II. Est et alia navis, quam appellant Ao&or^, quœ transiens

(n Layette E n». 4. DiericxE, 4. 213 à 218.

<2) Planches ou poutrelles.

949 pilcEs

débet comiti Vm denarîos, ad superiorem portam unuin denarium.

in.Estetiam navis qa»vlotscfp dicitur; h^ec débet comiti VI denarios, ad superiorem portam unnm denarium ; eis qui custodiunt inferiorem portam, débet duos denarios, e€ non ampliiis: et si quid ampliùs exigitur iniqaa est exactio et contra rationem.

rv. Feria quarta et sabbato débet omnibus communiter porta esse patefacta et parata adtranseundum undecumque veniant, et de quacumque regione fuerint; et si praedicta^ naves per ibidem revertantur vacuas, dimidium dant theloneum, si vero oneratae sint, plénum dant theloneum.

y. Si contigerit , quod per fluxum et exuberationem aquarum, naves alias quam per portas transire poterint, non debentextheloneare. Inter Tronciniumet Ledernam(l) naves onerari non debent.

VI. Quicumque vero theloneum suum fraudulenter detinuerit, in nichilo, licet ipse indè convictus fuerit, multabitur, verum tamen integrum theloneum suum persolvet.

Actum Gortraci anno Domini MCIC^^mense julio, die idûs julii, hiis testibus videlicet.

GerardopraepositoBrugensi; SigeroCastellano Gandtnsi Johanne Castellano Insulensi; Gerardo de Balioel; Gerardo de Gremberghes; Balduîno de Comines; Theodorico castellano de Dikemude.

E. Theloneum, quod dicitur in Roden (2).

In nomine sanctse et individuse trinitatis. Amen. Quum per injuriosasexactiones theloneariiterrae nostrae, privilegio

(1) Leerne, formant aujourd'hui deux communei entre Tronchiennes et Deynze, sur la rive gauche de la Lys, savoir: Leerne S»«.-Marie et Leerne St.-Qfartin.

(2) En». 15, Diericx, E, 3, p. 209 à 203. Le titre flamand porte : *t Ghelede van Roden, le droit de conduite ou d'escorte de Rodes, il appartenait au seigneur de cet endroit.

sibi a prsedeoessoribtts nostris indulto, abosi sont» idcircô ego Baldninns Flandriae et Hainoniae cornes nec non et Maria, uxor mea> enormitatem hujusmodi certa volontés lege castigare, consilio prudentum terrae nostr® super hoc negotio habito, quid in Roden ratione thelonei exigi debeat, praesenti scripto dUGnimus. QoicunBque igitur, suprà id, quod in praesenti pagina continetur, nomine thelonei exegerit, ipse et omnia quae possidet, in nostra potestate, tam" quam publions latro et aggressor viarum, si indè convictus fuerity permaneat*

TheUmeum^ quod datur in Roden.

I. Navis ascendens sive descendens, si fuerit onerata^ débet trigintaduos denarios, et nichil ampliùs ; navis enim vacua, sive ascendens sive descendons, nichil débet.

n. Si verô navis, quae extheloneata est, rediefit et res tulerit, qus? rébus jam pridem extheloneatis comparât^ fuerint, si dominus illarum rerum, fide interposità, cautionem dare voluerit, quod illas res, quas reducit, rébus jam dudum extheloneatis compara verit, liber recédât, et nichil omninô ab eo exîgatur : si Verô aliquid ab €jo exigitur, iniqua est exactio et non tolei*anda.

m. Burgenses de Gandavo, et illi de Aldenardo, et homi* nés de veteri castro, et illi, qui manent in bonis appendiciis castello Gandensi, liberi sunt ab hoc theloneo.

lY. Si tamen navis istorum res aliénas tulerit, res aliénas debitum dabunt theloneum et navis erit libéra. Similiter si navis aliéna tulerit res Gandensium vel civium Aldenarden** sium, vel illorum de veteri castro, vel illorum qui manent in bonis appendiciis castello Gandensi, navis persolvet theloneum et res erunt liberae.

Actum Cortraci anno dominî MCIC'' mense julio, die idùs julii. His testibus videlicet :

Gerardo praeposito Brugensi; Sygero castellano Gandensi;

Johanne castellano Insnlensi; Gerardo de Balioel; Gerardo de Gremberghes; Balduinode Comines; Theoderico castellano de Dick^nude.

F. Elemosina, quœ datur adpontem lapidenm (l).

In nomine sanct» et individu» Trinitatig. Amen. Quum per injustas exactiones thelonearii Gandenses , priyilegio sibi a praedecessoribus nostris indulto, abusi sunt» idcirco ego Balduinus , Flandriœ et Hainoniœ cornes, nec non et Maria, uxor mea enormitatem hujusmodi certa lege volenfes castigare, consillo prudentum terrie nostrae super bocnegotio habitOy qûid de singulis mercibus ratione thelonei exigi debeaty tum hoc' tum alio scripto diffinimus. Quicumque igilur suprà id, quod a nobis constitutum est, nomine thelonei quidquam exegerit, ipse et omnia quœ possidet, in nostrà potestatetamquam publicns latro etagressor viarum, si indè convictus fuerit, permaneat.

Elemoiina, quœ datur ex gratià apud pontem lapt'deum sancU Jacobi.

I. Currus extranei, quicquid ferat, prœterquam turbones et ligna focalia, débet unum obolum. Si ferat turbones débet duos turbones. Si ligna ferat' focalia, débet unum schiet (2). Si currus pontem non transierit, nichil débet. ' n. Per quindecim diesante festum sancti Bavonis, et per dies quindecim post festum ejusdem» currus ferens sal débet duos denarios; currus ferens gli» débet duos gli (3).

in. Ab hoc theloneo liberi sunt omnes homines, qui manent infrà quatuor portas Gandavi, et qui manent in veteri Castro, et illi qui manent in bonis appendiciis castello, et illi qui manent in anticastello.

(1) LayetteEii. ta. DiericxE5, p.218à221. Le nom A^Elemo- «tna donné à ce tontieu s'explique par Tart. 4. (9) Une bûche.

(8) Botttde paUle à couvrir, en flamand moderne geleioxx gelui.

JUSTIFICATIVES S4f5

IV. Ecclesia sancti Jaoobi non possidet hanc elemosinam alîquo jure sed per gratiam; quamdiù videlicet dominus cornes et burgenses Gandenses siistinere voluerint.

y. Quicumque verô tbeloneum suum fraudulenter deti'> nuerit in nichilo, licet ipse Indè convictus fuerit, mulctabitar, verum tamen integrum tbeloneum suum persolvet.

Actum Corteraci anno dominiMCIG'' mense julio die idûs Julii, biis testibus : videlicet Gerardo praeposito Brugensi; Sygero casteliano Gandensi; Johanne castellano Insulensi; Gerardo de Balioel; Gerardo de Gremberghes; Baiduinodo Comines ; Theoderico castellano de Dickemude.

TofUieu de Te^mmde,

Cancordaium de theUmeo Tenêremundw anno MCI& (i)»

EgoBalduinusFiandri»etHainonîffl cornes, et Wîllelmus advocalus Bethunîse et dominus de Teneremundâ, notum

(1) D*aprè8 Diericx, E, 7, p. 225 à 255. L'original ne se retrouve plus. Diericx en avait trouvé une copie dans un cartulaire de M. Lammens intitulé de Theloneis gandensibus, aujourd'hui acquis par les archives provinciales.

Un manuscrit des mêmes archives, du XV« siècle, nous a fourni quelques variantes.

946 pilcBs

fieri vohuntts tam fiitoris qnam prœsentibas quod talis est oooditiotheloneidenavibusbargeiisiuiii de Gandavo, quae traoseunt per Teneremundam ascendendo et descendendo et de omnibus illisy qui pertinent ad eorumhansam (i),scilicet : hii qui continentur et manent infrà quatuor portas de Gandavo, et ilii qui pertinent ad castrum comitis.

I. Navis qu» fert vinum : si contineat octo dolia vel pauciorây ex quolibet dolio débet ad theloneum decem denarios; si contineat novem vel plura dolia, ex totà nave et ex omnibus, qu» navis continet, debentur (2) quindecim solidi et nichil ampliàs,

n. Ali» nâves, quœ vinum non ferunt, quamcumque rem lerant prêter vinum : si sit coga, débet (3) quinque denariosy scouda decem denarios usque ad vigiliam sancti Bavonis ante nounam; sed postquam campana sonaverit ad nounam (4), a vigilià sancti Bavonis usque ad vigiliam nativitatis domini antequam campana pulsata fuerit ad nounam : si scouda Gandensis onerata cum sale transierit per Teneremundam ascendendo, débet (5) unum sextarium salis, et decem denarios et nichil ampliùs; et coga similiter onerata cum sale, débet unum sextarium salis et quinque denarios et nichil ampliùs : verum a vigilià nativitatis domini, postquam campana pulsata fiierit ad nounam , usque ad sequens festum sancti Bavonis ante nounam : si scouda transeat onerata cum sale débet decem denarios et nichil ampliùs, si coga verô fuerit, débet quinque denarios et nichil ampliùs.

in. Si forte burgenses de Gandavo, vel illi, qui pertinent ad eonuq hansani (6), habuerint res aliquas in alienis navibus, ipsi debent debitum theloneun^ de rébus suis, sicut scriptum est, et alii debent de nave et de rébus suis (7),

(1) If anse, réunion, société, corporation*

(2) Var. dahuntwr, (5) Var. dabit,

(4) Var. nonam,

(5) var. daUt,

(6) Var aulam.

(7) Var. dabuni de rébus suis quod debent.

JUSTIFIGATIYES. 947

IV. Si qais ante fluxum Teneremanda , qui vulgariter vliet appellatur, transîerit, et prias non solverit theloneum suum, pro forisfacto dabit LX solidos.

y. Thelonearius autem débet esse paratus die ac nocte ad recipiendum theloneum suum et non débet tardare mercatorem.

VI. Si forte thelonearius non crediderit mercatori de rébus in navi contentis, mercator, fide data, redimebit se in ressuas, et nichil ampliiis débet ab eo exigi; sed si compertmn (1) fuerit, ipsum mentitum fuisse fidem suam, pro forisfacto dabit LX solidos.

yn. Hujusmodi etiam (2] theloneum debent dare mercatores de navibus, quae veniunt ascendendo versus Gandavum, sed naves, qu» veniunt de Gandavo, nichil debent dare.

yiD. nie,' qui débet dare theloneum de pecunia sua, veniet ad domum thelonearii , et iheloneario dabit thelon^m suum; si verô thelonearius ibi non fuerit (3), dabit theloneum uxori, vel servienti suo; si verô ipsum nec uxorem suam invenerit , nec servientem, dabit vicino suo hereditario pro bono testimonio, et sic de theloneo suo liber erit.

IX. Si navis descendens a Gandavo portaverit medonem et venerit Teneremundam , de singulis amis dabit duos denarios.

X. Si quis eques veniens de Flandriâ (4) per Teneremundam tulerit trocellum rétro se dabit unum denarium FlandrijB moneta ; si autem pedes veniens tulerit trocellum in coUo, débet unum obolum FlandriaB scilicet monetae.

XI. Si quis autem de imperio veniens eques transierit per Teneremundam ferens trocellum rétro se , débet unum

(1) Var, comparatnm.

(2) Var. auiem. .

(3) Var. thelonearium ibi non invenerit.

(4) Var. tramiens.

248 piècES

denartum Bnissellensis monet»; si verè pedes veni^is trocelliim in collo ferat, débet unum obolumhujusdem monets.

XII. Sciendum autem, quod illi de Gandavo neminem debent trahere ad ^nsam suam, quam illos qui manent infrà quatuor portas de Gandavo, et eos, qui pertinent ad castrum comitis.

Ut autem ista thelonei ordinatio pennaneat stabilîs et inconvulsa in perpetuum, ego Balduinus, cornes Flandri» et Hainoniae, et Wilhelmus, advocatus Bethuni» et dominas Teneremundœ, eam fecimus scripto comendari, et chyrographos indè fieri, cujus medietatem ego Balduinus retinui mihi, sigilli mei et (1) ejus appensione munitam, et aliam sibi retinuit advocatus similiter sigilli mei et ipsius appensionibus roboratam.

Ordonnance sur la paix publique à Gand^ rendue par Philippe^ marquis de Namur, de commun accord avec les échevins (S).

Vers i9ùS.

HiBC sunt edicta, quaa Philippus Marchio Namucensia

{\) Var. advocati.

(2) Texte donné par Lesbroussart, dans ses notes sur d'Oudegherst, II, 60, d*aprës le cartulaire de la bibliothèque Van Hullhem. Nous y joignons les variantes que présentent un cartulaire des archives provinciales (à.P.) et le livré Iflane des archives municipales à Gand(t. B.).

tempore suo ad destniendam discordiam in Gandavo constituit consilio scabinorum :

1. Si quis aliquem malè tractaverit vel verberaverit, et ab eo convictus fuerit, priùs ei de cpio convictus est, quam comiti emendabit.

2. Quicumquc de 60 librîs convictus fuerit , et ità dives sit, qui (1) solvere possit,infrà triduum forefactum ex intègre persolvet : alioquin quam (2) pauper sit, 10 libras ad minus dabit per triduum, vel 10 annisterram comitis non intra* bit. Si verô infrà statutum terminum iù terra comiti visus fiierit, omni misericordiâ remotâ exlex erit.

3. Si quis arma mortifera super se portaverit, 60 libras amittet. Quas si infrà triduum ex toto non solverit, manum amittet (3) ; cornes enim de tali fore&cto nihil omninô remitti juravit. Arma verè hujus modi sine forefacto ab omnibus exquiri poterunt.

4. Si quis aliquem de oiBcio ad hominem verberandum secom duxit, nisi cognatus vel famulus ei (4) fuerit, homo de officio si convictus fuerit , post triduum in equuleo punietur. Si autem efiiigerit, per très annos in terram comitis non veniet; quod si fecerit, exlex erit.

5. A quocumque exigatur obsidium , ipsemet obses erit et alium non dabit. Qui contra fecerit, domus ejus prosternetur et omnis hereditas ejus et substantia in manu comitis remanebunt (5), donec ei satisfecerit (6).

6. Quieumquetreugasaut concordiam infregerit etindè per veritatem scabinorum*convictus fuerit, comiti 60 libras, oppido 30 libras, et illi, cui injuria illataest, 10 libras dabit-

(1)A. V.etL.B.qudd.

(2) A.P.etL. B.^uafufd.

(S) Tout ce passage, du mot qucu au mot atnUtei, manque A, P. et L. B.

(4) A. P. et L. B. ^fua.

(5) A. P. et L. B. remanebit.

(6) A. P. et L. B. Tout ce qui suit se trouve entièrement séparé de ce qui précède, et sous une rubrique particulière, en flamand.

Et praelereà secondum consilium scabinonim débet ei, qai injuriam passus est, reconciliari. De hoc forefacto nichil potest cornes remittere, cam remittendo (1) contra comitem agerent. Ille quoque cui injuria est illata, de suis iO libris nihil potest remittere, quod (2) sic scabinis contradiceret.

7. nie verOy qui treugam aut concordiam infrêgerit forefactum superiùs praenotatum infrà triduum débet persolvere. Quod si non fecerit, baanitus est, et terram comitis per très annos exire débet et omnia sua bona rémanent sub potestate comitis. Hujusmodi verô bannitus, si infrà très annos in terra comitis visus fuerit et indè per veritatem scabinorum convictus fuerit, omnibus ^diebus vit» suœ sine lege permanebit.

8. Si vero hujusmodi forisfactor post très annos comiti et oppido voluerit reconciliari, hune comes et scabini secundum libitum suum possunt recipere eldeforisfacto relaxare. nii verô, cui injuriam intulit, secundum consilium ballivorum comitis et scabinorum débet satisfacere.

(1) Le texte dd cartiilaire van Hulthem o£Pre ici une lacune évidente, quMI faut remplir , diaprés celui des archives provinciales, de la manière suivante : Scabinis contrctdiceret, Similiter scabini nihilpossunt de parte oppùU remUtere, cum remittendo,

(3) A.P.etL. A.^m'4.

JUSTIF1€ATITES, 951

Charte d'institution d'échevins annuels à Gand (1), 9aoûi1tn.

InnominePâtris^et Filii et Spiritùs sancti. Amen. Nos burgenses de Gandavo omnibus praesentempaginam inspecturis: noverit universitas vestra, quod ad petitionem nos^ tram dominus noster Fernandus cornes Flandriae et Hainoniae et uxor ejus Johanna comitissa nobis concesserunt libertatem innovandi scabinossingulis annis in hune modum. Cornes débet eligere bonâ fide quatuor probos vîros, quos meliores iniellexerit in quatuor parocbiis : unum in paro^ chiâ sancti Johannis, unum in parochià sancti Jacobi, unum in parochià sancti Nicolai, unum in parocbiâ sancti Michaelis. Yiri isti quatuor tactis sacrosanctisjurabunt: quod ipsi cum comité eligent bonà fide et sine malo ingenio tredecim scabinos : quos meliores et utiliores esse cognoverint ad opus comitis et ipsius oppidi : quatuor primos scabinos de quatuor praedictis parochiis de singulis scilicet parochiis unum, reliquos novem infrà oppidum ubi meliùs se facere cognoverint. Sciendum autem si comes in propriâ personâ huic electioni interesse non potuerit, ipse mittet aliquem probum virum, quem voluerit in locum suum , et ille tactis sacrosanctis jurabit : quod bonà fide et sine malo ingenio eliget quatuor electores in

(1) Diericx , Mémoires sur la ville de Gand, 1. 1, p. 168^ et Duebesne. Maison de Gaud, preuves p. 474.

2S1 piicBS

quatuor prse^ictis parochiis : cnm quibns ipse loco oomitis aliget Xin scabinos sicut suprà dictum est. Item notandum: quod illi, qui fiierint electores in uno anno , non poterant asse electores in proximo sequenti anno, in tertio autem anno , esse poterunt, si ad hoc eliguntur a comité vel ab ejus nuncio. Similiter et scabini unius anni non possunt esse scabini proximi sequentis anni; in tertio autem anno esse poterunt, si ad hoc fuerint electi. Insuper iili, qui erant electores in uno anno, non poterunt esse scabini in ipso eodem anno, sed in alio possunt.

Ut hoc autem ratum et inconcussum permaneat , pra&sentem paginam sigilli nostriappensione fecimus communiri et nomina hominum comitis, qui huic ordinationi interfuerunt, subscribi.

Signum Willelmi Brugensis prsepositi et Flandriae Gancellarii.

Sig. Josephi, Brugensis decanf.

S. Sigeri Gandensis castellani.

S. Michaelis de Harne3.

S. Hellini de Wavrin.

S. Balduini de Comines.

S. Balduini de Praet.

S. Egidii de Bertaut camerarii.

Actum anno domini incarnationis HCCXU® mense auguslo, in vigilià beati Laurentii.

lUSTIFIGATI VES . 255

Le comte Ferrand $t la comtesse Jeanne. accordent aux bourgeois de Gand le droit de fortifier leur ville, et leur abandonnent le terrain vague dit Upstal , dans l'enceinte de la ville (1).

Mai 1315.

Ego Feraandus Flandri» et Hainoniae cornés. Nec non dilecta uxor mea Johanna comitissa, omnibus praesens scriptum^ inspecturis in perpetuuih. Rotum facimus, quod burgensibu» nostris de Gandavo licentiam et potestatem muniendi oppidum Gandense quocumque modo voluerint et eis placuerît, dedimus^etomnemterramquaevulgôdicitur Upstal : infrâ Gandensem scabinatum jacentem y ad communem utilitatem ipsius oppidi^ eisdem burgensibus quietè et ïn pace contidimus sine fine possidendam. Supradicta vero terra, et omnes^ qui eam inhabitabunt, eâdem lege et justitiâ gubemabuntur, quâuniversi burgenses in Gandavo et communitas eorum debent gubernari. Quîcumque igitur dispositioni scabinorum et eorum, qui ad hanc terram disponendam et distribuendara electi fuerint, contradixerit, vel vim fecerit, in forisfacto sexaginta librarum erit, et cuilibet scabino X lib. dabit, et omnia bona sua in potestate nostrâ erunt. Ut autem hoc firmum et ratum permaneat, et in posterum nullo modo possit infringi, pra;sentem paginam appensione sigillorum nostrorum fecimus communiri.

Actum anno dominiez incarnationis ilCeXIII® mènse maio.

(1) Original aux archivts de Gand, coffre de fer, layette G, n. 1, Imprimé fort inexactement dans Diericx, sur la tili^, 1, 203.

1S4 piicBS

Ordonnance de la comlesêe Jeanne sur la levée des tail'les à Gand (4).

Février lâie^nouv.st

Ëgo Johanna Flandriae et Hainoniae comitissa omnibus notorn &cio, quod ad preces scabinomm et burgensium meonim de Gandayo, ipsis bénigne concessi, quod, quandô tallia accipietur (9) intrà Gandavum, ipsa tallia accipi debeat per sacramentum cujuslibet» qui talliam solvet, et simili marcha; (3) et hoc eis concessi pro bono meo et pro bono ipsonmi. Ut autem haec concessio mea ipsis in posteram rata et firma pennaneat, eispraBsentem super hoc contuli paginam, sigilli mei appensione munitam. Actum Gandavi anno dominicae incamationis MCOXY**, mense februario.

(1) D'après Diericx , Méfn. sur la ville ^ 1, 145. Nous avons colla" tionné une copte au Livre blanc, fol. Sa , et un cartulaire des archn ves provinciales, fol. d. La pièce originale, n. 14, aux archives de la ville de Gand, ne se retrouve plus.

(2) Les mots tallia accipietur intrà Gandavum ipsa manquent dans le Livre blanc .* ils se retrouvent dans le cartulairei

(S) Au marc le fraDC<

JUSTIFICATIVES. 25lf

Ordonnance des éckevins de Gand concernant les plaids en matière mobilière (4).

Hffic est leXy qn» in Gaodavo constituta est super placita et debito pecuni»; Gerardo de Zottenghem ballivo existente; in perrochiâsancti Johannis^LennotoDamman (2),Balduina filio Hugonis , Gerulfo de Scalda, Balduino Yulpe, scabinis existentlbus : in perrochiâ sancti Nicolai, Philippo filio dominas Wiyine^Salomone Rynvisch, Jordane juvene, Simone Saffir, scabinis existentibns : in perrochiâ sancti Jacobi» Balduino Mule, Ëverardo Rynvisch^ Willelmo Bruse (5)^ scabinis existentibus : in perrochiâ sancti Michielis, Balduino de Guria, Gerelmo, filio Rodulfi, scabinis existentibus.

I. NuUtts homo hereditarius potest ferre testimoninm suprà debito pecuniœ, nisi intanto, in quanto hereditas ejus valeat in triplo*

(1) LViginal, existant autrefois aux archives de la ville, «ous le n.llf, est perdu. Mous avons suivi la copie qui se trouve au Livre hlanc, fol. 87. Les variantes sont tirées d^un manuscrit du XY« siècle aux arcliives provinciales.

Diericx, sur les lois, I, 320 à 343, lettre G , a donné une an-* cienne version flamande de cette pièce.

(2) JSiT, Jmman,

(S) ffrusch;}à version flamande de même.

II. Quicumque aliic[uem traxerît in causam super debito pecuniffi, et testes non habuerit, ille» qui in causam tractus est , solo juramento sine subreprt^hensione se purgabit et sic liber erit. lUe verô» qui aliquem in causam traxerit, cum duobus viris hereditariis testimonium ferentibus sine repr&hensione, catallum lucrabitur; nisi ille» qui in causam tractus est, in duobus viris hereditariis testimonium habuerit, quod solverit, quod debuit.

ni. Qui fert falsum testimonium, ampliùs non potest ferre testimonium.

IV. Qui aliquem vult (1) submoneri, potest eum (2) submoneri cum uno scabino et pradcone, tam hereditarium , quam inhereditarium, et ad domum ejus, sive pra&sentem sive absentem.

y. Si submonitor habuerit unum scabinum vel duos viros hereditarios in testes, quod submonitus in oppido scilicet in domo ejus sit, vel quod infrà tertium diem post submoni^ tionem venerit, tune firma et stabilis submonitio erit.

VI. Unus solus homo hereditarius non potest ferre testimonium de debito pecuniaB nisi cum reprehensione.

Vn. Debitum quod duo scabini cognoscunt, pannabitur^

VIII. Debitum verô, quod vadiatum est, si ad diem vadiatum non fuerit solutum,pannabitur in duplo.

IX. Scolescat (3), quod duo scabini cognoscunt, est constans.

X. Quicumque tam in œstate qùam in hyeme (4) non venerit ad placitum, et ter post nonam scabinis attestantibus vocatus fuerit, convictus est (5), et illud, super quod placi-

(1) Facere, (2J Facere.

(3) Estimation des catteux ou biens mobiliers. Diericx, Châtier' hùekje, p. Ix. et 163.

(4) Ad nonam,

(5) V. erU.

tassef, amisit (1) : nisi se, sicut justum est, excusari fecerit ; id estsinnen.

XI. Si quis super aliquem placitat, et in testes promittit, quos présentes habet et paratos , statim faciat eos testimonium ferre, et catallum suum lucrabitur. Et sine testibus, si super (2) aliquem placitat (3), si velit, faciat suum juramentum : sin autem, habeat inducias secundum quod justum siti

XII. Qui super aliquem de mortua manu placitaverit, débet habere duos viros hereditarios in testes, et ipsi adjuvabunt eum sine reprehensione et lucrabitur catallum suum : nisi ille super quem placitat, duos viros hereditarios habeat ad testes, quod ei solutum sit.

Xlil. Si verô ille, qui super aliquem placitat de mortua manu, testes non habet, offerat suam cognitionem, et si cognitio sua recepta fuerit, solo juramento sine reprehensione catallum suum lucrabitur. Ille autem, super quem placitat, si cognitionem non receperit cum duobus probis viris, ex (4) tribus juramentis se purgabit ; si verô duos probos viros non habuerit, jurabit, quod eos habere non potest, et posteà, solo juramento, sine reprehensione facto, liber erit*

XIV. Qui invadiaVerit hereditatem, débet habere duo» viros hereditarios ad testes.

XV. Extraneus si extraneum fecerît arrestari , ambo, quod juri stabunt fidejussorem dabunt.

XVL Coram tribus scabinis et priBcone placitabitur de extraneis, ubicunque fuerit in oppido.

XVII. Cuicunque de morte alicujus participatio acciderit, statim post mortem illius cum tribus scabinis et praecone, si voluerit, ad tlomum illius ibit, Qt omnia bona, vel in solris (5) vel in thalamis vel ubicunque ea invenire poterit

(1) y.amittei.

(2) V. per an lieu de super,

(5) V. ille super quem placitat.

(4) V. et. ^

(5) Ce sont les chambres à Tétage, ou greniers. V. soUis.

258 piiCEs

qu9ead participationem pertinent, etomne debitum^ubicimque fuerit, arrestare facere et stare potest, donec ille, qui possessor est bonorum, plegios suiBcientes dederit, quod omnia bona (1) ad justam participationem afferet ; et si plegios dare non potest, in securà manu per consilium scabinorum bona ponentur.

XVm. Ille autero, cui participatio accidit, ad domum, cui participatio accidit, ire potest, si velit, cum uno viro hereditario, et ibi sedere et cavere, ne aliquis sibi (2) injuriam facîat , et hoc facere potest sine forisfacto; tamen débet pro justitiâ mittere.

:XIX. Qui participationem exegerit , statim ei vadium dabitur, ad participationem recipiendam, et dies ei ad XUII dies ponetur.

XX. Et si ille, qui possessor est bonorum, et qui participationem débet, si velit, potest liabere inducias ad quatuor decim dies et item ad XIY dies et non ampliùs, et tune iaciet participationem; et post factam participationem jurabit, quod justam fecerit participationem : post juramentum vero factum, si aliqua bona fallaciter occultaverit, et tribus viris hereditariis convinci poterit, in illis bonis nichil habebit, sed comparticipes ejus habebunt ; si autem ille, a quo participatio exigitur, suos comparticipes monuerit, quod quidquid noverint, quod ad eandem participationem pertinet, proferrent, hoc juramento interposito, dicent infrà terminos.

XXI. Suprà quemcumque querela venerit a particibus suis, quod a pâtre vel a mâtre expositus fuerit, si comparticipes ejus eum convincere cum duobus viris hereditariis poterint, cpiod hereditatem et pecuniam a pâtre vel matre receperit, tantam hereditatem et tantam pecuniam reportabit, si participationem habere voluerit. Si ampliùs eiimputatum fuerit, ubi testes non sunt, cum uno viro hereditario sine

(1) Et débita qum ipse percepit.

(2) V. et.

JUSTIFICATIVES. t&9

reprehensione se purgabit,etsic liber erit; si verà expositus voluerit extra participationem cum exposita hereditate et pecunia, manere poterit.

XXn. Quicumque in patria sit , et participationem , quae ei'accidit, infrà annum non requisierit, nunquam posteà ejusdem participationis particeps erit; et si extra patriam fuerit et redierit, et post reditum suum infrà anntim participation nem non recpiisierit, similiter expers erit.

XXUI, Si vir nups0rit vel mulier, ideo participes participationis non enint expertes : sed si participatio sicut su* prà dictum est, infrà annum requisita fuerit, participatio esset, sicut si (1) non essent maritati.

XXIV. Sciendum est autem, quod nulla potest fieri exfestucatio nisi ante très scabinos.

XXY. Et si très scabini, qui scabini fuerunt, sed ampliùs scabini non sunt, aliis tribus scabinis, qui scabini sunt, testificati fuerint, quod alicui interfuerunt participationi, et hoc super juramentum suum récipient, illi très scabini, qui scabini sunt, et qui hoc testimonium audiunt, de hoc possunt testificari , sicut si participationi interfuissent; et si anus scabinus moritur, duo possunt ferre testimonium.

XXYI. Si aliquis orbatus in participalione adstrictus fuerit, et orbati ad annum discretionîs non venerint, et orbatorum parentes advocatum non requisierint, ille, qui participationem débet, veniet ante scabinos, et dicet : ego volo participationem facere et dare; scabini dabunt orbatis advocatum, el participationem facient.

XXVII. Et si advocatus, postquam factus fuerit advocatus infrà annum participationem non requisierit ab illo, qui participationem débet, scabini illum , qui participationem debuit, quitum tenebunt.

XXVIU. Si verô ille, qui orbatis débet participationem , infrà annum non obtulerit participationem et ante scabinos

(1) V. requisita non fuerii, pariicipatio fiet, sicui non.,. Une seconde eopîe dans le mémemanuscrU, est conforme à notre (exfe.

980 piicES

non venerit et non dixerit : Ego volo participationem facere, omnia, quse habet, habebunt orbati.

XXIX. Qui aliquam mulierem vel domicellam vi rapuerit, undè clamor factus fuerit, si eaptus fuerit, qui eam rapuit, decapitabitnr: siverô aufugerit, exlex erit, et si illi, qui in adjutorio raptoris fuerint, sunt capti (1), decapitabuntur, si verô aufugerint, exleges erunt.

XXX. Si vero ancilla vel puella vel famulus vel leno (2; mulierem velpuellamvel domicellam ad hoc allexerit (3), ut cum aliquo viro abiret : scilicet ontscaket; nasus ei abscin*^ detur.

XXXI. Qui mutât hereditatem pro hereditate, ità est stabilis mutata hereditas, sicut immutata; sed si denarii ad mutationem hereditatis additi fuerint, illi debent ad participationem redire.

XXXII. Ubi très, qui scabini fuerunt, congregatî fuerint in eodemloco, possunt ferre testimonium de quàcumquere, sicut et in aulà comitis.

Sciant omnes tam praesentes , quam futuri, quod haec supradicta firma et rata et iltesa tenebuntur in perpetuum. Acta anûo Domini MCCXXVffl» (4).

(1) V. qui adjutorio raptores suni, capti fu9rint„..

(2) V. qui.

(3) Y. allexerint.

(4) Celle dalc est celle que donne le Livre blanc fol. 88 verso; le carlulaire Van HuUhem, fol. 212 et 214 donne 1218, de même la traduction flamande au Livre blanc, fo\. 84.

La copie de rinventaire de 1578, qui se trouve aux archives de la ville mentionne Toriginal (aujourd'hui perdu) sous le n. 15, avec la date de « mil deux cent et dix huict » en toutes lettres. Nous croyons devoir adopter cette dernière dale à laquelle Diericx, Lois, II, est également revenu.

Ordonnance de la comtesse Jeanne sur les termes de paiement de la contribution pour l^extinction de la dette communale de la ville de Gand (1).

18 Décembre 12S5.

Ego Johanoa Flandri» et Hainonîa comitissa notum facio onmibus tam prassentibus quam futuris» quod dilectis meis scabinis de Gandavo et burgensibus concessi, quod per universum debitum , quod debent nomine çommmunitatis per quamlibet hebdomadam, yqI secundum ordinationem majoris partis scabinorum et conciliariorum (2), in oppido Gandensi accipient; et haec mea concessio incipit in festo beati Andrese apostoli , et durabit a festo nativitatis beati Johannis Baptist» proxime venturo, per triennium. Ut autem hoc ratum et iirmum permaneat, banc paginam in testimonium sigilli mei appensione et sigilli fidelis mei (3), Arnulphi de Aldenaerde feci roborari.

Datum Gurtraci feria quarta post octavam beati Nicolai, anno MCCXXV».

(1) Diaprés des copies au Livre blanc, foi. 84 et au cartulaire provincial fol. 10. Le texte de Diericx, sur la ville, 1, 145-146, est défectueux.

(â) Il existait donc des conseillers à Gand en 1225, bien que la plus ancienne charte concernant le mode de les instituer, qui soit parvenue jusqu'à nous, date du mois d'avril 1228.

(5) Diericx ajoute mal à propos comUis, La pièce suivante établit qu'ÀrnouId d'Audenarde était alors bailli de Flandre.

262 FiicEA

La comtesse Jeanne, et AmoiUd d^Audenarde , cûmme bailli de Flandre, déclarent quHls tiendront comme bannies par eux les personnes bannies par les échevins deGand(l).

Octobre 1990.

il. Ego Johanna Flandri» et Hanoniae comltissa notnm lacio omnibus tam praesentibus quam futuris, quod dilectis meis scabinis de Gandavo concessi : qaocumque modo sdiquos bamiiverint et bamiiri fecerint, ego eos eodem modo bamiitos tenebo et teneri faciam. In hujus rei testimonium banc paginam in appensione sigilli mei feci roborari,

Actum anno dominiez incarnationis MGGXXATI* mense octobri.

B. Ego Arnulfds dominus de Âldenaerde, baillivus FlandrisBy notum facio omnibus tam prasentibus quam fiiturisy quod dilectis meis (2) scabinis de Gandavo concessi : quocumque niodo aliquos banniverint, ego eos eodem modo bannitos tenebo et teneri faciam. In hujus rei testimonium banc paginam in appensione sigilli mei feci roborari.

Actum dominic» incarnationis anno MGCXXVI^ mense octobri.

(1) D*aprè8 les copies au livre blane, fol. S4 verso et 85. (9) Ces expressions sont remarquables de la partd^Arnould d*Au: denarde.

JUSTIFIGATIYBâ. 563

JFemand et Jeanne instituem à Gand la magistratur0 des Trente-neuf (l).

Â?ril 12â8.

Fernandus Flandriae et Hanonise cornes , et Johanna uxor ejus, FlandriaB et Hanoniae comitissa , omnibus présentes litteras inspecturis salutem. Noverint (2), quod nos dilectis scabinis nostrls et burgensibus de Gandavo scabinatum perpetuo tenendum concessimus in hune modum. Scabini Gandenses, qui modo sunt scabini, eligent, sub juramento suo superhocpraestito, quînque de scabinis vel burgensibus, quos yoluerint in oppido Gandensi, quosmelioresetutiliores esse cpedîderint nobis et oppido Gandensi ; et si in electione faciendâ discordaverint, quod major pars dictorum scabinonim in hâc electione ordinaverît, observabitur; nec aliquis istorum quinque electorum attinget alium in tertio consanguinitatis gradu, vel infrà, juxtà computationem canonicam. Quicunque (5) autem electi jurabunt, quod eligent ad se triginta quatuor et de scabinis et de burgensibus quos voiuerint, et quos utiliores et meliores esse credîderint nobis

(1) D'après la copie, au Livre blanc, foi. 85 verso. L'original est perdu. Notre texte, qui n'est pas lui-même entiëremenl correct, dif* fère notablement de celui donné par Diericx, sur la ville, 1, 171-172.

(2) Le mot univerai qui se trouve dans Diericx, paraît avoir été omis.

(8) Biericx et un manuscrit des Arch. prov. à Gand ont : DicH ,^ quinque.

et oppido Gandensi , et sic triginta novem erunt praeelecti ; si verô quinque electi, in electione faciendâ, aliquatenus (1) discordaveriDt, quod absit, quod tribus ex hiis quinque placuerit concorditer, observabitur, et ordinationi trium illorum quinque firmiter stabitur; nec poterunt inter triginta novem electos pater et filius, et duo fratres simul esse^ nec modo, nec unquam in posterum.

Memoratos quidem XXXIX electos scabini, qui modo sunt scabini, per juramentum suum per ternos tredecim divisos pro scabinis, et consiliariis et vacuis habendis (2) partientur, ad utilitatem nostram et oppidi Gandensis. Et hoc casu sortis deputati (3) si in participatione (4) fiiciendâ discordaverinty quod major pars scabinorum ordinaverit, observabitur. Scabini quidem primi anni, elapso anno, vacui remanebunt, consiliarii primi anni in secundo anno scabini erunt ; vacui verô consiliarii fient in eodem anno (5) ; hoc modo ordinatio scabinorum, consiliariorum et vacuorum circumeundo de anno in annum, perpetuô durabit; scilicet quod, quolibet anno elapso, scabini vacui remanebunt; consiliarii scabini erunt, vacui fient consiliarii* Quoiiescunque aliquis scabinorum, vel consiliariorum vel vacuorum mortuus fîierit, vel conununitatem oppidi Gandensis recordaverit, scabini, qui eodem tempore scabini (6)» alium assument et eligent sub juramento suo super hoc prsestito in oppido Gandensi : lUum scilicet, qui nec patrem nec filium habuerit nec firatrem ut suprà dictum est, in numéro praenominato extra numerum triginta novem, et in loco defuncti vel defecti statuent, quem utiliorem et meliorem esse crédit derint nohis et oppido Gandensi et ità numerus XXXIX ad-

(1) Ce mot manque chez Diertcx.

(3) Manque chei Dierici.

(5) Diericx : sorte ad hoc depuiati. Le manuscrit : sortis ad hoc,».

(4) Biericx et le manuscrit : partiiiom.

(5) Diericx : vacui verd prinù anni secundo anno erunt consi^ liarii,

{fi) Diericx et le manuscrit ajoutent : sunt.

• /t/jiTiriCATIVBS. 368

implebitnr; sed si scabini ia hâc electione discordaverint, quod absit, quod major pars scabinorum in hâc electione ordînaverît, observabitur.

Scabini quidem ad juramentum novoram scabinorum et instituendorum faciendum, baillivum Gandensem vocare debent, ut juramentum eorum stabiliat (1) ; quod si vocatus venire noluerit vel neglexerît , vel in vîllâ Gandensi adpraesens nonfuerit, nec nuncium ydoneum destînaverit; scabini, qui fuerunt scabini, ipsorum juramentum stabilient.

H»c concessio a nobisfacta incîpiet in festo Assumptionis beatae Mari» virginis proximè venturo, perpétué duratura ; scilicet quod quolibet anno, eodem festo, ut suprà dictura (2), dicta ordinatio renovetur.

Ut autem dicta concessio nostra rata firma inconcussaque permaneat, et in posterum nullatenus possit infringi, hanc cartam in testimonium appensionibus sigillorum nostrorum fecimus roborari.

Àctum Gandavi anno domini MGGXXYIII* mense aprili.

(1) Diericx : stahiliM, (9) Manuscrit : dictum est.

266 rilcBS

Concession de Fernand et Jeanne en faveur de la vUk de Gand, de ne pouvoir y établir de bailli ou de sergents nés dans la ville, ou ayant en mariage des femr mes natives de la ville (1).

Avril 1228.

Feraandus Flandriae et Hainonise cornes, et Johanna uxor ejaSyjFIandrise et Hainoniae comitissa, omnibus praesentes jlitteras inspecturis salutem. Noverit universitas vestra, quod nos dilectis nostris scabinis et burgensibus de Gandavo concessimuSy quod nec per nos, nec per aliquem ex parte nostrà, constituetur baillivus in villa Gandensi, qui natus sit ex villa Gandensi, vel qui habet uxorem natam in viM prœdictà; nec similiter servientes, qui jurabunt legem vill» Gandensis, nati esse debent de villa Gandensi, nec uxores habere n^tas de viUâ praediclâ.

Ut autem h»c nostra concessio firma iii, et stabilis permaneat, et inposterum nulle modo possit infrîngi, hanc cartam intestimonium, appensione sigiUorum nostrorum, fecimus communiri.

, Actum anno domini MGGXXYIII'' mense aprili.

(1) D*après le Livre blanc, 85 fol. Cette pièce porte len. SI dans Pinventaire de 1578. Inexactement donnée par Diericx, sur la ville, I, 53-53. L*origioal est devenu illisible de Yétusté.

Concession de Fernand et Jeanne en faveur de la ville de Gand à l'effet de pouvoir lever durant trois ans^ et de la manière accoutumée, une assise, dite maltôte, avec promesse de ne pas exiger de tailles ou subsides pendant un pareil terme (1),

Avril 1228.

Fernandus Flândri» et Hainonias comes, et Johanna, uxqr ejus, Flandriae etHainoniae comitissa, omnibus prsesentes litteras inspecturis salutem. Noverit universitas vestra quod nos dilectis burgensibus et scabinis nostris de Gandavo œncessimus, ut assisiam, quae malatouta vocatur, accipiant, sicut hactenus accipere solebant : ità quod dicta assisia incipere débet hâc instanti dominicâ, qua cantatur jubilate, et durabit a proximofestobeati Johannis Baptistse usque in très annos subséquentes.

Goncessimus insuper eisdem, ut nuUam talliam, sive precariam, quse ad talliam spectat, ab ipsis exigere possimus, a prima die aprilis proximè praeteritâ, usque in très annos proximo subséquentes.

Ut autem h»c nostra concessio firma sit et stabilis permaneat, hanc cartam in testimonium appensione sigillorum nostrorum fecimus communiri.

Actum anno domini MGC vicesimo octavo, mense aprili.

(1) D'après roriginal aux archives de la vUle de GaQd, n. 23. Imprimé fautivement dans Diericx, sur la ville, 1, 143.

208 piicEs

Diverses pièces concemani les écoles de téglise S^^-Pha^ raïlde à Gand.

A, * Juin 1SS5 (1).

Johaona Flandriae et Haynonise comitissa dilectis amicis suis decano et capitulo sanctae Pharaildis in Gandavo salutem et amorem. Gum magister Godefridus, canonicus Tornacensis, magistratum scolarum juxtà nostram ecclesiam regendarum jamdudum eanonice sit adeptus, mandamus vobis et volumus : ut easdem scolas singulis annis quamdiu idem magister Godefridus vixerit et voluerit, de consilio et voluntate ipsius conferatis : ut sic jus ipsius quamdiu vixerit conservet. Personam autem cui easdem scolas de consilio ejusdem magistri Godefridi conferetis, singulis annis ante pascha cum litteris vestris patentibus mittatis ad nos vel ad successores nostros, ut eas de manu nostra recipiat; et sic forma privilegii, quod super eisdem scolis vobis concessimus observetur. Volumus autem et statuimus: quod si vivente eodem magistro Godefrido contra voluntatem îpsius easdem scolas conferre alicui praesumpseritis , vestra coilatio eodem anno esset irrita atque nulla, et idem magister Godefridus eodem anno dictas scolas conferret, et personam illam, cui anno illo dictas scolas donaret, infrà quindecim dies post pascha ad nos vel ad successores nostros cum litteris suis mittere teneretur, ut eadem persona de manu nostra reciperet dictas scolas. Datum anno domini MCGXXX quinto, mense junio.

(1) D*aprè8 l'original aux archives provinciales à Gand.

B. 95 avril 1383 (1). ~- Novembre 19S5.

Universis prsesentes litteras inspecturis, H. praepositus» decanus et capitulum ecclesise sanctœ Pharahildis Gandavi salutem in Domino. Noveritis, quod nos litteras piae recordationis, quondam Domini Willermi Tornacensis episcopi, item litteras clar» mémorise quondam dominas Johannse, Flandria et Hainonise comitissaB, sigUlis suis sigillalas a longe retroactis temporibus habuimus^ vidimus et adhuc habemus, in verbis, quœ scripta sunt inferius, continentes :

WillermuSy Dei gratiâ Tornacensis episcopus, universis prsesentia scripta visuris, salutem in domino. Patentes litteras nobilis mulieris in christo carissimaB Johannae Flandriae et Hainoniae comitissae, inspeximus in hsec terba :

Johanna (â) Flandriœ et Hainoniœ comitissa omnibus praesentes litteras inspecturis salutem. Ut serritium divini cultûs in ecclesiâ sanctse Pharahildis de Gandavo solemnius more (3) solitocelebretur et adregendas scolas ibidem talis semper de csetero substituatur persona, qu» secundum Deum pueros tam scientiâ quam moribus velit et valeat informare, concedimus in perpetuum decanoet capitulo ejusdem ecclesiae sanct» Pharahildis magisterium, quod ad nos spectabat scolarum Gandensium juxtà ipsam ecclesiam regendarum, intelligentes, in hàc parte, nomine capituli canonicos in ecclesiâ eadem praesentes. Decanus autem et capitulum supradicti singulis annis in periciilo animarum suarum scolas easdem concorditer gratis et absque omni exactione aut conventione committant person» ad taie ofii-r cium idone»,etpersonam illam singulis annis idem decanus

(1) D'après le 2« carlulaire de Flandre, aux archives du département du Nord, à Lille, pièce n. 342.

(2) Corrigé sur l'original aux archives provinciales à Gand. Publié par Lesbroussarl, $ur d'Ondegherst, II, 132.

(3) Le moi more manque dans Turiginal.

et capitulam cam litteris sais patentibus ad nos et ad saocessores nostros mittant ante pascha, ut ipsas scolas de manu nostra recipiat tenendas per annum a festo sancti Johannis usque ad festum sancti Johannis anni proximo subsequentis. Âlioquin si aliquo anno saepe&ti decanus et capitulum conconÛter easnon contulerint, yelpersonam illam, cui scolas illas confèrent, sicut dictumest, ad nos non miserint ante pascha : coUatione eanimdem scolarum careant eo anno, et nos et succcssores nostri eo anno conferre poterimus dictas scolas. In robur igitur et memoriam pra&dictorum praesentes Htteras scribi fecimus et sigilli nostri munimine roborari.

Datum anno domini MCCXXXV** mease novembri.

Nos autem devotionem memorata nobilis comitiss® in domino plarimum commendantes, pracdicta omnia, quae superiussunt expressa, rata habemus et approbamiis et auc* toritate pontifical! confirmamus. Âctum anno domini MCCXXXV' mense novembri.

Gujus igitur ex tenore concessionis magisterii et regimi* nis scolarum praedictœ ecclesise nos praepositus decanus et capitulum teneamus personae idone® committere regimen ipsarum scolarum et personam, cui ipsum regimen committi debeat et conferri, singulis annis praesentari illustri domino nostro comiti Flandriae et ecclesiae nostrae praedictie patrono ante pascha ut ipsum regimen tenendum eo anno a tempore nativitatis Johannis Baptistas usque ad tempus nativitatis ejusdem anni sequentis recipiat de manu domini comitis antedicti; et nos non ante pascha nuper praeteritum sed post ipsum pascha eandem praesentationem fecerimus dicto domino comiti de personâ magistri Johannis dicti blec tempore dato praesentes scolas ipsas regentis.

Praefatus dominus comes, quia hoc de jure facere potuit, praBsentationem praedictam admittere recusavit. Ipse autem dominus, non consideratione praesentationis nostrae praedictae : sed suo jure et ex gratîà speciali et sine praejudicio juris sui, ut eo salvo per omnia, licet alii regimen scolarum

praedictarum conferre potuisset jure : praedictas scolas dicto magistro Johaimi ab instant! festo nativitatis beati Johannis Baptistse Usque ad idem festum anni subsequentis commisit regendas. In cujus rei testimonio sigilla nostra prsesentibus sunt appensa.

Arnio domini MCGLXXXIII die beati Georgii.