Cronholin, t 1% p
vingt-trois mille fantassins ; mais une autre armée aussi considérable serait nécessaire pour résister à cet adversaire rusé qui se tient sur les fleuves et sur les routes ^ comme en général pour protéger l'Empire et les pays héréditaires, sans parler de la force qui serait nécessaire contre les princes protestants.
« La présomption et Tavarice sont les causes secondaires de nos contrariétés, comme aussi nous avons voulu ménager un ennemi qui s'enhardit jusqu'à vouloir nous rompre le cou. Les causes premières sont le changement produit par le remplacement de Votre Grâce, et le manque actuel d'autorité et de décision pour se fortifier opportunément et savoir rharcher à l'attaque. Si Votre Grâce ne met point la main à l'œuvre, je ne connais personne qui veuille, sache ou puisse conclure la paix en Italie et procurer la force nécessaire. Puisse Dieu nous assister, sinon les yeux humains ont de graves perspectives I Que Voti^ Grâce me pardonne une juste hardiesse : l'amour de la patrie et de la religion m'en fait un devoir. »
î. Notez, pour l'inlelligence de ce passage, ce que rapporte M. de la Barre-Duparcq sur le principe de Gustave-Adolphe de commander les grandes rivières, Histoire de Fart de la guerre, t. lï. p. 144.
TRAITÉ m CONFÉDÉRATION ET AlLfAWSE POUR HUIT ANS
ENTHE LOUIS ÏIII, ROI DE FRANXE, ET MAXIMILIEN, ÉLECTEUR DE BAVIÈRE, SIGNÉ PAR LE ROI A FONTAINEBLEAU, LE 30 MAI 1G31
4Juandoquidem Rex Gailiœ et Elector Bavarise amicitiam bonam ac defensionem reciprocam conflrmaro et inire desiderant; ideô in sequentes articules sub flde data secretos conservunt :
Fit inter Regem et Etectorem Bavariœ sincera, bona ac constans amicitia, ac defensiva utrinque firma obligatio ad octo annos. Virtute cujus rex obligatur novem millibus peditum et duobus millibiis equitum, cum convenicntibus tormentis bellicis et propriis sumptibus, defendere Eleclorem Bavariœ, eu, jusque provincias hœreditarias et acquisitas, si hostiliter invaduntur.
Possit tamen Elector Bavariae, in ejusquç op-
tione consistât, a>Rege, vel militem vel pecuniam tantum militi sufflcientem petere.
Eodem modo Elector BavarisB obligatur tribus millibus peditum, et mille equitibuft, ac convenientibuB tonnentis bellicia propriisque Bumpti* bus defendere Regem Galliœ, ejusque provincias haereditarias , et acquisitas , si hostiliter invaduntur.
Similiter tamen in arbitrio Régis positum sit ab Electore Bavariœ vol militem ipsum, vel pecuniam tanto militi œqui poUentem poscere.
Rex GalliaB promittit arma sua nuUo modo applicare vel couferre contra vel in Eleetorem Bavariœ, ejusque supra dictas provincias, nec directe nec indirecte assistere militibus aut pecunia iis qui volent Eleetorem Bavariœ aut ejus provincias hostiliter invadere, nec eis permittere ut militem in regno Galliœ contra Eleetorem et supra dictas èjus provincias conscribant, aut illis arma, vel pulveres tormentorum ab illorum amicis, subditis regiis submittantur.
Vice versa, Elector Bavarise pronïittit sua arma nuUo modo applicare et conferre contra et in Regem, et ejus provincias hœreditarias vel acquisitas, nec directe nec indirecte assistere militibus vel pecuni&, nec permittere conscriptionem militum in suis provinciis, vel extractionem armorum et tormentarii pulveris, iis qui volent Regem, ejusque provincias hostiliter invadere.
Rex promittit agnoscere, defendere et manu tenere dignitatem electoralem in perspnâ ejusdem Electoris et in ejus domo Bavaricâ, contra omnes qui voluerint vel tentaverint illam dignitatem eis auferre, aut eos in exercitio dictœ Dignitatis impedire.
Quandoquidem ex urgentissimis causis necessarium est, ut amicitia et defensio hoc tempore tantum inter Regem et Electorem Bavariœ conclusa nulli alio pateat, sed secretissima maneat ideô utrinque de secreto observando in specie quoque cautum est.
Quos omnes articulos eà libentibus Rex Chris-
tianissimus et Elector Bavariœ inter se comprobarunt, et sibi invicem promiserunt; quia ex jure naturali liciti, et Regiœ Majestati ac Electorali Dignitati convenientes sunt.
Réservât ideô tamen et excipit hic Elector juramentum suum Imperatori et Imperio prœstitum; reservatione autem sic excepta prœfatus Elector omnia et singula quœ in hoc tractatu mutuœ amicitiœ ac reciprocœ defensionis continentur, sincère et exacte, etbonâflde se prœstiturum promitit, Regemque Galliœ ejusque provincias hœreditarias et acquisitas, adversus quoscumque defendere, tenebitiir, eo modo quo in articulis supradictis continetur.
Vicissim verô Rex Galliœ omnia ea se denuù sincère ac bonâ fide prœstare velle promittit, quœ in supradictis articulis spopondit, et Ducem Bavariœ ejusque provincias hœreditarias et acquisitas adversus quoscumque defendere tenebitur, eo modo quo in supradictis articulis continetur.
In fldem horum omnium Rex Galliœ subscripsit, ac proprio sigillo communiri fecit.
Datum Pontibellaquœ, 30 die mensis Maii anno Dominii631.
Signé: LOUIS.
Et plus bas :
BouTHiLLiEa (avec les armes de France).
Il est ainsi en Toriginal que J'ai mis entre les
mains de Monseigneur le Cardinal duc de Riche lieu.
AParis, le20.juillcM634.