‹ Godefroi de Bouillon et les assises de JérusalemChapitre 6 sur 7 · DICTIONNAIRE HISTORIQUE ET GÉOGRAPHIQUE · texte numérisé non relu

DICTIONNAIRE HISTORIQUE ET GÉOGRAPHIQUE

COMPOSÉ AU COMMENCEMENT DU Xlie SlÈGLE.

Voici maintenant un ouvrage d'une grande utilité pour l'étude de la géographie de la Palestine. C'est un dictionnaire géographique et historique composé de notices sur chacune des villes de la Judée. Ainsi, il y a un article Ilébron, des articles TIbériade, Jérusalem, Bethléem, etc. L'auteur de cet ouvrage est un archidiacre du nom de Frétel, qui se servit de plusi^^urs rédactions antérieures, il visita la Terre-Sainte dans les dernières années du règne de Baudouin, frère de Godefroi, et il avait pu voir ce dernier au siège d'Antioche. Il écrivit son livre à la suite de son voyage et même pendant son voyage, tantôt pour rendre ses impressions à l'aspect des lieux, tantôt pour fixer ses souvenirs ou ses observations , toujours avec netteté et précision , toujours aussi en voyageur. Ainsi, en parlant de son arrivée à Jérusalem, il dit : « Nous sommes entrés par la porte de David dans la Cité- Sainte, ayant à ma droite la tour de David, quand nous entrions. Cette tour de David est ^ituée dans la partie occidentale, et elle domine toute la ville. » L'ouvrage est inédit en ce sens qu'il n'a jamais été publié en entier, quoique plusieurs auteurs en aient fait connaître des fragments (1). Pour avoir Fretel il faudrait confron-

(1) Voyez l'important fragment publié par M. de Vogué, dans son savant ouvrage les Églises d'Orient, appendice. Voyez aussi Fabri-

ter : 1* Denx manuscrits de la bibliothèque de TËcole de médecine de Montpellier, les mss. H 39 et II 142, les seuls qui soient cornplets, tout en ne se ressemblant pas cependant ; 2* les mss. 5129 et 5135A de la Bibliothèque Nationale ; 3" un manuscrit que M. de Sybel a vu à Berlin (1) ; et 4* enfin un manuscrit que nous avons vu à Londres au British Muséum, coté 3904. Avec ces matériaux, on reconstituerait la géographie de l'époque des Croisades. Ensuite, en réunissant Vîtinéraire de Bordeaux, rédigé un peu après Constantin, le Dictionnaire^ de Frétel, }a Relation de Desayes, ambassadeur de Louis XII 1 auprès du sultan, la Dissertation de d'Anville, et plusieurs relations moins importantes imprimées ou encore inédites, on aurait en un seul et précieux volume, et en suivant toujours Tordre chronologique, un monument complet de la géographie de la Palestine.

Pour donner une idée exacte du Dictionnaire de Frétel, nous en détacherons les fragments les plus importants. Voici d'abord les deux prologues, tels qu'on les lit dans les deux manuscrits de Montpellier, mss. H, 142, fol. 174, 2' col. (2).

c Domino sancto et venerabili fratri in Domino Redrico, Dei gratiâ Toletano comitî, Fretellus eâdem gratiâarchidiaconus Anciochise. Sub spiritu consilii et fortitudinis Deo militare, cum ad orientalem Ecclesiam, delendorum causa tuorum peccaminum, confugisti, et in terra promissionis patriâ, videlicet Salvatoris Domini nostri Jhesu Christi peregrinarîs, ex quâ sanctus Israël Parthos ejecit et Arabes, sollerter considéra sanctamJherusalem. Ccntemplare et sanctam Syon quae celestem Paradisum allegoricé nobis

dus, Bibliotheca latina, etc., art. Frétel, Bandini, Catalogue, t. Il, et Tobler, Bibliogr. Géograph. Palestinœ.

(1) Geschicte des ersten kreuzzugs, etc., préface.

(2) Nous en devons la transcription à l'obligeance de M. Lordat, conservateur de cette riche bibliothèque, et de M. Boucherie, membre fondateur de la Société pour l'étude des langues romanes. Nous les prions de recevoir ici le témoignage de notre reconnaissance.

figuratur, etin quà modo forciores ex Israël, novi Machabaei scilicet, veri Salomonis lectalum. excubant, expugnantes inde Filistim et Âmalech, Prseterea in sancta loca regni David qu» divinse paginœ catholieis informent, quœ sint, et ubi et quod significent, tibi diligenter intitulare ne pigriteris;... et si quandiù moram habuerls illius sanclî presbyteri Hieronymi verbis faveas dicentis : Non est muUum laudabile morari in Jherasalem sed bene vivere... Ergo quod devotèpii nobis visum. est, imnio catholicè,huc transfretaris, à longe remotis Hispaniarum finilias arcessisli. Ta qui et largos egenis,... et omnibns in ecclesià Dei Deo militantibus, Machabaeorum impiger commilito, etc. »

Le prologue du manuscrit H, 39, est tout différent.

€ Reverendissimo patri et Domino Dei gratiâ. Olomacensium antistiti, R. Fretellus stolâ jocunditalisindui. Qaoniam corrigendi causa, immo examinandi si quod expugnandum notare posses in te, quasi de iËgypto ad terram promissionis, quasi de Babylone ad Jérusalem peregrinari non expavisti, terrarum intervalla fluctnsque marines non abhorruisti, suspirans in palriâ Salvatoris nostri Emmanuel, ex quâ Philistim et Chanaam ejecit sanctus Israël, considéra sanctam Jérusalem, contemplare et ipsam Syon quse cœlestem Paradysum allegoricè nobis figurât, et in que modo forliores ex Israël, novi Machabsei scilicet, veri Salomnis lectulnm excubant, expugnantes inde Judseum et Â.malecitas, etc. »

On nous saura gré de citer maintenant Tarlicle Hébron où l'on reconnait tout de suite la manière de l'auteur.

c Ebron metropolis olim Philistinorum, a tempore post diluvium iisque ad adventam filiorum Israël, mansio gygantum, in tribu Juda, sacerdotalis civitas et fugilivorum, sexto decimo miliario a Jérusalem, contra meridiem, deserli confinium et Judeae, territorio illo in quo summus Exactor pâtre m nostrum plasmavit Adam sub fabricà manns et naturse sito tenelur. II ebron a gyganlibus condîta «si septem annis anteqaam Thanis urbs JEgypti conderetur ab eîs. Hebron ab anno quodam Abrabœ nuncupàtur Mambre. Mons emî-

nens urbi nomine yocatnr eodem. Àd radicem cujasmulta tempora nansit Abraham, existente in praesenti jlice illà sub qua très ei apparuerunt angeli. In quibus unum adorans uyeas- Tpeao- id pst Trinitatem in unitate venerandam fore nobis informat. Quibas hospicio carilative collectis mense discnmbentibus vilulum apposuit de armento lac etiam et batyram. In Ebron, ea visione compunctus, Domino primum altare constraxit, et supra clementer immolans. Secus situm prsedictae ylicis festum sancts Trinitatis communi Christicolaram jubilo singalis annis gloriosé celebratur. Ylex ex tune usque ad tempus Theodosii imperatoris suum esse, testante Jeronymo, dilatavit. Et ex illa perhibetur fuisse praesens truncus cnmsuis radicibus. Qui, licetaridus, medicinalistamenesseprobatur, in eo quod frustum de eo equitans qais secum quandiu detulerit, animal suuoi non infundit. Ebron vocatur arbe quod Sarracenc sonat quatuor. Gui praeponitur kanaih quod eàdem linguà civitas dicitur. Ergo kanatharbe civitas quatuor, eo quod protoplastus Adam, tresque summi patriarcbe Abraham, Ysaac et Jacob in duplici spelunca in agro Ebron consepulli quiescunt, eorumque cumeis uxores quatuor, Eva mater nostra, Sara, Rebecca, Lia. Ebron valli lacrymarum affinis est. Vallis lacrymarum dicta eo quod centum annis in ea luxit Adamus ûlium suum Abel. In Ebron genuit Seth, ex quo Cbristus erat oriundus, filiosque ac filias. In Ebron ager ille notatur ex glebâ cujus tradunt fuisse plasmatum Adam, et inde translatum a Domino ad Australem piagam dominatum in Paradiso Eden, quod Grœce et Ebraïcé sonat ortum deliciarum. Quem post lapsum et inde pulsum a Domino inglorium et exulem bùc in Ebron, ut ad natale solum, reversum. laboriosé miserum et agricolam vêtus historia désignât. .Quem rêvera agrum prsedictum regionis illius accolae extorquentes inde glebam effodiunt venalem per partes iEgypti et Arabiœin quibusdam necessariam. Quâ modo diversis in locis utuntur quasi specie. Ager memoratur in quantum profundé et lalô effossus in tantum anno finiio dispensatione dlvinâ redintegratus reperitur. Ager glebâ quasi rubri colorem se représentât. Quai*e tradunt Hebrœi quasi rufi coloris extitisse Adam. In Ebron primum applicaerunt se ierrae promissionis exploratores

Caleph et Josue. In Ebron electus in regem a Domino David. Unctusest a Samuele.regnavit annisXVII, deque eo Dominas: inveni David, virum seeundum cor meura. In Ebron nali sunt sex filii David, Amos de Âchissâ, Celaab de Âbigaïl, Âbsalon de Maachê, Addonias de Aggelh, Saphanias ex Abrathal, Jaraah ex Agial.

C'est ainsi que l'auteur recueille pieusement ces traditions populaires qui se perpétuent toujours, de génération en génération, dans les lieux où se sont passés de grands événements, fables souvent pleines de vérités. Rien de plus intéressant que ces légendes orientales qui semblent parfois un feuillet arraché à la Genèse, qui complètent la Bible, et qui entourent d'une lumière pure le berceau du genre humain. On croit entendre les habitantsdece m»îrveilleux pays raconter au voyageur les traditions des premiers âges du monde. C'est ici que le premier homme a été formé ; voilà le champ où le Père des êtres prit la terre dont il fit son corps. Cette terre est encore aujourd'hui miraculeuse. Voyez là-bas cette montagne de verdure, ces arbres couverts des plus beaux fruits et des plus délicieux; c'est là, sous ces rameaux touffus, qu'Adam et Eve vécurent longtemps cachés et heureux, en s'aimant: c'était l'Eden. Voilà la vallée où Adam pleura cent ans son fils Abel ; on l'appelle encore la Vallée-des-Larmes. Voilà la grotte qui fut son tombeau et dan^ laquelle Eve, notre premièfe mère, repose à côté de lui.

Tout en recueillant ces naïfs récits, ou en les rappelant par un trait, Frétel décrit les villes avec une parfaite exactitude; on voit qu'il les a devant les yeux. Ce qu'on désire connaître avant tout, c'est la description de Jérusalem du temps de Godefroi. La voici'i

« Jérusalem (1) civitas sita est in montanâ Judaes, in proentià Palestinse, ethabet quatuor introïtus.ab oriente, ab occidente, a meridie et ab aquilone. Ab oriente est porta per quam descenditur in vallem Josaphat, et per quam itur in montem Oliveti et ad flumen

(1) Voyez l'histoire et la description de Jérusalem dans les Derniers jours de Jérusalerriy par M. de Saulcy, p. 238 et suiv. Voyei encore, de M. de Saulcy, le savant ouvrage intitulé : Numismatique des CroisadeSi article Godefroi de Bouillon,

— in —

Jordanis. Àb occidente est porta David quae respicit contra mare et contra Ascalonem. Â meridie est porta quae vocatur de monte Syon, per quam exitur apud sanctam Mariam de monte Syon. Âb aquilone est porta quse vccatur porta sancti Stephani, eo qnod sit deforis lapidatum, et- rare aperitur. Per portam namque David introïvimus in sanctam civitatem habens ad dexteram Turrim David, satis prope nobis introeuntibus. Turris autem David aparté occidcntali est sita, et eminet super omnem civitatem.

« Templum vero Domini est contra solis ortum,in inferiore parte cîvitatis, super vallem Josaphat, quod habet quataor introïtus, ab oriente, ab occidente, a meridie et ab aquilone. Maxima quoqae rupis est in medio ejus. Ibi est altare, et ibi fuit Dominus a parentibus suis oblatus, et a sancto Simeone receptas. Et ibi ascendebat quando praedicabat populo. Sepulchrum vero Domini est infra civitalem paululum ad sinistram, nobis euntibus ad templum. Ecclesia Sepulchri rotunda et salis pulchrè fabricata, et habet quatuor portas, qua»aperiuntur contra solis ortum. Sepulchrum vero Domini est in medio ejus satis bene munitum et decenterordinatum. Deforis et iam a parte orientali est Calvariae locus, ubi fuit Dominus crucifîxus, et ibi ascenditur per sedecim gradus. Et ibi est magna rupis ubi crux Christi ùiit erecta. Subtenns est Golgota ubi sanguis Chrisli per médium petrœ deorsum stillavit. El ibi est aitare in honorem sanctae Dei genitricis. Deforis qaoqiie contra ortum solis est locus ubi beata Helena sanctam crucem invenit; et ibi sediâ* catur magna ecclesia. Ex alia parte contra horam s'extam est hospitium pauperum et infirmorum, et ecciesia sancti Johannis Baptistse; et propè est sancta Maria Latina. In ecclesia vero prœdiûtà beati Johannis est ydria lapidea in qua fecit Dominus vinum de aquâ. Templum Domini, ut diximus omnium ecclesiarum excellit puichritudinem ; et ibi est alia ydria mormorea ubi similiter in Ghana Galilseae fecit de aquâ vinum. Et infra rupem quae est in medio TempU descenditur. per gradus, ubi fuerunt Sancta Sanctorum ; et ibi orabat Zacharias quando angélus Gabriel annuntiavit ei beatum Johannem nasciturum. Ibique est locus ubi Dominus sedebat quando Pharisei adduxerunt ei mulierem, in adulterio depre-

hensam.  parte quoque meridianâ est palatium Salomonis. Contra solis ortum, aparté prsedicti palatii, est ecclesia Sanctae Mariae, ubi descenditur per multos gradus ; ibique est cunabulum Salvatoris et balneum ejas, et grabatum genitricis ejas. In extremam partem Templi, extra muros ipsius, est ecclesia sanctae Anns qusB fuit mater matris Christi. Et deforis dicitur esse probalica piscina. Non longé extra muros civitatis a parte meridiaiiâ est ecclesia quae dicitur sanctse Marlœ de monte Syon ubi beatissima migrayit a corpore ; et in ipsa est locas qui Galilea vocatur, ubi post resurrectionem Cbristus apparuit discipulis suis, qaando et Thomas aderat, dicens : Pax vobis; et ostendit eis manus et latus palpandumque prsbuit, sicut narrât evangelicus sermo. Et desuper ascenditur per gradHS, ubi cœnam fecit cum suis apostolis ; et ibi est eadem]mensa super quam cœnavit.et ibi carnemsuam etsanguinem suum, inre* missionem peccatorum, eis dédit ad comedendum. Ibique Spiritus Sanctus die Pentecostes apostolos illuminavit. In sinislrà vero parte est ecclesia Sancti Stephani,ubi fuit sepultus à Johannepalriarcha, postquam adductus est de Cesargarnola. Et deorsum montis est Acheldema, hoc est ager sanguinis, ubi est sepultura peregrinorum. Ex aiiâ parte montis, in descendu ejusdem, est ecclesia Sancti Pétri ubi, gallo canente, flevit amare peccatum negationis. Deorsum quoque estfons qui vocatur nataloria Syloë, ubi, Domino jubente, cœcus natus illuminatus est; et civitas Jérusalem prœter hanc non habet aquam vivam. Ecclesia Sanctae Mariai quœ dicitur in valle Josaphat est inter Jérusalem et montem Oliveti vallis medio, et ibi est sepulcbrum sanctae Mariae genitricis Dei, ubi beatus Johannes apostolus ejus sacratissimum sepelivit corpus. Extra ipsam ecclesiam est locus qui vocatur Gessemani ; ibi est crypta ubi Judas Dominum Judaeis tradivit. Et a parte dexterâ, quantum est jactus lapidis, est oratorium ubi oravit ad Patrem horâ passionis suae, et factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis decurrentis in terram; et angélus apparuit ei, confortans eum. In sumitate ejusdem mohis est oratorium i)bi Dominus ascendit in cœlum. Prope est alia ecclesia ubi Dominus fecit Pater noster. Juxta est Bethphage, olim viculus sacerdotum. Contra boram tertiam, quasi miliario uno, est

Bethania, ubi Salvator resuscitavit Lazaram; et ibi est sepulchram ejus. Ibi est ecclesia Sanctae Marisa Magdalense quâifait oliindomus Simeonis leprcisi, ubi dimisit ei Dominus peccata sua.

€ Est autem Jernsalem in qua par Judam Macbabœum oratio publica pro dtfunctis publicumque beoeficium, et per Hyrcanùm . communis hospitalitas sumpserit exordium. Turrim qaae modo David Yocatur aedificavit Herodes. Quam Tytus et Vespasianus, urbe deleiâ, pro signo victoriae supersUtem reliquerunt. Ârcx vero quam David sibi construxît, in quâ et Psalterium dictitavit, inter ecclesiam qas modo Syon muait et décorât, contra Bethléem, in sublimivaldetumulo, situm suum tenuit/ usque ad tempus junioris fiiii, Mathatisqui utrumque delevit arcemettumulum. Tytus autem et Vespasianus, deletà urbe, non tantum ab incolis sed et ab archâ fœderis et quae in eâ essent eam privaverunt,et secum Romae detulerunt, ut inter Palladium et montem Palatinum juxta ecclesiam sanctos Marise Novae in arcubus triumphalibus sculptum apparet. Turris prsdictae dux Godefridus, clavibus susceptis a manu patriarchse Daïberti, prout benignius poterat patriarchatum disposuit et honores ecclesiarum, et non sub regnantis, sed sub Deo famulantes titulo primus apicem conscendere meruit. Voverat autem, si Deu3 Aschalonem in manu ejus redderet, totius Jérusalem reditus Deo militantibus in ecclesia Sancli Sepulcri dominioquepatriarchae se largiturum. Sed anno sequenti vix completo terminum subiit quemprsBterire non poterat. Sepullus autem sub incomparabili moorore ante Golgota, ubi cruciûxus est Dominus noster(l). In cujus tumulo hi versus scripli sunt. »

Mirifilcum sidus dux hic recubat Godefridus , .^gypti terror, Arabum fuga, Persidis horror. Rex licet electus, rex noluit intitulari, Nec diademari, sed sub Christo famulari.

Ejus erat curse Syon sua reddere jura> Catholicéque sequi sacra dogmata juris etœqui, Totum schisma teri circa se jusque foveri.

Sic et cum superis potuit diadema mereri ; Meliciœ spéculum, populi vigor, anchora cleri.

(1) Description des tombeaux de Godefroid de Bouillon et des rois latins de Jérusalem^ par M. le baron de. Hody. Bruxelle», 1855,

On le voit, le livre de Frétel est un véritable liinéraûe, et d'autant plus précieux que par suite de tant de bouleversements, de sièges^ et d'incendies, les monuments^de Jérusalem étaient tout différents alors de ce qu'ils sont aujourd'hui. La ville n'avait qua quatre portes; elle en a treize maintenant. La ciladelle n'avait pas été sur le mont Sion, mais sur un mamelon qui s élevait à côté et qui avait été rasé avec la citadelle même, du temps des Machabées. L'église du Saint-Sépulcre était ronde et elle avait trois portes en avant; elle forme aujourd'hui un carré long, et il en était déjà de même avant l'incendie de 1808; elle |i'a que deux portes sur la façade. Le Golgotha et le Calvaire étaient en dehors de l'église ; ils y sont renfermés aujourd'hui (1). Le tombeau de Godefroi de Bouillon, détruit par les Grecs était, en 1808, à l'intérieur de l'église, tandis qu'il était en dehors, entre l'église et Golgotha, du temps des rois de Jérusalem. Nous terminerons, en citant la description de Bethléem :

« Bethléem, civitas David, duas magnas leucas abestab Jérusalem, contra horam novam, etibi estecclesia sanctse Marise satis pulchré fabricata. Et intus est crypta ubi beatissima Yirgo Maria peperit Salvatorem mundi, et ibi'est praesepe ubi Christus positus est. Et ante cryptam est mensa marmorea super quam Dei genitriz cum tribus regibus comedit. Et ante eamdem cryptam est puteus existens dulcis et frigidae aquse, in quam dicitur Stella recidisse qusB adduxit très Magos usque ad introïlum ipsius cryptas. Exeuntibus àutem de Ecclesia, propeporlam, suntduaBcryptae, unasuperior et altéra inferior. In superiori jacet beatissima Paula, ad cujus pedes jacel ejus filia, scilicet sacratissima virgo Eustochium. Descenditur vero ad infeciorem cryptam per multos gradus: et ibi est sepulcbrum in quo jacet sacratissimum corpus bealissimi Jeronymi, doctoris eximii. Haec est Bethléem ubi, et in omnibus ûnibus ejus, Herodes infantes crudeliter occidi jussit. »

(1) Au sujet de l'emplacement du Saint-Sépulcre, et au sujet du Golgotha, on peut, grâce à ce passage, concilier des textes en apparence contradictoires.

Voilà ce qu'était la Palestine du teaips de Godefroi de Boaillon, et cette ville de Jérusalem que tout homme désire voir au moins une fois en sa vie. Sans au,cuQ doute les savants éditeurs des Historiens des Croisades ne manqueront pas plus tard de faire rentrer Touvrage de Frétel dans leur grand et utile recueil. Nous tenions à montrer avec quel soin, dans le cours de cette étude, nous nous sommes appuyé sur des témoignages authentiques et de tout genre. Surtout nous nous sommes fait un devoir, comme un. honneur, de réunir ici tous ces documents nouveaux, pour en offrir Tavant-goût et comme la primeur à l'Académie.

Francis MoirifiEB.

Orléans. — Imp. Ëraesi Guias.

Page 1