‹ Histoire d'une famille provençale depuis le milieu du XIVe siècle jusqu'en MDCCCLXXXIIIChapitre 3 sur 70 · De son côté, Antoine du Gros, père du futur · texte numérisé non relu

De son côté, Antoine du Gros, père du futur

' Cotardia, cota}, sagi vel tunicte species, viris perinde ac féniiiiis familiaris. — Du Gange. Gloss., v Cotardia.

donne à sa belle-fille la somme de quinze tlorins, en augment de dot, lesquels lui seront propres, c'est-àdire, lui appartiendront à tout événement : quos voluit salvos et precipuos fore eiclem nohili Margarite, ad mortem et ad vitam.

645. Il s'oblige à faire faire à ses frais la robe nuptiale : et fieri facere raiipani nuhcialem, bonam et honestam, ad honorem parcium predictarum, et jtixta statum suum, facultatem que suam et honorom siiorum ; laquelle appartiendra en toute propriété à la future.

Enfm, il promet d'acheter pour elle un bandeau en perler, iinam fronteriam^ perlarum, bonam et honestam, ad honorem parcium earumdem. Il paraît que ce bandeau avait une valeur considérable, car, par une clause du contrat, il est formellement stipulé qu'il demeurera la propriété du survivant des époux.

646. Les parties règlent ensuite la manière dont la dot et l'augment de dot seront restitués, le cas de dissolution du mariage échéant, ainsi que l'époque et la quotité des paiements, lesquels ne pourront être cumulés sous aucun prétexte. Il est dit que, si l'une des parties éprouve quelque préjudice par le fait de l'autre, celle-ci sera tenue de le réparer et d'en croire à la simple parole de sa partie adverse, sine mstrumento testibus et juramento et alla probatione quacimque.

647 . Elles obligent tous leurs biens à l'exécution du contrat : et pro predictis omnibus et singulis tenendis actendendis, complendis et inviolabiliter observandis, dicte

1 Ornamenfum muliebre. — Statutum universitatis Massiliée. Anno 1381. Quod nuUa mulier aliqua audeat de cetero portare coronas, garlandellum, fronteriam, nec capellum auri, argenti scu perlarum. — Du Gange, Gloss., vo fronteria.

partes et quelibet ipsarum, prout quamlibet tangit seu tangere poterit in futurum, omnia hona sua mohilia et immobilia, presencia et futura, realiter Curiis Manuasce, Forcalquerii et dicti castri de Sancto-Michaele, ac Cime ordinarie civitatis Aquensis^ tantum et dumtaxat, ohligaverunt et submiserunt, per quas quidem Curias et earum qualibet in solidum volueruyit et concesserunt dicte partes et quelibet earum, prout quamlibet ipsartmi tangit seu tangere poterit in futurum, posse etdebere compelli et cogi usque adintegram observationem omnium et singulorum premissorum et in presenti instrumento contentorum, renunciantes inde dicte partes et quelibet ipsarum, prout quamlibet tangit seu tangere poterit in futurum, exceptioni premissorum 7ion sic actorum, presentis que non sic solemniter celebrati contractus, doli que mali, vis, metus et fraudis in factum et sine justa causa', vel ob injustam causam, peticioni etiam vel oblationi libelli et, simplicis peticionis, copie hujus instrumenti et ejus note, feriis que messium et vendemiarum, et omni alii tempori feriato, et juridicenti conventum non coram suo judice posse forum declinare et ante litem contestatam penitere, et omni alii juri canonico vel ciuili quo vel quibus contra premissa venire possent aut se in aliquo juvare, defendere vel thueri, et specialiter juridicenti generalem renu7iciationem non valere nisi precesserit specialis.

Que omnia universa et singula, supra et infra scripta, dicte partes et omnes supra nominati contrahentes et eorum quilibet, prout ipsorum quemlïbet tangit seu tangere poterit in futurum, rata, grata et firma habere ea que tenere, actendere et

inviolàbiliter obseruare, et in nullo contra facere, dicere vel venire, de jure vel de facto, aliqua ratione, titiilo siue causa, promiserunt, sub omni et qualcunque juris et facti renunciationne ad hoc necessaria pariter et cauthella; et itaad sancta Dei euangelia, corporaliter tactis scripturis, juraverunt : de quibus omnibus et singulis supra et infra scriptis dicte partes et ipsarum quemlibet pecierunt sibi fieri publicum instrumetitiim et publica instrumenta per me notarium publicum infra scriptum, dictanda, corrigenda, refficienda, mclioranda et esmendanda semel et pluries ac tociens quociens fuerit necesse, extracta in publicum vel non extracta^ producta injudicio vel non producta, eciam si in actis Curie cujuslibet forent inserta, consilio et dictamine cujuslibet sapientis sive per me dictum notarium infra scriptum, facti tamen substantia in aliquo non mutata, sed semper permayieyite veraci.

Acta fuerunt hec Manuasce, in orto domus dicti magistri Anthonii de Crocio, presentïbus, etc. et me Ludovico Fabri, de Manuasca, publico notario.

648. Je dois dire que la postérité de Marguerite Ai'iiaud subsiste encore à Sainte-Tulle, canton de Manosque. Un de ses descendants a acquit renommée et fortune dans l'exercice de la médecine.

649. Un certain intérêt historique s'attache à Huguete, quatrième fille de Jean Arnaud. Elle fut la grand'mère de la demoiselle Voland, de Manosque, qui résista si vertueusement aux entreprises de François Jer.

650. On sait que, dans un voyage en Provence, fait au commencement de son règne, ce souverain s'arrêta à Manosque. Mais ce que l'on ignore communément, c'est qu'il y reçut l'hospitalité chez Antoine Voland,

qui était, sans nul doute, l'un des plus qualifiés du pays. Parmi ses huit enfants, Antoine Voland avait trois filles, dont l'une attira les regards du roi par sa beauté et la grâce de son maintien. La jeune fille, attristée de ce qui aurait fait le bonheur et l'orgueil d'une autre, eut recours à un expédient singulier, mais énergique, pour échapper aux poursuites du roi. Elle se défigura. Ici, je laisse parler le père Columbi, historien de Manosque, (jui rapporte le fait :

« Anno sexto et decimo superioris sœciili, Francis eus Rex, eo nomine primus, Manuascam adiit, et in Antonii Volandi domo hospitatus est, cujus filia nubilis (et prœstantis formœ virgo erat, atque supra nativam speciem vehementer, ]:)ro more, ornata) claves urbis, cum eam ingrederetur, oljtulerat. Honestissimum puella? fuerat id officii déferre Principi, illius que patri supra omnem votorum invidiam ipsum habere domi suse. Verum ha?c utraque res castissimam virginem gravissime afllixit. Cum Manuascœ claves offerebat Régi, notavit Franciscum oculos in ejus vultum, omnemque corporis habitum, non illubentes deflexisse, et supra œtatem, re tumquidemdissiinulata, indoluit. Utprimum facultas data est, ut se ab omni hominum turba principio, deinde etiam congressu, seductam cubiculo clausit. Et, quld agimus anime, in lacrymas soluta exclamât, quid agimus? Vivimus, an perimus? Vidi Principis oculos in meo unius vultu hserentes. Abs dubio igitur illi placet. Atque juvenis ipse est. Sed vivamus, quando ita videtur Deo. Dlud potius de facie pereat, quod in virginitatis contumeliam placere potuit viro. Vix dixerat, et quibus potuit sordibus vultum inlécit. Cumque per illas i'oima minor quidem, sed

— J'Jt

gratior, atque prorsus illecebrosa pelluceret, sulphur aixlentibus imposuit carbonibiis, flamantisque turpem fumum tam hausit cliu genis, toto que vultu, donec Yividum illud nativi coloris, ac splendidum, pallidoj luteo que mutatum est, atque nonnihil etiam faeditatis insedit faciei. Magnum facinus, et supra puellae annos, omnium, qui Regem secuti Manuascae tum aderant, admirationem meruit : atque ejusmodi profecto est, ut cum omni posterorum memoria coaequari debeat. Francisco etiam Régi, ut accuratus rerum aestimator erat, plus eo puella placuit, quam specie placuerat. Igiturexcedens urbe, noluitindotatamesse. Non pauca, neque maximo Principe indigna, pro œtate ipsius et sanctitate, ad eam misit. Antonius virginis pater duodecimo post anno cum gereret consulatum, mortuus est. Nicolao et Hugueta Arnauda natus, genuerat liberos octo, Georgium, Claudium, Gaucherium, Poncetum, Raimundum, Honoratam, Nicolaam, et Catharinam^ »

651 . Ce courage inouï d'une femme renonçant volontairement à sa beauté, fait le plus grand honneur à la demoiselle Voland, Il était impossible de pousser plus loin la pudeur et la chasteté, vrais ornements de la femme. Peut-être, les sceptiques voudront-ils retrancher quelque chose du récit du père Columbi, et rangerontils l'histoire du soufre au nombre des faits dont il est permis de douter. Peu importe, il n'en reste pas moins acquis que la demoiselle Voland chercha à détourner d'elle l'attention du Roi. Or, c'était beaucoup, pour une simple bourgeoise, et, même, pour une femme de plus haute lignée, d'avoir su résister à un roi, et,

' Columbi. hist. de Manosque. Livre l^r, page 452.

surtout, à un roi tel que François I^r, jeune, l^eau, brave à la guerre, brave partout.

La belle conduite de la demoiselle Voland est consignée dans la morale en action, où je me souviens l'avoir lue pendant ma jeunesse. Je ne me doutais pas alors que cette vertueuse demoiselle avait de mon sang dans les veines. Le père Golumbi me l'a appris. Je tiens tellement à honneur à prouver ma parenté avec elle, que je vais citer tout au long le contrat de mariage de sa grand'mère. Ce fait ne doit pas être négligé dans l'histoire de ma famille.

652. « Matrimonium magistri Nicolai Volandi, sabaterii, habitantis Manuasce et nobilis Huguete Arnaude.

y> Anno incarnationis domini millesimo quadringentesimo quinquagesimo octavo et die vicesima quarta mensis Novem])ris, notum sit, etc. quod cumtractatum fuerit de matrimonio contrahendo, per verba de futuro, inter discretum virum magistrum Nicolaum Volandi, sabaterium, habitantem ville Manuasce, Sistaricensis diocesis, parte ex una ; et nobilem Huguetam Arnaude, llliam nobilis Johannis Arnaudi, castri de Sancto- Michaele, dicti Sistaricensis diocesis, parte ex altéra.

» Tandem hinc fuit quod ut dictus tractatus fmem debitum, domino permittente, sortiatur effectum, dictus magister Nicolaus promisit et solemniter convenit dicte nobili Huguete, presenti et banc promissionem stipulanti et recipienti, eamdem Huguetam ducere et accipere in suam sponsam legitimam, in facie sancte matris eclesie, quam primo fuerit per dictam Huguetam, seu ejus parte, légitime requisitus et ita juravit.

y> Et vice versa, supra dicta nobilis Hugueta, cum

vûluiitiile, licentia et auctoritate supradicti nobilis Johannis Arnaudi, presentis, etc. promisit et convenit eidem magistro Nicolao Volandi, présent! et hanc promissionem stipulant!, etc. eumdem N!colaum ducere et acc!pere !n sumn virum et sponsum legitimuni, in facie sancte matris eclesie, quam primo fuerit per dictum magistrum Nicolaum, seu ejus parte légitime requësita et ita juravit.

» Et quia dos, etc. idcircosupradictus nobilis Joliannes Arnaudi, pater supradicte Huguete, bona fide, gratis et sponte, per se et suos, dédit, constituit et assignavit in dotem, pro dote, nomine que et ex causa dotis, eidem nobili Huguete, filie sue, et pro ea dicto magistro Nicolao Volandi, ejus marito futuro, presentibus stipulantibus, etc. videlicet, florenos quinquaginta, valoris, etc. solvendos per solutiones annuales florenorum quinque, fiendas de anno in annum, in quolibet festo Pache, incipientes in festo Paclie proxime futuro in unum annum, et sic de anno in annum tlorenorum quinque in dicto festo Pacbe, dictas solutiones continuendo tandiu ac donec et quousque dicti quinquaginta floreni fuerint dictis futuris conjugibus seu alteri ipsorum intègre persoluti.

» Fuit tamen actum et de pacto, etc. inter dictum magistrum Nicolaum, parte ex una, et dictum nobilem Jobannem Arnaudi, parte ex altéra, etc. quod dictus nobilis Jobannes teneatur et debeat facere dicte nobili Huguete unam raupam nuptialem, bonam et bonestam ad lionorem partium predictarum, et quod dictus magister Nicolaus teneatur et debeat solvere in coadjuvationepretii supradicte raupe nuptialis florenos duos.

» Item, iilterius fuil actum, etc. quod dictus magister Nicolaus Volandi teneatur et debeat suis siimptiljus facere foderari dictam raupam niiptialem de absortonis^ boni et sufficienti, ut decet, cum morcis- de varcis^.

» Fuit tamen actum, etc. quod supra dicta raupa et foderata remaneat et remanere debeant dicte Huguete ad mortem et vitam, et de eisdem possit disponere pro libito voluntatis.

» Item, fuit actum, etc. quod dictusmagister Nicolaus teneatur et debeat facere seu fieri facere eidem noljili Huguete unam zonam argenteam et unam fronteriam perlarum bonas et honestas, quibus ipsa nobilis Hugueta possit se ornare seu parare quandiu vivet.

)) Postque illico et incontinenti supradictus magister Nicolaus Volandi, contemplatione hujusmodi matrimonii, liabens, ut dixit, dictum matrimonium gratum et acceptabile, sponte, per se et suos dédit, seu dare promisit eidem nobili Huguete, presenti stipulanti, etc. in sue dotis augmentum, videlicet, florenos quindecim valons supra dicti, quos quidem dictos florenos quindecim eidem nobili Huguete ad mortem et vitam donatione propter nuptias dédit, ita quod illis possit disponere et ordinare pro libito voluntatis, dictosque

' Je ne trouve nulle part l'explication de ce mot. C'était, sans doute, une espèce de fourrure. Peut-être aussi une sorte de drap.

2 Mouches, c'est-à-dire, moucheté. — Moscadus, macudis, quasi muscis, distinctus. — Du Gange, Glos. sup. v» moscadus.

■^ Vair. — Par erreur, le notaire a écrit varcis au lieu de variis. N'ares seu varios vocant murium ponticorum speciem quamdam. — Du Gange, GIoss., Vis vares et varius. — La robe dont s'agit était doublée de fourrure, mouchetée de petit gris ou vair.

quindecim florenos clictus magister Nicolaus, ex nunc jiro tune et e contra, eidem nobili Huguete, stipulant! ut supra, in omnem casum et eventum restitutionis, recognovit in et supra omnibus bonis suis presentibus et futuris, que bona propterea sibi hypothecavit et oljligavit, et si casus restitutionis dotis evenire contingerit, quodabsit, promisit dictus magister Nicolaus dotem predictam et dotis augmentum, seu quidquid ipsum habuisse contingent tempore restitutionis restituere illi, seu illis, cui, seu quibus, jus deditur in futurum, me notario stipulante, etc. videlicet dictam dotem modo et forma ac per termines et solutiones quibus ipsam habuit, et dictes quindecim florenos promisit restituere, dicto casu eveniente, per solutiones annuales florenorum quinque, fiendas de anno in annum, in quolibet festo Pache, incipientes in festo Pache veniente post ultimam solutionem restitutionis dotis predicte.

» Fuit tandem actum et in pactum deductum inter partes predictas, etc. quod una solutio aliam super ascendere non possit tam in solvendo dotem predictam quam in restituendo.

» Et predicta contrahentes et quilibet ipsorum prout quilibet ipsorum tangit seu tangere poterit in futurum, rata, grata et firma babere, ea que tenere actendere, complere et inviolabiliter observare et non contra venire promiserunt, sub expressa hypotheca et obligatione omnium bonorum suorumet cujuslibet ipsorum presentium et futurorum, que bona propterea pro observatione premissorum obligaverunt realiter tantum Curiis dicti castri de Sancto-Michaele, Manuasce et Forcalquerii, et omnibus aliis Curiis tam eclesiasticis quam secularibus infra Gomitatus Provincie et Forcalquerii cons-

titutis, Curia camere rationuin civitatis Aquensis exclusa, sive excepta dumtaxat.

» Renunciaverunt, etc. juraverunt, etc. de quibus qualibet pars petiit instrumentum.

» Actiim in Castro predicto de Sancto-Michaele, videlicet, in aula domus dicti nobilis Jobannis Arnaudi, presentibiis nobibs Guillelmus de Bolleri, vicariiis Relhanie, Petrus Berengenser, mercator, babitans Manuasca, Antonius Laugeri, de Dalphino et Antonius Ricbaudi et Guillehiius Maurelb, de Sancto-Micbaele, et ego Ludovicus Fabri, notarius publicus^ ))

653. Ainsi, la fiUation de la demoiselle Voland est parfaitement établie. Par les femmes, elle descendait de ma famille, qui se souviendra toujours de ce noble exemple de pudicité. C'est un grand honneur pour elle. Je l'estime plus que la plus haute distinction. Malheureusement l'historien de Manosque est incomplet. Il n'a pas pu, ou il n'a pas su nous dire laquelle des trois sœurs Voland était l'héroïne de son récit. Cette lacune est regrettable, car lorsqu'il s'agit d'une belle action, on aime à pouvoir en nommer l'auteur. Au reste, comme plus de cent ans s'étaient écoulés entre le voyage de François 1^'^, et l'époque à laquelle le père Columbi écrivait, il n'est pas surprenant que le prénom de la demoiselle Voland fût tombé dans l'oubli. L'histoire n'enregistre guère les faits des petites gens. La tradition seule les conserve en les entourant d'une auréole de doute et d'incertitude.

654. La cinquième fille de Jean Arnaud, nommée Aynesie, épousa Ambroise Mosquini, de Forcalquier, qui, à deux reprises différentes, exerça la charge de

' Notaire Fortuné Pourcin, à Manosque.

capitaine de la ville '. Son fils Jean y fut nommé syndic en 1477 et en 1479 ; et il fut revêtu de l'office de viceviguier en 1480 -. Cette famille, qui figurait parmi la bourgeoisie de Forcalquier, est aujourd'hui éteinte.

655. Les deux autres filles de Jean Arnaud, Dragone et Honorade, durent conserver l'heureuse et égoïste position du célibat. Il n'appert d'aucun document'qu'elles aient été pourvues de mari. Fut-ce par choix, fut-ce par nécessité ? Je l'ignore. Je présume néanmoins que telle fut leur inclination, car les femmes de ma famille ne manquent pas d'agréments personnels.

656. La beauté corporelle est une qualité précieuse. Les anciens la prisaient fort haut. Quelques-uns même lui donnaient la préférence sur la justice, la plus belle de toutes les vertus, et la plus difficile à pratiquer. Voici comment s'exprime à ce sujet le Président de Gliassanée, dans son ccUalogus gloriss mundi, ouvrage qui énumère les divers degrés de prééminence auxquels les hommes peuvent aspirer entre eux :

(( Principes et Reges laudantur ex pulchritudine, et Strabo scribi acthiopes Regem constituere solitos, qui forma eleganti caeteros excelleret. Et hoc imitantes naturam, quae apes etiam docuit reges sibi deligere insigni formse, dissimilis que ceeteris, tam magnitudine, tam nitore, ut testis est Plinius.

» Et proculus Lycius ita pulchritudinem aestimavit, et tanti fecit, ut justitise antefeiret, et multis comprobat, omne pulchrum a natura esse bonum, omne vero turpe malum.

» Et in universum platonici omnes diffmiunt pulchri-

^ Délibération du conseil municipal de Forcalquier de 1491.

3 Ibid. Ibid. de 1477 et 1479.

tudinem esse gratiam qiiandam vivacem et spiritualem Dei radio illustrante, angelo primiim infusam, inde, et animus hominiim corporum que figuris, et vocibus. Quce per rationem, visum, auditum animos nostros movet atque détectât, delectandorapit, rapiendo ardenti inflammat honore. Décor enim corporis, confert ad felicitatem in hoc mundo ; et tantum existimatur pulcliritudo, quod sijuvenisformosus nubat mulieri nobili, et diviti, sed tamen rugosse, aut alias turpi, licet sit pauper et inops, non dicitur muHer nubere indigno, cum mulieris nobilitas, et divitiarum copia, cum forma viri compensari debeant ^ . »

Ainsi, un joU garçon peut prétendre à tout. Il peut obtenir la main d'une femme noble et riche, mais laide ou mal élevée, sans que celle-ci soit censée déroger. Il est vrai que, dans une pareille association, les avantages seront tous du côté de la femme, et que les privilèges de la fortune seront le seul dédommagement du mari. Mais poursuivons :

« Cum pulchritudo in homine sit dignitas, ut ait Cicero. Lib. 1. Officiorum, ideo pulchriores caeteriis praeferri debent. Unde Beroaldus ait : sine bonis corporis (inter quœ enumerat pulchritudinem) non posse esse veram felicitatem. Et ut ait Aristoteles : non satis idoneus est ad felicitatem homo penitus deformis. Est enim forma, Dei munus, ut inquit Homerus. Deorum' dona gioriosa nequaquam aspernanda. Ideo apud Platonem, in Gorgias, cantio convivalis celebratur, quam cantores in conviviis usurpabant, ita concinentes : optimum quidem esse bene valere, secundo loco, formosum esse, tertio habere divitias bono modo parlas. Et ibi

' Catal. Glor., mundi. Pars V. Cons. 18, page 2i0.

Beroaldus infert, quod sine pulchritudine non potesl esse absoluta félicitas. »

)) De quo memissit Alexander, et dicit, quod in corpore pulchro residet anima virtuosa : quia quoquisque pulchrior est, eo magis virtus in illo refulgeat necesse est.

» Plato bona bifariam dividit, alia scilicet, esse divina, et alia humana : horum primum dicit esse sanitatem ; deinde pulchritudinem ; tertio vires ad cursum, et alios corporis motus ; quarto divitias. Imo multi formam et pulchritudinem bonae valetudini praeferri non dubitarunt, moti ex hoc, quod secum pariter forma sanitatem habere existimetur. Venustas et pulchritudo corporis secerni non potest a valetudine. Pulchritudo supra salubritatem ac valetudinem videtur excellere : et tamen sine his esse non potest, neque ullo separari modo : quoniam, nisi bona valetudo sit, puchritudo esse ac venustas non potest.

)) Et non mirum, si principes in distribuendis rébus formosos cseteris anteponant ^ . »

657. D'après ces principes, l'homme porteur d'une jolie figure doit être nécessairement un homme très distingué, tant sous le rapport des qualités du cœur que que de celles de l'esprit : car tout ce qui est beau est bon. Il a de plus un grand avantage, c'est qu'il jouit d'une vigoureuse santé. Mais, en revanche, ceux qui sont laids, doivent nécessairement être bêtes et méchants.

Je n'oserais pas me prononcer sur la vérité de cette théorie, qui paraît spécieuse, mais que, pour l'honneur de l'espèce humaine, nous devons croire sujette à de nombreuses exceptions. Je me contente de remercier

1 Catal. Glor. mundi. Pars XI. Cons. 30, page 429, 430.

Dieu qui, dans sa bonté, a traité les membres de ma famille, si non en enfants gâtés, au moins comme un père tendre et complaisant. Sous le rapport de la forme, nous ne sommes pas des plus maltraités, et nous pouvons prétendre à un rang honorable dans la hiérarchie.

658. Il existe une foule d'actes dans lesquels mon aïeul est intervenu personnellement pour contracter. Je rapporterai sommairement ceux qui contiennent quelque disposition méritant d'être notée. Il en est un que je vais citer tout de suite, car, sous le rapport de l'intérêt pécuniaire, c'est le seul et unique exemple d'un événement heureux arrivé à mon ancêtre.

Le 9 décembre 1430, Bertrand Coupler et Alasatia, son épouse, demeurant à Saint-Michel, firent conjointement donation de tous leurs biens à Jean Arnaud : la femme étant autorisée de son mari ; formalité que la législation alors existante rendait apparemment nécessaire. Les termes de cette donation sont les suivants :

« Ambo simul, gratis et ex ea eorum certa scientia, per se et suos heredes et successores quoscunque, asserentes se non deceptos nec seductos, dederunt, cesserunt, concesserunt et penitus desamparaverunt, titulo pure, perfecte, simplici et irrevocabilis ac mère donationis, que fit et fieri dicitur inter vivos, perpetuo valitura, que nulla causa ingratitudinis, seu alla quacunque valeat revocari, nobili Johanni Arnaudi, pro se et suis stipulanti et recipienti, videlicet, etc. »

La donation fut faite aux conditions que voici :

(( In primis, fuit actum et expresse conventum inter

dictos donatores et donatarium, solemni stipulatione

vallatum, quod dictus Johannes, donatarius, teneatur

et debeat dictos conjuges donatores, quamdiu vivent

in humanis, alimentare aliment is necessariis, juxta et secundum vires et facultatem bonorum ipsorum donatorum.

» Item, ulterius fuit actum inter eos quod dicti donatores teneantur, quamdiueis fuerit possibile et licitiim, laborare ad lUilitatem et commodum dicti donatarii et suorum :

» Item, retinuerunt dicti conjuges donatores pro animabus suis, videlicet, florenos duodecim, de quiljus voluerunt exsolvi eorum omnia funeralia, novenas, cantaria et lettos\ei ulterius quatuor trentenaria fienda et celebranda per cappellanos infra scriptos, videlicet, per dominum Johannern Pauli, dominum Bertrandum Gauteri, dominum Pontium Coperi et dominum Hugonem Haoni, volens quod cuilibet detur pro quolibet trentenario duo floreni solvendi anno primo post obitum cujuslibet ipsorum :

» Item, retinuerunt super bonis ipsis unam eminam annone quam voluerunt dare amore Dei luminario sive lampadi béate Marie dicti castri, post obitum suum semel tantum.

» Item, ulterius retinuerunt dicti conjuges usumfructum dictorum bonorum per unam diem tantum, qua die elapsa, dicti ususfructus eorum proprietatibus consolidentur, etc. ^. ))

Cet acte est suivi des investitures, promesses, serments, obligations et renonciations d'usage. Depuis lors, on ne nous a plus rien donné. Le bonheur de ma famille s'est arrêté là ; et ce que mes ancêtres m'ont transmis, est le produit de leur travail. Aussi, en dépit

* J'ai dit que ce mot devait signifier catafalque.

^ Notaire Elzéar Fabri. — Notaire Devoulx, à Céreste.

de l'axiome antisocial et célèbre, sur l'origine du droit de propriété, il n'y a rien de volé, je vous jure.

659. Jean Arnaud était des principaux de Saint- Michel. Cette légère boulïée de vanité m'est bien permise, d'autant que le théâtre n'était pas grand. Dans une occasion solennelle, alors qu'à propos des limites entre Dauphin et Saint-Michel, un procès avait divisé ces deux communes voisines, ciun dudum discordia et melanchoUa ortm essent, il fut choisi par ses concitoyens, de compagnie avec les syndics, pour assister au règlement de la difficulté et à la plantation de bornes qui fut faite par les soins et en la présence des deux seigneurs sous la puissance desquels étaient Saint-Michel et Dauphin. Verum tamen hinc fuit et est quod persoiialiter constituti magnifici et potentes domini dominus Fiilquetus de Agoto, dominus de Sallu et dicti Castri de Dclphino, et dominus Ludovicus deBoleriis, vice-comes Rellanie et dominus dicti Castri de Sancto-Michaele et de Montis, dorninusque Bellemontis, volentes subditis suis euitare melancholias et rixas, labores que et expensas,et ipsoriim cuilihet dare jus suum ad finem quod discordia, tempore successivo propter pasturgagia vel alla non valeat oriri vel suscitari, conuenerunt inter se in presentia ; etc. K

660. Il est à remarquer que si la délimitation fut faite en présence des délégués de Dauphin et de Saint-Michel, les deux seigneurs y procédèrent de leur propre autorité et sans prendre l'avis de leurs vassaux. Dicti magnifici domini inter ordinaverunt ut sequitur : et primo quod unus terminus lapideus plantetur etplantari debeat de

^ Acte du 5 mars 1437. Notaires Maurice de Cheyaco et Loui>> Lcotardi. — Notaire Devoulx, à Céreste.

subtus eclesiam sancti Salvatoris, in itinere, sive quadrivio itineris Cesarista, quod quadrivium de suhtus dicta eclesia tendendo draia ^ a parte Delphini usque ad quemdam rivum vocatum ^ et ibidem de supra dicto rivo plantetur unus alius terminus lapideus, in quo ordinaverunt fîeri arma ipsorum dominorum, et oujuslibet ipsorum, domini uice-comitis a parte Sancti- Michaelis et arma domini de Saltu a parte Delphini, et quod de dicto termino ipsiiis rivi tendat directa partida ^, ut consuetum est, recta via usque ad riperiam Lanicis^ : Item convenerunt et ordinaverunt inter se quod a dicto termino quadrivii itineris Cesaristx, et ubi erat ab antiquo vinea dictse eclesix sancti Salvatoris, veniendo recta linea usque ad quemdam lerram vocatam de Lenale, et de subtus furcas sivejusticias dicti Castri de Delphino, in quadam ripa de supra iter publicum quo itur de Manuasca apud Delphinum plantetur alius terminus lapideus.

661. Les seigneurs limitent ensuite leurs juridictions. Item voluerunt quod jurisdictio dicti territorii Sancti- Michaelis limitata et non ultra a parte sit et esse debeat dicti magnifici vice-comitis, et citra dictos et terminorum a parte Sancti-Michaelis, et pari modo a parte castri Delphini et citra terminos, sit magnifîci domini de Saltu.

662. Ils s'occupent des services fonciers existants sur les deux territoires, et comme le changement de la mouvance, résultant de la délimitation, aurait pu faire

* Sentier, du provençal drayo.

^ Le nom du ruisseau est resté au bout de la plume du notaire. ^ Partie, ligne séparative de deux propriétés. Ce mot est provençal.

* Probablement la rivière de la Laye.

encourir la commise à quelque redevable, ils déclarent qu'on ne pourra la leur opposer. Item ordinavenmt inter se quod seruitia terrarum quse sunt in territorio predictoSancti-Michaellis, sint illi seu illis cui vel quibus esse consueverunt, sine aliquo prxjudicio et sine commisso, et eorum seruitia anno quolibet redpere possint, et sy venderentur possessiones pari modo laudare valeant dicti domini dirccti sub quorum dominio terre tenentur ^

663. Ils prévoient aussi le cas où des contraventions seraient commises sur les terrains nouvellement délimités, alors que la ligne divisoire séparerait en deux pai'ts une propriété particulière. Ils veulent que le lieu où se trouverait la plus grande part ait juridiction :

« Item ordinaverunt, quod si casus fortuitus sit quod aliqui liomines de Delphine vel aliqui homines de Sancto-Michaele habeant aliquas terras et pessias ^ confrontatas cum dictis terminis, aut quod sit infra dicta duo territoria, quod propter vindicationem hoc non sit commissa, sed quod major pars, si sit in territorio Sancti-Michaelis et in territorio Delphini, trahat ad se aliam minorem partem videlicet ; quod si major pars sit in territorio Sancti-Michaelis, et committatur aliqua tala ^ in eadem, quod œstimatores Sancti-Michaelis extiment totam talam, et quod illa neque justitia de Del-

' Si l'orthographe est différente, c'est que je transcris une expédition délivrée en 1682. Mais l'original existe ; je l'ai lu dans les minutes de Me Devoulx.

^ Pièce. Modus agri. Pièce de terre. Du Gange, Glos., vi» pesia et pessia.

^ Dommage. Vastatio, dammum prtosertim frugibus illatum. Ihid. vo tala.

pliiiio iiiliil habere habeant in dicta tala sive banno ' commisso, et totidem de Delphino, qiiod major pars trahat ad se minorera partem et quod œstimatores Delphini, ut dictum est de Sancto-Michaele, vadant œstimare a parte Delphini, et œstimatores Sancti-Michaelis a parte de Sancto-Michaele. »

664. L'acte se termine par cette pln^ase : et ita inter se dicti clomini ordinaveriint in ahsentia dictorum hominum, et de Sancto-Michaele minime acquiescere volentiitm. Ainsi, les seigneurs disposaient des intérêts de leurs sujets, non seulement en leur absence, mais encore contrairement à leur volonté. C'était un des abus, et, peut-être, le plus majeur de la puissance féodale. Il faut remarquer, cependant, que les conventions passées entre eux, étaient relatives seulement à l'exercice de leurs droits seigneuriaux, matière qui n'intéressait que très indirectement leurs vassaux. Malgré cela, ceux-ci auraient dû être consultés, alors qu'il s'agissait de les faire passer sous une autre domination.

665. Quelques années auparavant, mon ancêtre avait exercé les fonctions de syndic à Saint- Michel. Ce fut par son entremise et par celle de son collègue, que les habitants de cette commune obtinrent de leur seigneur le renouvellement annuel du Bailli, lequel officier devait en outre être approuvé par eux, ainsi que cela se pratiquait à Reillanne, chef-lieu de la vicomte. Voici la pièce à l'appui de l'assertion :

(( Ludovicus de Bolleriis, mUes, vice comes Rellanie, dominusque de Montis, tenore presentium nostrarum litterarum, universis et singulis presentibus et futuris

' Peine. Pœna et muleta pecuniai'ia, qua quis banni seu legis infractio punitur. IJDid. vo bannum.

elusceat quod, diidum porrutafiiitsupplicatio per fidèles carissimos nostros nol)ilem Johannem Arnaiidi et Petriim Bermundi, sindicos et procuratores loci nostri Sancti-Michaelis, continens quod, eorum hiimili siipplicatione, dignaremur communitati nostre predicte de vice comitatu graciose libertatem, immunitatem et franchisiam iioviter imparliri ut, anno quolibet, perpetuis temporibus, requisitione per eamdem communitatem précédente, officialem seu baiulum dicti loci nostri, statuendum futuris temporibus per nos vel nostrum locumtenentem sive vicarium, mutare et de novo statuere ac ordinare, prout et quemadmodum villa Rellanie habet per privilegium quo gaudet.

» Cui si quidem requisitioni inclinati, pro bono statu dicti loci et i^ersonarum illic habitantium, atque voluntatibus eorum ad boc anelantibus benegne complacere curantes, dictam requisitionem admisimus, admittimus et de gratia speciali, ut petitur, concedemus, et ipsam libertatem, franchisiam, gratiam et immunitatem impartemus, concedimus et donamus per présentes.

)^ Mandantes propterea nostris locatenente, vicario et officialibus presentibus et futuris in dicto nostro vice comitatu, quatbenus presentem nostram gratiam, libertatem, franchisiam et immunitatem, firmam, validam et illesam teneant et libère observant, in nulloque contra facere présumant, si penam nostre indignationis vit are cupiunt.

» In quorum robur et testimonium, nostre proprio sigillé ipsas nostras litteras jussimus sigillari, presens que scribi per dilectum nostrum Jacobum Loque, tune locumtenentem nostrum in dicto nostro vice comitatu Rellanie.

(.( Datum Aqiiis, Die iinclecinia mensis Septembris, millesimo quadringentesiino trescesimo primo, indictionis none, cum nosti'a subsoriptione proprio manu apposita — Liidovicus de Bolleriis — per Jacobum Loque ' . »

666. Jean Arnaud possédait plusieurs propriétés en franc-alleu, mais il en avait d'autres qui étaient grevées de services fonciers. Le 28 janvier 1442, le vicomte de Reillanne lui céda un jardin à emphytéose :

« Personaliter constitutus nobilis Antonius de Caperolis, viguerius totius vice comitatus Relhanie, pro evidenti utilitate magnificis domini vice comitis, dédit ad accapitum et nomine accaj)iti nobili Johanni Arnaudi, presenti, etc. videlicet, unum ortum ad tiirnum^ mejaniim^ positum, confrontatum cum vallato fortalissae, et cum orto ipsius nobilis Johannis Arnaudi, exeu^ in rnedio, etc. pro accapito et nomine accapiti unius galline ; quod accapitum haljuisse confessus fuit, etc. retento dominio magnifici domini vice comitis, et servitio ainiuo unius denari currentis, in natale domini solvendi, etc. 5. »

Ainsi, mon aïeul acquit ce jardin moyennant le don d'une poule, une fois fait, et une redevance annuelle d'un denier, payable à la Noël.

Page 1