‹ Histoire d'une famille provençale depuis le milieu du XIVe siècle jusqu'en MDCCCLXXXIIIChapitre 13 sur 70 · Guillaume Arnaud, bailli de Dauphin · texte numérisé non relu

Guillaume Arnaud, bailli de Dauphin

744. J'ai déjà dit que cette génération donna un touchant exemple d'amitié fraternelle. Tous les documents que j'ai rencontrés attestent que les quatre frères furent toujours étroitement unis, et qu'ils vécurent pendant longtemps en communauté d'intérêts. Il est une foule d'actes dans lesquels ils stipulent les uns pour les autres, se Msant fort pour les absents ; et chacun d'eux étant aussi soigneux des intérêts de ses frères que des siens propres. Cette communauté dura pendant de longues années, alors même que trois dés frères étaient mariés et établis en leur particulier, et que chacun avait constitué une nouvelle famille. Le faisceau finit par se rompre, car il ne pouvait durer toujours, mais il ne se rompit que fort tard. L'union et la solidarité fraternelles ne continuèrent pas moins de subsister.

745. Il paraît que Guillaume Arnaud, qui était le cadet de sa famille, avait eu quelque velléité d'entrer dans les ordres, et qu'il avait fait des études dans ce but. Je le vois, en effet, qualifié clerc dans un compromis passé entre lui et Georges Ghabaud, chanoine à Forcalquier, à la date du J4 avril 1485. Par cet acte, les parties nomment des arbitres pour terminer le différend qui les divisait ' .

La même qualité se représente dans un autre acte du 29 avril de la même année. CTuillaume Arnaud, alors majeur de quatorze ans, mais mineur de vingtcinq, proiit ex aspectii sue 'persone apparet, donne procuration à un tiers, à l'occasion d'une affaire dont il est inutile de parler '2.

' Notaire Jean Bandolly, P 8 v». — Notaire Dépieds, à Forcalciiiici'. 2 Ibid. ^ fo 39 vo. ll)id.

Mais il ne persévéra pas dans cette intention. 11 était jeune alors, et la virilité arrivant, il changea d'avis. Fit-il bien ? Fit-il mal ? Nul autre que lui ne pourrait répondre à cette question. Quant à sa postérité, c'est à elle à se prononcer. Pour moi, si je suis reconnaissant envers mes ancêtres de m'avoir donné la vie, aujourd'hui que j'en suis à son déclin, je trouve qu'ils ne m'ont pas fait un grand cadeau. Ce n'est pas la vie que j'estime. Ce que je prise par dessus tout, ce sont l'amour et les soins dont mes parents m'ont entouré dans mon enfance. J'ai eu le malheur de perdre l'un, mais l'autre me reste encoi-e. Affections de famille, vous êtes l'unique bien qui retienne l'homme ici bas !

746. Je ne puis résister au désir de donner des preuves de l'union qui exista toujours entre les enfants de Pierre Arnaud, J'en trouve un exemple dans une donation faite par les frères Arnaud à deux hal)itants de Saint-Michel, probablement en rémunération de de f[uelque service rendu. Ils agirent de concert, et se portèrent fort pour leur frère Georges, absent.

« Anno incarnationis Domini m» cccc» lxxxviii et die xxv» mensis Junii, notum sit, etc. quod venerabilis vir dominus Raymundus Arnaudi, Prior prioratus castri de Dalphino, ac nobiles Baudetus et Guillelmus Arnaudi, fratres, dicti castri de Dalphino, Sistaricensis diocesis,bonafide, simul et quilibetipsorumin solidum, per se et suos, et tam nomine eorum proprio quam nobilisGeorgiieorumfratris, pro quo promiserunt, etc. dederunt, tradiderunt et donaverunt, seu quasi, et desamparaverunt, donatione pura, mera, firma, simplici alque irrevocabili, que fit et fieri dicitur inter vivos, vim insinuationis judicialis habente, perpetuo

valitura, iiuUa unquam causa vel tempore revocanda, etc. probis viris Jacobo et Antonio Raynerii, fratribus, de Sancto-Michaele, presentibiis, etc. videlicet, quandam ipsorum fratrum de Arnaudis terram totam, cum juribus et pertinenciis suis, sitam in territorio castri de Albenacio^, videlicet, prope dictum castrum, confrontantem, etc. quam quideni terram dederunt cum omnibus honoribus et oneribus ejusdem.

» Obligantes se et eorum bona omnia l'ealiter et personaliter curiis Forcalquerii, vice comitatus Relhanie, et dicti castri de Dalphino dumtaxat.

)) Actum in dicto Castro Sancti-Michaelis, etc. 2. ^>

1¥I. Il est bon de remarquer que les frères Arnaud désignent les tribunaux auxquels ils entendaient se soumettre exclusivement, en cas de contestations que la donation aurait pu faire naître. Ils faisaient une libéralité, et ils ne voulaient pas qu'à cette occasion on pût les faire plaider au loin. Gela était fort naturel. Mais ce qui est extraordinaire, c'est qu'il fût licite à un particulier de limiter ainsi la juridiction des tribunaux. Aujourd'hui nous ne comprenons plus l'exercice d'une pareille faculté.

748. Les frères Arnaud avaient conservé des propriétés à Saint-Michel, car, à la même date, ils firent un échange avec les frères Raynier, susdits. Ils stipulèrent tant pour eux, qu'au nom de Georges, absent :

« Dederunt, tradiderunt, seu quasP, et concesserunt

' Aubeiias, arrondissement de Forcalquier. 2 Notaire Sauveur Gardon. — Notaire Devoulx, à Géreste. ' Ges expressions se l'apportcnt-elles à la tradition fictive, précédant la tradition réelle?

in scamljiiim, etc. dictis Jacobo et A.ntûiiio Raynerii, fratribus, dicti castri Sancti-Michaelis , presentibus, scambiantibus et pro se et suis stipiilantibus solemniter et recipientibus, pro iiifra scriptaipsorum Raynerioriim terra, videlicet, ipsorum Arnaudorum bona res et possessiones que sequuntur.

)) Et primo quandam crotam, de alto in bassum, cum quadam grangia de super in qua fit feneria, et cum quoddam parvo casali de subtus et simul contiguis, sitis in dicto loco vSancti-Miclraelis, loco dicto in Antuolis, confrontantem, etc. salvo tamenmajori directo dominio et senlioria dicte grangie seu fenerie magnifico domino vice comité Relhanie, domino dicti castri, sub cujus dominio tenetur ad censum seu servitium duorum denariorum currentium et salvo etiam eisdem nobilibus fratribus de Arnaudis et suis majori directo dominio et senhoria dicte crote et casalis et servitio annuali unius obolli, quod servitium nunc de novo dicti fratres imponunt et retinent ac retinere volunt et pretendunt super eisdem crota et casali superius per eos scambiatis annis singulis eisdem nobilibus et suis perpetuo solvendi in festo nativitatis Domini, etc. '. »

749. Cet acte fournit un exemple de la singulière tenure de la propriété et des charges qui la grevaient. Ainsi, avant même que la propriété échangée eût été acquise par mon ancêtre, elle avait été soumise à deux redevances imposées par les précédents bailleurs emphytéotiques. La première, au profit du seigneur, et la seconde, à celui du second bailleur. Les frères Arnaud, dont la possession avait éteint celle-ci, car ils ne pouvaient servir une rente à eux-mêmes, ne

' Notaire Sauveur Cardon. — Notaire Devoulx, à Céreste.

manquent pas de la faire revivre par une clause expresse de l'acte d'échange. Supposons que les vendeurs successifs eussent agi de la môme manière, et que tous eussent retenu une redevance foncière sur la propriété aliénée, cai* il n'y avait pas de raison de s'arrêter en si beau chemin, que serait devenu le dernier propriétaire '? Sa position eût été vraiment misérable et pire que celle d'un Ilote.

750. Les frères Arnaud, continuant les traditions de leur père, contractèrent un Ijail à cheptel avec un propriétaire de troupeaux. Acte en fut dressé. Je le donne en entier, comme modèle de celte sorte de transaction :

(( Anno Domini m» ccccp lxxxxi» et die xviii^ mensis Aprilis, notum sit quod constitutus, etc. nobilis et circumspectus vir dominus Johannes Tornatoris, jurisperitus de Tharascone, actor et administrator, sic dicebat, nobilis Johannis Tornatoris, consobrini sui, fdii et lieredis quondam viri nobilis magistri Pétri Tornatoris, notarii ville Valensolie, Regensis diocesis, prout de potestate sua constare dicebat insrumento in notam sumpto et receplo manu disci'eti viii magistji Pétri Biitonis, nolario puI)lico de Valensolia, sut) anno et die in eadem contentis, dédit, tradidit et concessit ad médias rectas \ nomme quo supra, nobilibus viris Baudeto, Géorgie et Guillelmo Arnaudi, fratribus^ castri de Dalphino, Sislaricensis diocesis, ibidem presentibus, stipulanlibus solemniter et recipientibus, decem trentcnaria- et octo animalia averis menuti,

^ A nioifié du ci'oît. Littéralement, demi gouvernement. De regere. - Trentaniers ou trente bêtes. Provençal.

i]i quibus surit octo ' trentenaria et vigiiitiquiiique animalia lanuta, et quatraginta septem animalia caprina, tam mascla qiiam femella, et hoc ad tempus et pro tempore sex annorum et sex fructuiim perceptione, sive gaiidimento, a feslo omnium Sanctorum proxime preterito in antea computando ; quequidem averia predicta et supra particulariter designata dicti fratres confessi fuerunt liabuisse et realiter récépissé a supra dicto domino Johanne Tornatoris, jurisperito, nomine quo supra, videlicet, in festo omnium Sanctorum proxime preterito, renunciantes exceptioni dictorum averiorum non habitorum et non receptorum.

» Fuit tamen actum et in pactum deductum inter dictas partes, videlicet, inter dominum Johannem Tornatoris, nomine quo supra, parte ex una, et supra dictes nol^iles Bande tum, Georgium et Guillelmum Arnaudi, parte ex altéra, solemni stipulatione lirmatum, quod dicti fratres, durante tempore dictum sex annorum, teneantur et debeant bene et decenter, ut convenit, regei'e etgubernare et eVium assaliare- et assaliatum tenere, ut convenit, dictum avère et crementu, domino concedente, ex eodem provenente, ac de bonis pascuis et erbagiis decenter, ut convenit, providere, sumptibus dictorum nobilium Baudeti Georgii et Guillelmi Arnaudi, fratrum, et etiam in bonis et sufficientibus montibus, atque tutis estivare ^, nec non dictum avère et crementum ex eodem, domino concedente,

^ Le notaire se ti'ompe sur le nombre fies brtes, dans leur division par espèce.

- Donner du sel. Expression provençale.

^ Passer l'été. Expression provençale.

proveiituriim (enero siili signo et marcha ' dicti nolnlis Jolianiiis Toriialoris.

» Item, fait actum (juod dicti megerii teneaiitiir annis singulis facere /rtr^rt/u- dicti averis de rayrora'-^ vulgai'iter loquendo.

)) Item, etiam teneantur amiis siiigiilis, aiite toiisiiram dicti averis, dictuni domirium Joliannem Toriiatoris, administratorem, vocare si adesse voluerit in tonsura averis predicti, si sua putavit interesse.

» Item, fuit actum quod de dicto avère Ijis in anno fieii debeat recognitio per et in ter partes ipsas, videlicet, unam in accensu montium et aliam in decensu.

)) Item, fuit actum quod dicti fi'atres megerii annis singulis tempoi^e Pascali teneantur facere rationem dicto nobiii Jolianne Tornatoris, seu administratori suo, de anhinis * que pro tune lialjerent dicti megerii seu que provenisse contingerent ex ipso averi.

» Item, similiter teneantur facere rationem bonam et legaiem de caseys in decensu montium et etiam de pelli])us sive estanchis ^ averis pi"edicti, et parte ad dictuni nobilem Joliannem Tornatoiis spectante, dicto Johanni aut alteri cuicumque pro eo légitime intervenienti et ad id potestatem liabenti, tradere et consignare, et in administrationedictai'um mejeriarum probe et legaliter se liabere, ut convenit, omnibus dolo et li'aude cessantibus.

^ Marque.

- Donner en abondance.

■'' Je ne puis expliquer cette expression devenue inusilée. Serait-ce l'acte de conduire les bestiaux à l'abreuvoir. ^ Toison d'agneau. Du provençal cnm.

■' Mot inusité.

» Item, quocl dicti megerii nil de dicto averi nec etiam de cremento * provento ex eodem levare debeant sine scituet consensu dicti nobilis Johannis Tornatoris, seu ejus administratoris, et quod quando aliquid levare vellent aut ciiralhare- dictiim avère, teneantur ad id vocare dictum dominum Johannem, administratorem dicti Johannis Tornatoris, consobrini sui, aut alium ad hoc potestatem ha])entem, tociens qiiociens ac singulis vicibus quando voluerint curalhare aut aUquid levare de averi predicto.

» Item, etiam quod dictis megeriis non liceat aliquid vendere, nec lanam de averi dictarum mejeriarum etiam de averi proprio dictorum megeriorum, nisi vocato prius ad id dicto administratore aut alio ad id potestatem habente, causa tocius suspicionis vitandi, quia sic actum expresse extitit inter partes.

» Item, quod dicti fratres seu megerii teneantur et debeant hoc anno, sive in proxima tonsione fienda de dicto averi dictarum mejeriarum, demictere dicto Johanni Tornatoris totam lanam proventuram ex averi predictarum mejeriarum, videlicet, tam partem ex ipsis lanis concernentem dictum nobilem Johannem Tornatoris, quam etiam partem concernentem ad dictos megerios, cum tali tamem pacto quod, ultimo anno seu ultima gmidita^ sive presia^ fienda anno sexto de lanis predicti averis, dictus Johannis Tornatoris, seu dictus dominus Johannes ejus consobrinis,

1 Croît. Pour accremento.

- Vendre les brebis qui ne sont plus propres à la reproduction. Ilonnorat, Dict. piovençal, v" Curalha.

^ Jouissance.

^ Prise de fruits.

teneantur et debeant, nomine qiio supra, reddere et restituere eisdem nobilibus Baudeto, Georgio et Guillelmo Arnaudi, fratribus, videlicet, tantam quantitatem lanacum, sive trenta quintalia, quanta dicti megerii tradent et dimictent dicto Johanni Tornatoris, seu administratori aut administratoribus suis, hoc anno, de parte lanarum concernente ad dictos fratres megerios de lanahujus anni mejeriarum predictarum.

y> Item, etiam fuit actum quod si aliis annis sequentibus dicti fratres, sive dicti megerii, vendent aut vendere vellent partes eos concernentes de lanis dictarum, quod dictus Johannis Tornatoris, seu ejus administratores, debeant in dictam venditionem preferri, et nichilominus taies lanas retinere possint et etiam habere del3eant simili precio quo vendite forent, seu vendite alibi per dictos megerios, seu alibi reperirent.

» Item, etiam fuit actum quod supra dicto averi dicti fratres megerii teneantur custodire hoc anno duo trentenaria averis mascli dicti Johannis Tornatoris, consibrini ejusdem domini Johanis Tornatoris, hinc ad festum Sancti-JMicaelli proxime venturum, sumptibus dictorum fratrum, excepto estivagio, sive monte, quod seu quem dictus Johannis Tornatoris, seu dicti sui administratores, solvere teneantur ; quequidem duo trentenaria averis lanuti mascula dicti fratres confessi fuerunt habuisse et récépissé cum averi dictarum mejeriarum et ultra avère mejeriarum, videlicet, a supra dicto Johanne, nomine quo supra.

)) Item, fuit actum quod in fine dictorum seu annorum dictum avère totum cum cremento, quod pro tune domino concedento esse contingerit, equaliter dividi

debeat inter partes ipsas, proiit in talibiis est fieri consuetum.

» Predictas autem megerias, pacta et conventiones supra inhitas et inhita, et omnia universa et singuia supra et infra scripta, prenoininati fratres, parte ex una, et dictus dominus Johannes Tornatoris, nomine quo supra, parte ex altéra, promiserunt, quibus supra nominibus, habere ratas et rata, gratas et grata, etc. eas que et ea tenere, acteudere et inviolabiliter observare, et in nulle contra facere, dicere vel venire de jure vel de facto, sub reffectione omnium dampnorum, ac sub expressis bypotheca et obligatione omnium l)onorum suorum, videlicet, dictorurn fratrum et dicti Jôbannis Tornatoris, fdii dicti quondam magistri Pétri Tornatoris, mobilium et immobilium, presentium et futurorum, que bona propterea et se realiter tantum oljligaverunt, ypothecavei^unt et submiserunt Curiis lemporalibusManuasce, Forcalquerii, Valensolie, Apte, Dignie, Sistarici camere que rationum civitatis Aquensis.

» In forma et specialiter dictus Guillelmus, asserens juramento suo se majorem fore decem et octo annis minorem vero vigintiquinque, renunciavit bénéficie minoris etatis, et omnia predicta tenere et actendere promisit et ita juraverunt.

» De quiljus utraque parcium peciit instrumentum dictandum, etc.

y> Actum Manuasce^ etc.^ »

Cet acte ne laisse pas d'être intéressant pour les propriétaires de troupeaux ti'ansumants. Ils y trouveront

^ Notaire Louis Fabri, l'" 1 i. — Notaire Albert Joubcrt, à Manosque.

les conditions auxquelles les baux à cheptel étaient faits vers la fin du XV" siècle. Il prouve de plus que cette industrie n'était pas limitée, comme aujourd'hui, à Arles et à ses environs, et qu'elle existait aussi dans une partie de la Haute-Provence. J'ai déjà fait remarquer que les éleveurs de bestiaux de l'arrondissement de Forcalquier étaient dans l'habitude de les envoyer, en été, dépaître sur les Alpes.

Si les frères Arnaud prenaient des troupeaux à cheptel, ils en baillaient à leur tour, ainsi qu'il résulte de l'acte suivant :

(( Anno et die quibus supra, noverint, etc. quod dictus Guillelmus Arnaudi, gratis, per se et suos, dédit ad médias rectas, dictis Baudo Audeyeri et Johanni, ejus filio, presentibus, scilicet, octo bestias cornutas et duodecim bestias caprinas de pointu ^, ac undecim edulos seu capriles, ad annos sex continuos, a festo Beati Michaelis proxime futuro in unum annum ; que quidem averia ipsi pater et lilius fuerint confessi habuisse et récépissé et dictum Arnaudi et ejus bona quittarunt cum pacto de non petendo, etc. cum pactis sequentibus; primo fuit actum, etc. quod ipsi pater et filius teneantur dare et tradere dicto Arnaudi, anno quolibet dicte meyerie, très libras caseorum pro qualibet capra que mulcebitur, et pro qualibet ove duas libras, scilicet, medietatem in quolibet festo Nativitatis beati Johanis-BaptisLa et aliam medietatem in qualibet festo Beati Michaelis.

» Item, fuit actum quod dictus Arnaudi teneatur tradere eisdem patii et lilio ad médias rectas trentenarium ovium portus infra unum annum conti-

' Bètes aptes à la l'cproduction.

nuum, a die présent! in antea, computandum, etc.''. »

751. Cet acte contient un détail d'économie domestique qui n'est pas à négliger. Indépendamment du produit de la tonte et du croît, qui se partageait également, le bailleur avait droit à une certaine quantité de fromage, pour chaque bète et par an. C'était trois livres pour les chèvres, et deux livres pour les brebis. Aujourd'hui cet usage est tombé avec le bail à cheptel qui n'est plus guère pratiqué que comme accessoire à une grande exploitation rurale.

752. Les propriétés des frères Arnaud ne suffisant pas à la dépaissance de leurs nombreux troupeaux, ils étaient obligés d'en affermer. C'est ce qu'ils hrent par le ministère de Georges, l'un d'eux :

« Anno quo supra (1495) et die octava mensis Octobris, cunctis sit noturn, etc. quod nobilis Antonius de Valatoria, maritus et conjuncta persona ac dominus rerum dotalium nobilis Margarite de Villamuris, ejus uxor, condomine de Monte-Acuto, gratis, etc. arrendavit, nobili Géorgie Arnaudi, de Dalphino, presenti et nomine suorum fratrum arrendantes, pastorgagium de Monte-Acuto pro omnibus suis dicti Arnaudi] et suorum fratrum averibus grossis et minutis, ad et per unum annum continuum et completum, ab hodie in antea computandum, precio florenorum trium monete currentis, quos habuisse confessus fuit, etc.

y> Actum Volcii, etc. - »

Page 1