C. — L excommunication de Lann-Aleih (VIll® siècle
Dans notre tome (p. 504-505) nous avons donné la traduction de cette formule d*excommunication, et malgré notre promesse d’en publier le texte aux Notes et éclaircissements du tome nous avons omis de le faire. Nous acquittons ici cette promesse, en rappelant que le texte de cette formule d’excommunication à l’usage de l’évêque-abbé d’Aleth se trouve au f. 181 d’un pontifical d’origine anglo-saxonne provenant de l’abbaye de Jumièges, actuellement conservé à la Bibliothèque publique de la ville de Rouen.
Sic maledicendi sont omnes resistentes Dei omnipotentis voluntati et sanctæ
DeI EcCLESIÆ AB ORE PeTRI APOSTOLI, PRINCIPIS APOSTOLORüM, ET AB OMNIUM AZIMORUM EPISCOPORÜM SUI SÜBSEQUENTIUM.
Divinitatis suffragio Lan-Âletensis monasterii episcopus. Omnibus sanctæ Ecclesiæ fidelibus notum sit quia quidam homines raptores, perversa cupiditate incitati, postposito Dei timoré, pene res omnium æcclesiarum invadere non timuerunt. Quibus interdiximus multis vicibus cum illorum fautoribus, et intercedendo comminantes, ne ulterius quicquam in rebus præfatarum usurparent æcclesiarum, sed a tam perversa præsumptiooe resipiscerent. Quibus parère contempnentes, præfatas res more lupi crudeliter lacerare non desistunt. Quos patienter sustinere disponentes, eos sæpius ut ad emendationem venissent vocavimus, et ut resipiscerent jussimus.
Quia ergo vocati bis terque Deum inhonorare non timuerunt, canonica statuta contempserunt, et adhuc in sua contumacia persévérant, [illos homines] omnesque de hac scelerata iniquitate fautores, ex auctoritate in nobis a Deo collata, de Deo Pâtre et de Filio ejus et de Spiritu Sancto, et de virtute sanctæ Mariæ, et de angelorum sufTragiis, et de martyrum et confessorum atque virginum meritis, et omnibus episcopis et canonum statutis, excommunicamus et a liminibus sanctæ Dei Ecclesiæ segregamus et a cœtu christianorum ejicimus. Et nisi cito resipierint et nostræ mediocritati quam læserunt satisfecerint, æterna maledictione eos confundimus et perpetuo anatliemate condempnamus.
Iram superni Judicis incurrant. Ab hereditate Dei et electorum ejus alieni existant ; et neque in præsenti tempore communionem cum christianis habeant, neque in future [cum] Deo et sanctis ejus. Sed cum diabulo et ministris ejus socientur, et pœnas ultricis flammæcum sempiterno luctu possideant Cœlum et terram fsicj exosihabeantur et gehennali supplicio crucientur in seculo. Maledicti sint in domo, maledicti in agro. Maledicta esca ventris eorum et fructus. Maledicta sint omnia quæ possident, a cane qui illis latrat usque ad gallum qui illis cantat. Sitque pars eorum cum Dathan et Abiron, quos infernus deglutivit viventes ; et cum Anania et Saphira , qui apostolis Domini mentiti fuerunt statimque mortui sunt ; et cum Pilato et Juda traditore Domini.
Nec habeant alteram quam asinorum sepulturam. Et sic extinguetur lucerna eorum in mediis tenebris. Amen.
D. — Diplôme de Charles le Chauve pour Véglise de Nantes (856).
Il y a déjà longtemps, me trouvant à Nantes j’eus l’occasion d’examiner des liasses de papier de nature et d’intérêt très divers, provenant en partie au moins des anciens titres du chapitre de Nantes. Parmi ces papiers, pour la plupart fort insignifiants.
GjDQ\Je
DOCUMENTS RARES OU INÉDITS
je rencontrai la copie un peu moderne, mais régulièrement collationnée, d’un diplôme inédit du roi Charles le Chauve donnant à Téglise de Nantes et à Tévèque Actard la moitié du tonlieu de cette cité, c’est-à-dire des droits de toute sorte que le comte de Nantes percevait sur les marchandises entrant par eau ou par terre dans cette ville. Ce n’était toutefois qu’une confirmation de la donation précédemment faite par le roi de Bretagne Erispoë(l), et Charles exprime dans son diplôme qu’il l’a fait dresser sur la requête formelle du prince breton. Néanmoins il ne mentionne pas le diplôme antérieur d’Erispoé , parce qu’il tient à affirmer le droit de souveraineté du roi des Franks sur le comté de Nantes, concédé au roi breton à titre de bénéfice seulement : « Dilecti nobis compatris et fidclis nostri Herispogii, cui siquidem Marcam sive comilaium Nanneticum, beneficiario jure habendamel secundum nostram fidelitalem tenendum, largiti fuimus. » — Cette clause marque fort bien que si les princes bretons Erispoë et Salomon se sont reconnus en diverses circonstances les fidèles de Charles le Chauve , c’était seulement en raison de la Marche franko-bretonne tenue par eux de ce roi en bénéfice. Mais comme rois de la Bretagne proprement dite , cédée à Nominoê en 846 après la bataille de Ballon, ils étaient indépendants, et jamais à cette Bretagne aucune pièce authentique n’appliqua la qualification de « bénéfice. »
Du reste , dans cette pièce , le roi des Franks a un ton très bienveillant pour le roi de Bretagne ; il l’appelle « notre cher compère Erispoé ; il a soin de marquer expressément que la donation du tonlieu est faite pour le salut d’Erispoê et de sa femme Marmohec. Cela donne la date de ce diplôme : il fut dressé en 856, au moment où s’élaborait ce projet de mariage, si favorable aux Franks, entre la fille d’Erispoê et le fils de Charles le Chauve, dont il est question ci-dessus p. 80-81.
On trouvera à la suite de cette pièce l’indication détaillée des deux collations faites en 1493 et 1682, sur lesquelles est fondé le texte qui suit.
In nomine sanctæ et individüæ Trinitatis Carolus Dei gratia Rex.
Si petitionibus sacerdotum Christi utilitati maxime ecclesiarum sibi commissarum pertinentibus benignum assensum præbemus, regiam consuetudinem exercemus, ac per hoc æternitatis gratiam facilius nos adepturos omnino confidimus. Itaque notum esse volumus omnibus sanctæ Dei Ecclesiæ fidelibus et nostris præsentibus atque futuris quia dilecti nobis compatris et fidelis nostri Herispogii, cui si quidem Marcam sive comitatum Nanneticum, beneficiario jure habendum et secundum nostram fidelitatem tenendum, largiti fuimus, precibus instantibus, juxta commonitionem et supplicem petitionem venerandi sanctæ sedis ecclesiæ Nanneticæ pontificis Attardi, eo quod eadem ecclesia, sæculi innumerabilibus cladibus urgentibus, facultatibus sui juris destituta habeatur, concessimus eidempræsuli Attardé et, Deo auctore, successoribus ejus habendam raedietatem omnis mercimonii undecumque ad prædictæ civitatis portum sive navigio sive alio quolibet module mercatus... (2) carrigine atque tabernis
omnibus ministerialium offici . decurrentis vel advenientis vel undecumque aliquid
teloneum exigi potest. Quapropter Altitudinis Nostræ præceptum hoc fieri jussimus, per
quod, in eleemosina doraini.... genitoris nostri augusti Ludoviciei nostra, simul etiam .
pro æterna retributione animarum præmemorati [fidelis] nostri Herispogii et uxorîs suæ Marmohec, quia eorum..., ad hoc idem negotium peragendum, veluti præmissnm [est],
(U Voir D. Morice Preuves l, 140-141 ; et Chronic, Namnet. édit. Merlet, p. 44>48. Sur la date de cette donation d’Erispoô Toir ci-dessus p. 79-80 et surtout la note 1 de cette dernière page.
(2) Ici et plus bas j’ai indiqué par des points les endroits de la copie manuscrite où l’écriture est détruite et le papier rongé ; le mot c fidelis, » placé ci-dessous entre crochets, n’est plus lisible, j’en propose la restitution.
^oogle
NOTES ET ÉCLAIRCISSEMENTS
deprecatio intercessit, medietatem omnîs telonei de quibuscumque rebus, sicut super insertum est, in prædiclæ civitatis loco, raercalu, suburbio vel portu rationabiliter vel legaliter exigitur, utilitatibus præfatæ ecclesiæ sanctæ sedis Nanneticœ sub honore beati Pétri apostolorura principis fundatæ pariterque necessitatibus servorum Dei ibidem Deo famulantium, secundum proprii pastoris et futurorum canonicam administrationem, recipiendam per suos proprios ministeriales et habendam nostris et futuris temporibus, conccdimus et conflrmamus. Videlicet et quidquid ex eadem medietate supradicti omnis telonei acquiri potest, utilitatibus memoratæ ecclesiæ, præsulis et canonicorum ibi morantium sine cujuspiam contradictione aut substractione perpetuo jure habeatur, in futuram nostram et eorum quorum supra fidelium nostrorum fecimus mentionem divinæ retributionis misericordiæ salutem. Ut autem hoc Magnitudinis Nostræ præceptum ab omnibus Dei nostrisque fidelibus et certius credatur et diligentius conservetur, de annulo nostro subter jussimus insignîrî.
Par copie collationnée par Af« Jan Gaultier, presbstre, notaire apostolique receu, immatriculé et résidant à Nantes, scribe ordinaire du Chapitre de Veglize cathédrale dudit Nantes, sur un compulsoire en veslin de plusieurs actes, chartes et lettres anciennes des escrins et archives dudit chapitre, fait et escrit par Afe* Jcui Le Clerc et Jan Chevalier, notaires de la cour royale de Nantes par ordre du Roy , Fan mil quatre cents quatre vingts treize, signé J. Le Clerc et J. Chevalier, estant auxdites archives; et ladite copie délivrée sous le sceau du Chapitre et signée de moy, scribe susdit et soussigné, à Nantes le 16^ jour de septembre Fan 1682, Par ordonncuice du Chapitre (signé) J. Gaultier, scribe.
Un peu au-dessous à gauche le sceau du Chapitre de Nantes.
E. — Histoire du prêtre Winegrial (IX® siècle).
On a lu plus haut (p. 248-251) Thistoire si curieuse du prêtre Winegrial attaché au service du petit monastère de S, Laurus ou S, Laur que nous appelons aujourd’hui S, Léri. L’intérêt de cet épisode nous décide à en donner ici le texte original extrait de la Vie ancienne de saint Léri, dont ii existe une copie à la Bibliothèque Nationale dans la collection des Blancs-Manteaux vol. xxxviii (aujourd’hui ms. fr. 22.321, p. 609, 610, 611), copie tirée de deux manuscrits liturgiques actuellement disparus, dont l’un se trouvait, au XVII® siècle, dans l’abbaye de Saint-Jacques de Montfort et l’autre en la possession du comte de Plélo, seigneur de Mauron et aussi de la paroisse de Saint-Léri comprise dans la châtellenie de Mauron.
Ex ViTA SANCTI LAÜRI.
[Ms. Bl.-Mant. p. 609]. Quicquid in sancto suo [id est, in sancto Lauro] Christus operatur silentio præterire non debemus ; et licet modo in supradicta narratione suffleere scripta diximus, miraculum hujus sancti meritis factum, quod oculis nostris opérante Domino vidimus et quod ipsi probavimus , ne miraculorum tamen actorem ofTendamus oblivionis carcere, silendum non putamus, sed, ad laudem et gloriam Dei omnipotentis, ut res gesta fuit huic stilo , quamvis non per totum, commendavimus.
Fuit quidam presbyter Uinegrial nomine, consanguineus et cognatus noster, in monasteriolo supradicto sub honore sancti Lauri servions, vir præclarus, in verbo illustris, in disciplina locuplex, honorabilis ab hominibus, cui credebant multi deposita sua. Interea, dum hæc agerentur, posuit tam de ipsorum depositis quam de rebus suis.
DOCUMENTS RARES OU INÉDITS
ut ipse nobis indicavit, circiler sexaginta solidos argenteos supra trabes basilicæ sancti sursum super altare. Et reclusit ipsam cameram valva signala de clave sua , et securus de hiis abiit. Quid moror? Duo discipuli sui consanguinei stimulo invidiæ succensi, quos secuni nutriverat in domo sua cibo et potu, furati sunt hos solidos nocte per conclavem, et de üno eodemque latrocinio multa latrocinia fecerunt, — videlicet, latrocinium contra Dotninum quem mentiendo offenderunt, et latrociniura contra sanctum de cujus ecclesia hoc abstulerunt, et latrocinium contra niagistrum suum qui eos per amorem nutriebat, cujus thesaurura spoliaverunt , et [BU. p. 610] latrocinium contra eos qui dde sua res suas condendas in domo sancti detulerunt, et latrocinium contra animas suas quas furti, mendacii, infidelitatis , perfidiæ et sacrilegii crimine maculaverunt, et multa latrocinia contra homines simplices qui blasphemabant alios, dicentes : m Non hi, sed alii furati sunt hanc facultatem, i» et nonnulla latrocinia contra innocentes qui blasphemabanlur de rebus ablatis.
His malis supradictis insuper apposuerunt aliud malum, quod insidiantes illi duo malefactores homicidæ, imo parricidæ et sacrilegi, perpelraverunt in hoc sacerdote de portu ad domum cum fiducia veniente ; et déponentes eum desuper equum suum in initium noctis, collum ejus de guodobia (1) acuta præciderunt. Et hoc nuntiavit frater presbyteri, flens et ejulans, cum uno comité suo sodali, ad nos dormientes, ante mediam noctem, in tribu ecclesiœ plebis prœdictœ. Et cito surreximus , et tristes perreximus cum clericis et discipulis nostris pene triginta tribus. Et dum ad monasterium Sancti Lauri pervenimus, habentcs locum despectum pro homicidis, imo parricidis, non adoravimus in loco sancto ejus, sed despectioni habuimus eum, dicentes ad custodem : — « Extingue lumen quod in basilica vetuli surdi lucet, et depone palliola ac sindones ac vêla altaris, libros, cruces et candelabra et omnia ornamenta illius ad terram, ut, sicut lugubres de amico nostro in hac nocte sumus, ita sine honore humano usque mane locus ejus sit incultus. 1» — Et ita factum est ut modo retulimus, et adveniente die, hue atque illuc mente nostra currentes, ingressi sumus sacram cum magnis fletibus domum, cujus ornamenta erant deposita super terram, nec ea levavimus usque completum esset offi> cium sepeliendi. Sed omnes solum lacrymis rigantes sternimur ante sancti sepulchrum, et malefactores a sancto Lauro, velut a custode, deposcimus, miscuimusque precantia verba querelis , dicentes :
— a Cur, sancte Laure, tantum sacerdotem a malis occidehdum passus es? Cur nullo fregisti dura pavore sacrilegorum pectora , ut non occiderent tuum presby terum ? Cur nullis proditores (2) curasti prodere signîs postquam occiderant eum ? Cur autem non ostendis ubi homicidas quæremus, quos ignoramus? Te certe pro ipsis tenebimus custodem, si non inveneris illos nobis. Tu ipsos cito nobis redde I Nolumus alios modo, nec eos ulla regione requiremus. Hic nobis reddantur, ut faciamus furorem nostrum in illis I Tu, sancte Laure, scis et modo vides ubi et qui sunt, cui in lumine Christi cuncta aperta sunt. »
Quid moror? nec precibus dedimus, oculis nostris flentibus, nec querelis modum. Et inde surgentes tradidimus eum sepulturæ, licet cum gemitu et ofQcio sepeliendi ut ordo Romanus docet. Postquam autem hæc facta sunt, prosternimus nosmetipsos super faciem in similitudinem crucis, manibus extensis super terram, in atrium basilicæ sancti de meridie, ubi sacerdos humatus esset, et oravimus et lacrymabiliter petivimus a profundo cordis nostri, una cum multitudine populorum qui cum diligebant, ut, si heri posset, Dominus Jésus Christus ostenderet et faceret virtutem suam cum sancto Lauro de novis malefactoribus, qui nobis adhuc ignorati essent. Et surgentes, cum flebili voce
(1) Voir ci-dessus, p. 249 note 2, l’explication de ce mot.
(2) La copie des lllancs-Mantcaux porte • prodigos » qui doit être une faute.
NOTES ET ÉCLAIRCISSEMENTS
sublimi cantavimus responsorium , erigentes capita nostra ad coelum , vertentes faciem ad orationem et tnanus nostras extendentes in circuitu nostro in cruce, stando dicentes concorditer : « Âspice, Domine, de sede sancta tua et cogita de nobis. Inclina, Deus pater, aurem tuam et audi. Âperi oculos tuos et vide tribulationem nostram. » Etpostea nonnullas preces efifundimus fsicj supplices, dicentibus omnibus qui adstabant nobiscum cum unaquaque prece : « Amen, fiatî »
Et quasi desperantes , dum incipiebamus unusquisque nostrûm pergere ad habitaculum suum. Domino per mérita sancti Lauri opérante, viderunt aliqui sagacis ingenii ex nobis vestigium sanguinis non abluti et quasdam guttulas non ablutas ex eo sanguine super vestimenta illorum sacrilegorum supradictorum, qui interfecerunt [sicj amicum nostrum. Et cito cum admiratione investigavimus ilium sanguinem. Et continue, ut mos est reis et mendacibus, tremuerunt homicidæ et trepidi facti colorem suum mutaverunt et quasi exanimes, ita ut mala actio de seipsa confitebatur, et per frenetica verba et non sine causa nobis omnibus præsentibus per totum manifestaverunt quomodo aut qualiter seditionem fecerunt.
Et nos de re cognita gratias agentes Deo et sancto Lauro, de hujusmodi confessione gaudentes, accepimus lœtitiam post tristitiam, consolationem post dolorem, et pro nostro charo tenuimus homicidas, pro amico inimicos, et pro presbytero latrones. Et [p. 6ii] solvimus manus nostras a crucîatu planctus, et extendimus eas in cracem lœiitiœ, et post luctum cantavimus præclara voce hymnum Domino , dicentes ; « Te Deum laudamus, te Dominum conûtemur i» et reliqua usque in ûnem. Et omnes populi, viri ac mulieres, qui antea nobiscum plangebant, videntes hoc miraculum in terra dicebant :
— « Laudamus te, Domine. Adoramus te. Gloriücamus te. Domine. Gratias agimus tibi, quia non est alius Deus præter te, qui facis mirabilia in cœlo sursum et in terra deorsum , qui hanc virtutem sancto Lauro manifestasti, cui contumelias intulimus et in opprobrium magnum habuimus , modo per gratiam tuam veneramur.
Quibus peractis, justo Dei judicio ipsi latrones, ipsi fures, îpsi invidi, ipsi perfidi, ipsi mendaces, ipsi homicidæ, ipsi sacrilegi, ipsi parricidæ, sub manu justitiæ detenti, amputatis prius manibus suis, ut dignum erat, suspensi sunt in duas stipites, posito subter se laqueario, ut moris est pati latrones. Et invaluit hoc peculiare miraculum per totam Britonum regionem.
Hoc ad Dei omnipotentis laudem et sancti sui honorem descripsi. Sed brevitatis gratia, multa multis nota dimisi. Valete in Christo, qui honoratis sanctum Laurum. Amen.
DOCUMENTS RARES OU INÉDITS
F. — Fragments inédits sur Conan le Tort et sur Geofroi Grisegonelle,
Dans une compilation manuscrite d’extraits historiques relatifs à la Bretagne, compilation formée au XV® siècle et plusieurs fois citée par nous sous le titre de Yetas collectio ms, de rebas Britanniæ, nous trouvons, entre autres, deux ou trois notes chronicales intéressantes qui nous semblent inédites et qu’il est utile de faire connaître.
La première concerne le début de la lutte entre Hoél comte de Nantes, fils naturel d’Âlain Barbetorte , et Conan le Tort comte de Rennes vers 970 (ci-dessus p. 423-424). En voici les termes :
« Hoêlus vero sui patris [Âlani Barbatortæ] jura requirens, totius Britanniæ sibi nitebatur vendicare principatum ; sed obstitit Conanus filius Berengarii , qaem residaa Britonum pars in principem sasceperat, et ita a ducatu Britanniæ comitatus Nannetensis, fuit tune divisus » fVet. coll, ms, de reb, Brit,^ p. 113).
Le fait inconnu relaté par cette note , c’est que Conan le Tort aurait été proclamé duc de Bretagne par les Bretons, sauf ceux du comté de Nantes, avant sa lutte avec le comte Hoêl. Dans ces termes, le fait paraît fort douteux; mais ce qui semble très probable , et ce qui aura donné lieu à cette allégation , c’est que , dans cette lutte il dut être dès le principe soutenu plus ou moins activement par les Bretons de toutes les autres contrées de la Bretagne, qui voyaient avec beaucoup d’inquiétude la sujétion trop étroite des Nantais vis à vis des Angevins.
L’autre note a chronicale, • dont il existe même deux versions provenant apparemment de deux chroniques différentes, regarde Geofroi Grisegonelle comte d’Anjou de 958-960 à 987, dont il a été question ci-dessus aux pages 423, 425-426, 428 et 429. Cette note porte :
/fre version], — « DCCCC.LXXXVÜ. Obiit Gaaffridus, pater Fulconis Andegavensis comitis, in obsidione apad Ancenis, quæ procurata est per Ruffinum quemdam nomine. a fVet, coll. de reb, Brit,, p. 171).
version), — t DCCCC.LXXXVII. Obiit Gauffridus, pater Fulconis ultimi Andegavensis comitis, in obsidione in Ansenis saper Odonem Raffinam facta, » (Ibid,, p. 162.)
Ces deux versions se ressemblent beaucoup; mais la première doit être la plus ancienne, car elle parle du fils de Geofroi, c’est-à-dire de Foulque Nerra (qui régna de 987 à 1040), comme du comte actuellement régnant, tandis que la seconde le mentionne comme le dernier comte qui eût possédé l’Anjou (altimi comitis Andegavensis) c’est-à-dire comme l’immédiat prédécesseur du comte régnant au moment où l’auteur écrivait (1). Malheureusement l’une et l’autre version sont fort peu explicites sur les circonstances de ce siège d’ Ancenis dans lequel fut tué Geofroi Grisegonelle, circonstance (si je ne me trompe) ignorée jusqu’ici. Il semble bien que Geofroi était l’assiégeant, puisque le siège était dressé contre Odon ou Eude Ruffin (in obsidione saper Odonem Raffinam fada). Mais quel était ce Ruffin qui commandait dans la place ? On ne sait.
(1) Ce comte régnant était Geofroi II dit Martel^ qui posaéda l'Anjou do 1040 a lOCO {Art de vér. Us dates, édit. 1770, p. 682 et 684;.
NOTES ET ÉCLAIRCISSEMENTS
Ce pouvait être un partisan de Conan le Tort qui, dans une pointe poussée sur le territoire nantais, eût surpris le château d'Ancenis; mais cela est peu probable. Si Ton se rappelle la violence par laquelle Grisegonelle avait extorqué rhommage du comte de Nantes (ci-dessus p. 428), ce qui impliquait de sa part un vif désir d’exploiter cet hommage au profit de son ambition, il y a lieu de croire que ses exigences amenèrent entre lui et Guérec comte de Nantes une querelle, dont le début fut le siège mis par Grisegonelle devant ce château d’Ancenis qui semblait avoir été construit tout exprès pour faire obstacle aux prétentions ambitieuses des comtes d’Anjou. Dans ce cas, Ruffin aurait eu la charge de garder Ancenis pour le comte de Nantes ; ce siège aurait ouvert les hostilités entre celui-ci et le comte d’Anjou; et comme vraisemblablement avant cette guerre, après la violence exercée contre Guérec en 983, les relations entre les deux princes avaient dû être assez difficiles, on s’explique d’autant mieux pourquoi le comte de Nantes n’avait pas repris la lutte contre Conan le Tort.
Les croix de Questembert : croix de la Foire aux Pois, (Ci-des8u8 , p. 524, note 2.;