‹ Guide des catacombes romainesChapitre 241 sur 283 · LA VIA SALARIA VETUS · texte numérisé non relu

LA VIA SALARIA VETUS

LA direction de la « Via Salaria vêtus », très discutée jusqu’à ces dernières années, est tout à fait fixée depuis les fouilles pratiquées en 1886. Non loin de la Via Salaria nova, on a découvert, dans la propriété actuelle des Carmes, toute une nécropole, un grand nombre d’inscriptions de la dernière époque républicaine et du commencement de l’empire, ainsi que plusieurs colombaires disposés sur les bords d’une ancienne voie. Cette voie ancienne sortait évidemment par la Porta Collina. Aucune porte ne lui correspondit dans l’enceinte d’Aurélien ; mais une autre branche de la même

1. Index coemeteriorum e notitia regionum urbis Romae : « Coemeterium ad septem columbas ad caput S. Joannis in clivum cucumeris. Coemeterium Basillae ad S. Hermen via Salaria. » — Itinéraire de Salzbourg : « Deinde vadis ad orientem donec venias ad ecclesiam Johannis martyris via Sâlinaria, ibi requiescit Diogenus martyr et in altero cubiculo Bonifacianus, et Fistus martyr sub terra, sub terra Blastus martyr : deinde Johannis martyr, postea Longuinus martyr. Deinde vadis ad australem via Salinaria donec venies ad S. Ermetem, ibi primum pausat Bassilissa virgo et martyr, in altéra et martyr Maximus et S. Ermes martyr longe sub terra. Et in altéra spelunca Protus martyr et Jacintus, deinde Victor martyr. Postea eadem via pervenies ad S. Pampulum martyrem XXI III gradibus sub terra. » — De locis SS. Martyru?n : « Inde haud procul in occidente juxta viam eandem in cryptis sub terra LXXX gradibus S. Pamphilus et S. Candidus, sanctusque Cyrinus cum multis martyribus jacet. Et inde in occidentem tendentibus apparet basilica S. Ermes ubi ipse martyr jacet. Ibi sunt S. Crispus et S. Herculanus et S. Maximilianus et S. Basilessa et S. Jacintus et S. Protus et S. Leopardus cum multis martyribus sepulti. Inde non longe est in occidente ecclesia S. Johannis martyris, ubi caput ejus in alio loco sub altare ponitur, in alio corpus : ibi S. Diogenes et S. Fistus et S. Liberatus et S. Blastus et S. Maurus et S. Longina mater Johannis sunt sepulti (d’une autre main : et alii mille CCXXII martyres). » — Itinéraire de Malmesbury : « Tertia porta Porticiana et via eodem modo appellata, sed cum pervenit ad Salariam nomen perdit ; et ibi prope in eo loco qui dicitur cucumeris requiescunt martyres Festus, Johannis, Liberalis, Diogenes, Blastus, Lucina et in uno sepulcro CCLX et in altero XXX. Quarta porta et Via Salaria, quae modo S. Silvestri dicitur. Ibi juxta viam S. Hermes requiescit et S. Vasella et Protus et Jacinctus, Maximilianus, Herculanus, Crispus ; et in altero loco prope requiescunt sancti martyres Pamphilus et Quirinus LXX gradibus in imo terrae. » — Itinéraire d’ Einsiedehi : « In via Pinciana extra civitatem in (sinistra) S. Basilisse, S. Proti et Jacinthi, S. Hermetis : in dextera S. Pamphili, S. Joannis caput. » — Vit a Hadriani I : « Basilicam coemeterii SS. martyrum Hermetis, Proti et Hyacinthi atque Basillae mirae magnitudinis innovavit. » — Index coemeteriorum e libro Mirabilium ; « Coemeterium S. Hermetis et Domitillae. Coemeterium S. Marcelli via Salaria vetere. »

voie, partant du Champ de Mars et passant par Capo le Case, sortait par la porta Pinciana, que construisit Bélisaire. Elle portait le nom de « Via Pinciana », jusqu’au moment où, se séparant en deux branches, elle allait par l’ une d’elles se réunir à la Via Salaria nova. L’autre branche de la Via Pinciana prenait, à partir de la bifurcation, le nom de Via Salaria vêtus (*).

Sur la Via Pinciana, avant sa bifurcation, les Itinéraires ne marquent aucun cimetière chrétien. Près de la bifurcation, Boldetti (2) indique un cimetière d’ailleurs tout à fait inconnu (3). Outre les petits hypogées privés dont on a découvert les traces, il y avait sur cette voie trois cimetières importants : celui de Pamphile, celui de St-Hermès et un autre appelé « ad septem palumbas ad caput S. Johannis in clivum cucumeris ».

§ I. Cimetière de St-Pamphile.

S. Pamphile est un martyr inconnu. Le cimetière qui porte son nom se trouve près de la bifurcation de la Via

Page 1