio tic Rays et sibi super hoc, quod ipse cie Sillé abstulisse et removisse dicebat a quadam turri existente prope butuin aule in fortalicio de Machecolio, unde sibi dixit dictus de Sillé se extraxisse et aniovisse a dicta turri ossamenta quadraginta puerorum vel circa, et hoc bene per quindeciiu dies vel très ebdomadas antequam dictum fortalicium de Machecolio caperetur per dictum dominum deSuzaet dominum de Loheac, quod dixit fuisse captum nunc sunt duo anni preteriti : quodque dictus de Sillé idem testi dixit, per hec verba vulgaria, seu consimilia in effectu : N\'Stoit pas Messire Rofjier de Driqut'villc bien Iraistre, qui nousfasoU reyitrder, Robin et moy, à la dhmc de Jarville et Thomin d*Arag(dn , par une fanie, quant nous oustions Ir^sdiz osscmenSy et savoit bien tout ce fait.

Item, quod dictus de Sillé dixit huic testi et dicto Connllaut, alias Poictou, quod ipse de Sillé combusserat ossamenta predicta, que omnia, ut assérit iste testis, fuerant et erant de tempore dicti de Sillé et de Briqueville, qui regebant sécréta dicti Egidii de Rays, rei, et antequam illud secretum detegeretur istis. duobus, videlicet Henrieto, tesii loquenti, et Corrillaut, alias Poictou.

Item, deposuit quod, quando dictus Egidius, reus, diligebat allquos ex pueris de sua capella et alios suo appetitui complacencia non reperiebat, tune ipse cum eis de dicta capella iuxuriabatur, more superius expressato; non tamen aliquem interAciebat ex ipsis nec intertici faciebat, quia negocium custodiebant secretum.

Interrogatus cum quibus pueris.de dicta capella dicebatur commlscei-i , respondit quod cum Perrineto , tilio magistri Johanois Briencii , commorantis Nannetis , et aliis de quorum nominibus minime recordatur, quodque Perrinetus erat dicti Egidii, rei, mignonetus, sibique inter ceteros prediiectus.

Item, deposuit et dixit quod dictus dominus Eustachius Blanchei^ presbyter, de quo superius est locutum, adivit partes Ytalie, quesiturus magistrum Franciscum Prelati, et eum fecit accedere ad dictum Egidium de Rays, de ipsius mandate^ pro utendo artealkemie et pro demonibus invocando. A quo dici audivit talia verba, galice videlicet quil ferait venir rnaistre Aliborun, id est dyabolum. Preterea dixit se audivisse dici a dicto domino Eustachio quod dictus magister Franciscus Prelati faceret dyabolum accedere et apparere pro uno poto vini.

Item, deposuit quoi), in presencia dictorum Egidii de Rays^ domioi

PROCEDURE CRIMLVELLB

Eustachîi Blanchet, Stephani CorriUaut, alias Pmetou^ et hi^ns teftii dictus magister Franciscus, in platea cu^asdam grandia anle * Ibrtafidi seu castri de Theffaugts^ cum cuspide cugasdam ensis compoaoit et fecit quemdam magnam circnlam, in quo erant cmces et sigaa im caratheres ad modum armoram, in qaataor partes ipnos dreoli, et mandatoqne dicti Egidii , rei , presens testis et dicti donisB Eustachios ac Stephanas Corrillaut, alias FoictoUf apportanmt ibidea magnam quantitatem carbonum et thoris» uiam lapidem adamaitif seu magnetis, galice de aymant, torchias seu fjEu^es, eandellaa, igaea, unum potum terre et allas res quas dicti Egidios de Aiqff et «ifp«*^ Franciscus in quadam parte dicti circali posaerant, atqae ignem , ii dicto poto. validum incendemnt. Deinde rero, dictus nnum alium incendit, ad angulum porte seu janae dicte anle, similiter fecit alla signa in modnm armorom contra mamm ses is muro ipsius auie prope ultimo dictnm ignem, ac, postmodnm, aperiri fecit dictus magister Franciscus Pnlati quatuor fenettisf dicte anle in modum crncis, ita videlicet quod aperturm stre aperoo dictarum fenestranim videbatnr aliqualiter representare sigssa cruels. Qaibus actis, de mandate dicti Egidii, rei, preseos tsioi, Stephanus Corrillaut, alias Poictou, et dominos Eustachius sopradietn recesserunt superius ad cameram dicti Egidii ' , rei, <<iwii— <i ^ EgidiOj reOy et dicto magistro Francisco qui soli remanseruat flôBal in aula predicu. Quiquidem Egidins, rens, ante recessom et in recessu hujus testis ac dictorum domini Eustachii et CarrUimt^ allai Poictou^ inhibuit eisdem précise ne ipsi de premissis toac gotis cuiquam imperpetuum aliquid revelarent, et ne qois ipsomm aewderet ad videndum vel andiendam qni[d] tune per ipsos Egidinm, zwBi et magistrum Franciscum ageretor.

Item, dixit et deposuit quod, post recessom hogns testis et dictorum domini Eustachii et Corrillaut, alias Poietou, eommqua accsMum ad dicti Egidii, rei, cameram antedictam, facto aliqnanti tenpons intervallo,.iste testis et dictus dominus Eustachius andieroat dietflffl magistrum Franciscum alta voce loquentem in aula predicta; sed nichil horum que dicebat intelligere potuit, ut asserit iste tattiff. Audieruntque, postmodum, iste testis et dominus Enstachios quemdam strepitum, quasi unius animalis quadrupedis deambnlaatis sapn tecta, quod animal, ut eis quodem modo Tidebatur, aceessit T(

* D'après le releré des ruines de Tiffaoges, par M. Georges BaUcygaiffi architecte, il s'agit ici de la grande cour du château.

s Chambre au premier étage, de Tautre côté da châteaa. Elle csiili encore.

CONTRE GILLES DE RAIS. ex

lucanar picernarie ^ dictî loci, prope locum ubi tuDC existebant dicti Egidius, reus, et magister Franciscus.

Interrogatus si dictus Corrillaut, alias Poictou, audivit aliquid de premissis sic per hune testem et dictum dominum Eustachium auditis, ut prefertur, respondet se credere quod non; ymo crédit presens testis quod ipse Corrillaut, alias Poictou , eo * tune dormiebat.

Interrogatus de tempore, respondet quod nunc est annus elapsus, vel circa, postquam bec facta fuerunt.

Interrogatus de hora, respondet quod premissa fuerunt incepta fieri nocte, ante mediam noctem, et quasi per unam horam post ipsam mediam noctem tieri terminata.

Interrogatus de mense et die, respondet quod nescit, sed bene scit quod hoc fuit tempore estivali.

Item^ addit idem testis, in causa higusmodi deponendo, quod dicti Egidius de RaySy reus, et magister Franciscus invicem fï*equentarunt apud Machecolium soli, per spacium quinque ebdomadarum vel circa> in quadam caméra fortalicii ejusdem loci , cujus camere dictus Egidius, reus, clavem continue custodiebat : diciqùe audivit iste testis, nescit a quibus, quod in dicta caméra reperta fùerat figura unius manus^ in quadam pecia ferri.

Item, addit insuper et deposuit quod alias dictus Egidius de Rays, reus, portavit ad suam cameram in fortalicio de Theffaugiis, ci:gus camere iste testis et Corrillaut, alias Poictou, custodes existebant, manum et cor unius pueri, qui fùerat occisus apud dictum locum de Theffaugiis de mandate dicti Egidii, rei, vel per ipsum, etipsos (sic) in quodam vase vitreo posuit , coopert[a] quodem panno lineo, prope caminum dicte camere, videlicet super partem ipsius camini vulga* riter dictam la symayse : dixitque huic testi et dicto Corrillaut, alias Poictou, ut iirmarent seu clauderent cameram antedictam.

Interrogatus quid de dictis manu et corde fuit actum, respondet quod non bene scit , sed crédit quod dictus magister Franciscus ipsa habuerit, et quod dictus Egidius, reus, ipsa sibi tradiderit pro suis invocacionibus faciendis, et ut ipsa offerret demonibus invocatis.

Et fuit sibi in forma débita injunctum etc.

1 Ducaoge traduit ce mot par cave (V. p. xc). D'après M. Balleyguier, aucune cave D a existé. Il s'agit, peut-être, du vivier» ^ Ex.

cil PROCEDURE CRIMINELLE