III

ealliditates manimen ftmiiesiinam relinquimiis cbartolam. Gognoscaot igitor omnes qaod Fulcoiiis Bonellus, pro aninue remedio, ecclesiara sancti Gtlli, cum loto bur^ et eemeterio, sepoltnra, décima, sacrilegii medietate (altéra enim episcopi C^nomanensis est ) pasnagio, sangoinis Telalidijos fonfacti duabus partibus ( tertiam enim M arese^Viviani amita, habet ) medietatem etiam cujasdam molendini , cujus altéra medietas Robert! Grassi est, si non ante mortem , post mortem sDam. Hec onmia que supra Deo et S. Albino donavit, et qnidem adeo nt nec presbiter in eoclesia esse , nec Tillaniis in burgo habitare audeat , nisi cni momchi coocesserant. Excepto quod ipse Falcoios et Gaufridns Billonios, ipsis nionachis concedentibus, domom anam sibi edificayeront , et cum alter obierit , partcm suam alteri relinquet ; post mortem aatem utriasqne et hanc babebunt, et sic cuncta intègre possidebunt. Et buic dono alacriter Gonsensit uxor sna Agnes , etc. Actnm Andegavis in ci^italo S. Albini, anno ab Incarnatione Domini mlxxxvii, in presentia domni Girardi abbatis , anno ordinationis sas sexto.

Hoc item notum fieri Tolumus tam faturis qnam presentibos , quod costumas de suis hominibus jamdudum concessas, quas monialibus saocte Marie de Avenariis dominus Guide uxorque ejus Geçilia iiyaste abstulerant , rursus omnino et in perpetuum concessenint. Unde ad inûos concessionis firmatum ipse Guido quatuor libras ejusque uxor Tigiati libras solidorum habuerunt. Quod isti înfrascripti testificantur Guiardas ( GiraFdus?) prior sancti Martini , Sylvester de Voluta , Johannes de Meral, Ito Rogerius, Lothes Ramerii, Hubertus Tetbaudi pelliparii, Garsilius de Bunou, Albericus vicarius ejusque frater Fulcoius, Normaonus de Montiniaco, Tetbaudus prepositus, Tetbaudus Ruffus , ATcntinos de Ribello, Popardus Molendinarius , Haimericus pistor , Milesendis prior ejusdemloci. AJelaidis scriba bujus scriptp. (G)pie faite parD.Thareau, aux Archives de Maine-et-Loire. ^

XLVU

l'évoque HOEL fait refuser les sacrements a foulques FISSIKD, QUI RETENAIT UNE PARTIE DE l'EGLISE DE VALICORNE APPARTENANT A SAINT- AURIN.

Miles quidam, Fulcoius Fissardus nomine, habebat partem quamdam in ecclesia de Malicornant, et hic aliquando infirmatus est apud castrnm Setusiam ; quam ob causam cum a presbitero Tille illius , Gaufrido nomine, penitentiam et yiaticum po$tularet, indicarit ei presbiter non posse eum recipi ad sacramenta Ecclesiae, quoniam, cum laicus essct, in oblationibus ecclesiasticis portionem possideret. Et quidam tum Papa

Urbanus super hujusmodi homines recentem dederat excommunicatioanem. Quod ille cum audissct, rogaYÎt ad se venire Robertum monachum sancti Albini, qui prior erat apud Malicornant, qui cum venisset, reliquit Fulcoius in manu ejus Deo et sancto Albino quicquid in ecclesia de Malicornant possidebat. At postquam convaluit de infirmitate , fecit irritum donum suum, et resumpsit quicquid dimiserat ; et displicuit boc vehementer amicis ejus , et persuaserunt illi viam boni consilii , et adquieyit eis; et reddidit et confirmavit in manu ejusdem Rotberti motiachi quicquid prius dederat Deo et sancto Albino ; et tulit donum super altare ejusdem ecclesie , que constructa est in bonorem Dei et sancti Silvestri ; et concesserunt hoc uxor ejus Maria et Basilius nepos ejus ; et quia bono animo boc fecerunt , dédit idem monachus ipsi Fulcoio ti libras denariorum Genomanensium , et uxori ejus x solides ejusdem monete, et nepoti ejusBasilio bliandum {sic) fustaneum. Testes sunt monacbi, Hugo Mansellus , Rotbertus, prior loci, Silvester ; et cum eis Odo Asinarius , Frotmundus ante natus, Gualterius Gobrant, Gaufridus Hoel , Fulcheriolus famulus monacborum, Rainaldus Braconarius , et alii multi. (Gartulaire de Saint-Aubin, fol. 102, t. )

^ LE PRÊTAE GEOFFROY DE HOREIO , EN SE FAISANT «DINE A L'ABBATE DE SAINT-NICOLAS ^D' ANGERS , AUGMENTE LES REVENUS DES PRIEURÉS DE SAINT-LÉONARD ET DE NOTRE-DAME DE FRESNAT-LE-VIGOMTE.

(Peu avant Tan 1100.)

Scribimus ad notitiam presentiumet futarorum, quod quidam sacerdos , nomine Gaufridus de Moreio, monachus noster deveniens, totam decimaxb suam panis et vini que est ad Fonlem-Bafisse in feodo nostro , sicut ipse possederat, nobis in perpetuum possidendam dédit, et duas partes décime Gurbe. Hoc concesserunt Paganus nepos ejus , et Paganus frater ejus , et Thomas et Gauterius nepotes ejus. Hoc vider unt : Euvrardus prior , et Pbilippus et Godefredus monacbi , Rotgerius vivens-armis , Girardns Guillot, Paganus Minterius, Herbertus et Belardus capellani , Gaufridus Bocel, Guillelmus Bocel, Radulpbus armiger, Adam et de Doe prepositus. ( Copie du commencement du 'xii« siècle, aux Archives de Maineet-Loire. )

676 HISTOIRE DE t'ÈaUSZ DC MÂSS.

UH ROnrt HOlMAin» RIND LA PIKVOTS QUB SB8 AHCATEES ATAIIIT rSUlPÉE 8U1 LES TE11E8 DU CHAPniE DB SAOlT-PnttKK-DE'LA-COUB.

Notum fieri TOlomus tam presentibus quam futoris dominiiin Urbtnom Pftpam , bone memorie vimm..... ut Sepulcri yiam predicaret, Cenomaonom advenisse. Todc temporis vero Nortmannus prefectaram per totam terram beati Pétri bereditarie possidebat , qui soam et antecettomm sooram redimeos peccata, consilio Tero Pape et Hoelli, Cenomanensis episcopi, qaod ipse et antecessores saiTÎoleoter teouerant, et in quo ipse snccesserat , monitu et predicatione domini Urbaoi Pape , in cjos presentia et comitis Helie , et coram omnibos ibi adstantîbiis, omnino dimisit et super altare B. Pétri dimissionem iUam obtolit Hoc Tiderunt et audierunt Hdebertus archidiaconns , Gofridus Buco, decaims Ecclesis B. Juliani, etc. Enjobertns cantor , Liseins cahonicus. Analdus sacrista , et plures alii. Item , comes Helias , Paganns de Monte Duhlelli y Hamelinus de- Altanosia , Patricius de Cadurcis , YWto Ribola, Guillelmus Ribola, Hugo filius Guidonis, etc. (Copie aux AitUvesdela Sarthe.)

L, LI et LI(

joscelin le maire restittb ad chapitre de saixt-pieuie-de-la-cour

l'église de sai>'t-de>ts de cormes.

Tempore Urbani PapiB et Hoelli, Cenom. epT., Longobardo dno Ceoom., et Bemardo Feritatis dôo , et Âimatd uxore sua yiyente , Joscelinos Major, anime sue remedium querens, ad Hoellum venit episcopQm,et confessus est se grafiter peccasse, quoniam Hugo frater suus consilio siio ii^uste ecclesiam sancti Dionysii de Cordmis tenuerat. Illius ergo peccati, mortuo Hugone, Joscelinus remissionem et absolutionem querens, cognoTit fratrem suum illam ecclesiam injuste (enuisse, et ut absolutionem ipse et fratres ejus pepigit se et heredes suos in ecclesia illa

nibil amplius reclamaturos , episcopumque rogavit quatenus omnes illos excommunicaret qui jure hereditario aliquid in ecclesia illa reclamarent. Et boc facto Joscelinus Angebaldum , cantorem sancti Pétri , et commune capitulum imploravit, quatenus amore Dei et precibus Hoelli

episcopi sacerdotum iliitfâ ecclesie Huberto filio suo concédèrent; et concesserunt. Poslea ^ero dam Urbanus Papa predicaret viam Jerasalem, et causa illius predicationis ad istas partes venisset, omnia illa que diximus de ecciesia supradicta in presentia domni Pape sunt recitata, et ejus auctoritate et testimonio, concedente Joscelino , sunt confirmata. Littere etiam hujus rei cblrographo insignite facte sunt capitulo communes et Huberto Joscelini filio , testibus lldeberto archidiacono , et Gaufrido illius ecclesie decano, etc. (Copie aux Archives de la Sarthe.)

Nous supprimons les n»* LI et LU , qui ne sont que des répétitions.

LHI

VIDIMUS DE LÀ CHARTE DE FONDATION DE L^ABBATB D'EBTIYAL EN CHAENIB . PAR RAOUL DE BEAUHONT, EN L^ANNÉE 1109.

A tous — Loys , fils du roi d*Acrés , chevalier, vicomte de Beàumont, et Agnès sa femme, vicomtesse et hoir de ladite vicomte. — Le samedi après la Saint-Clément 1285, avec les religieuses de Notre-Dame d^Estival en Charnie avons vu et fait li^e mot à mot quatre paires de lettres scellées des sceaux des nobles hommes et de bonne récordation, savoir : la 1^^ de Raoul fondateur desdites religieuses et de leur moustier, et les autres de Richard et Raoul nos prédécesseurs et jadis en leur temps vicomtes de Beaumont , en ces mots :

Omnibus presentibus et posteris presentem paginam inspecturis et audituris Radulfus, vicecomes et dominus Bellimontis, salutem in auctore salutis. Ne vero malicia seu cupiditas sub^uencium successorum^ bénéficia et eleemosynas , franchîsias et libertates Deo et sancte Matri Ecclesie bénigne et pie dedicatas retinere , subtrahere , minuereve possint in posterum vel auferre , presentem cartulam in hanc publicam formam, anno ab Incarnatione Dômini millésime centesimo nono, régnante Ludovico in Francia, Rad., archiepiscopoTurronensi, Hildeberto, eplscopo Cenomanensi , Fulcone comité Cenomanicam civitatem et suas alias civitates magnanimiter dominante, ad rerum gestarum memoriam Gonscribl (sic) et fieri dignum duxi , animadvertens hiominis principiain materiale totum nichil ei proprium, cum ad ejus occasum cesset possessib rerum ( nudus ex ventro matris egressus , et nudus revertar illuc ] ; perpendens dare j^auperibus habere thesaurUm in celis , et qui collocat thesaurum in terra non habet quid speret in celo , et quia non sunt bona hominis que secum déferre non potest , et di^es cura dormierit nichil secum 'affert , sed solum elemosina magna est fiducia coram Deo facienti eam , et sola misericordia comes est defanctorum. Idcirco mercede ratus, amore Dei et pro mee et antecessorum successorumque meorum omnium animarum rcmedio et salute , magne sanctitttis viro

079 HISTOUIE DE i'ÉGUâE PU

luralo Dei Adtlemio cUra tUrpe mto, tad stcris nrtatflMi clariori d morilN» imigBito; atteodeBs que in carne snat Deoplacere ■•■ fMnat, qai proprii corporit dnro freno soam domabat , Tîgilus el oratitnbas asidne Tigilans, die ae nocteexeqiiiaiii Deo sedalan ezhibebat, et qaii Dent neicieos abesse sait, in ailfa mea de OarneU ad locnm qû didtar •ancti NicboUi destinafit ipauni Dei Tinun , obi per pliiras anaot d diea in Dei tenricio dintissinie laboravit , ad qnem Spiritas Sancti grada tractas, qui nbi Tult spiral, gavisns feni, pra mets afceaaibas Teniaeiper ipenm ad Daminnm petiUinis , qnem cnm sanctb Angelis sermedaaatem in? eniens , petens mederi mails, propitios cxandiTit ; copiens etim diTinom cuUam^ prout decet qoemlibet ortbodoxam , Christo tari ; eidem viro Dei et eis qui sibi snccesserint dictom sancti N locmn in puram et perpetoam eleemosinam , francam et admortisalaB assignavi, dedi et concessi, cnm pratis, terris, sepibos, arboribas et dansoris, cnm Aindo, dominio, joridictione et districtn» ad soi et soaram snccessonun Yolonlatem de celero Csfiendam , «c etiam decimiai locri et emoliunenti proprii mei molendini sancte Susanne et forai, ab eodem Dei ¥iro et cijiis sucoenoribos et babitatoribns el agricaltorihos ibidem, snmn propriom fragiom et usagium in dicta mea silvaet aliis omnibus nemoribus circumstantibus , prout de longitodiBe et latitadine extendnntur, usque ad aqnam fluentem de Arva^ ad TiTua et BMirtaum, ad omnes et quaslibet arbores, ciuuscumqae nature existiat, nno loco Tel dirersis , ubi et quanio , et totiens quotiens nulnerint, sine signe, sine requesia seu monstratione quibuscumque, ad domos suas et edificiorum refacta queque et clausuras , et cetera sibi alla necessarii Ikcienda, ut sibi melius Tidebitnr expedire,et panagium pascuumet bertMgium porcis et aliis pecoribus uniTersis , omnibus temporibos in futurum; et quia lux supra candeladnira posita abscondi non potest, famé dulcedine et morum concrescentia pro opère sanctitatis, quamquam plures utriusque sexus lampade claritatis accensi famulo Dei roultipliciter adheseriot ; sed quia dicti sancti Nicolai locus eidem erat Talde breTÏs et aridus, alium locum magis latum a me petens, desiderans etiam Dei serricium bénigne faTore augmentari , et locum inagis latum sibi conferri, qucmdam alium locum aquaticum ab eodem ^iro Dei perlustratum et pervisum in predicta mea silva que dicitur Estival, pro amore Dei et remedio animarum mei et antecessorum et successorum meorum, omni modo quo supra, in puram et francam eleemosinam, admortisatam, cum fumio et pertiiieotiis , eidem Tiro Dei et suo gregi dedi , do et concedo , cum omni jure, juridictione, domiuio et dislrictu, nichil raihi vel meis heredibus ibidem , nisi servicii participationem duntaxat, retinendo ; in quo siquidem loco , ad meam petitionem et instanciam monasteriura in honore Dei et beale Virîinis Marie bumiliter fabricavit; quo fabricato, ego predictus \icccoiiies afiectans el desiderans conTentum saiictimonialium ibidem airregari paritcr et uniri , que sub habilu regulari, accensis Iampadihu> . ut sponso se préparant per opéra

sa^ctitatis, et Domiao de cetero famulaotur, me siipUcante, consUtuit et fecit, et eumdem locum per dictum reverendum episcopum ad Domiaum consecravit ; et ne post ejusdem Dei ^iri decessum , oves sine pastore remanerent et errarent , carissimam sororem meam sanctimonialem de Garitate, nomine Godealdis, religiosam utique et bonestam» adduci feci, et in abbatissam supra con^entum dicti loci institui; quod^ Domino permittente , dignum daxi; quibus i^eligiosis, abbatisse et.conventui vel earum monasterio et loco de Ëstivallo predicto et omnibus allodiis et pertinenciis ejusdem , prout circumquaque locum eumdeip a4j&cent et consistunt, et eis, etiam que sibi successerint, et earumdem capellaois et servitoribus aique loco ipsarum de Vacaria per prefatam aUMitissam et babitatoribus suis , dedi et assignavi et concessi et adhuc assigne , do et concedo perpetuum feagium et usagium per totam silvam meam de Carneta predictam et alia nemora circumslantia,. prout .de longitudinoBtlatitndine extenduntur a dicto de Estivalii loco^usque ad filum fluentis atque Arva, ad vitum et mortuum , et ad omnes et qaaslibet arbores , cujuscumque nature sint , absque me vd meorum beredum seu causam babiturorum requesta, et sine signe seu monstratione quibuscumqùe, per easdem Tel alium aliosye earumdem nomine , et pro ipsis resecandis, capiendis, deportandis et explitandis, et eanim capellanis et servitoribus et loco de Vaccaria et babitatoribus similiter supradictis uno loco , vel diversis , ubi et quando ac totiens quotiens malnerint, et sibi melius ^idebitur expedire, cousuetudine dicte sîlve non attenta, sed penitus abjecta et remota, ad eas et eos calefacienduni, et domos , et edificia, vasa^ cupas , dolia , torcularia, clausuras, et cetera omnia alia sibi necessaria , ibidem et alibi- faciendum juxta earumdem et ci^guslibet alterius beneplacitum yoluntatis, de cetero perpétue in futurum , et panagium atque pascuum herbagium suis porcis et aliis pecoribus universis in manu dicti monasterii amodo hereditarie, pacifiée et libère possidendum , ipsas religiosas tamquam in rem siiam propriam veras dominas faciens ut sue rei bereditarie possidendas. Et tolo adhuc et concedo , ut quodquod eedem religiose in feodis meis seu retrofeudis in posterum acquisierint , seu, Deo dante, poterunt adipisci, elemosina vel mercatione aut alias quovis modo, libère et pacifiée teneant et possideant, cum omnijure, juridictione, dominio et districtn, nihil mihi vel meis heredibus ibidem retinendo , nisi participatiohem diyini servitii et anniversarium supradictum per eas in earum monasterio «nnoatim perpétue celebrandum. Yolo etiam quod finalem et extraneam executionem latronum et alionim malefactorum , illorum solum qui âd mortem meruerint condemAari , quorum vel quarum corpora in curia ipsarum prius , super et pro delictis suis , per eorum senescallum seu allocatos ad mortem judicati fuerint et condemnati , ego et n)ei heredes, dum et quando ipse moneri facient, fieri faciemus .absque hoc quod de inique seu iiyusto judicio aut alias premissa tangentia possint dicte religiose, vel altéra earum nomine, a me vel beredibus reprelbendi

•Uquantisper fel puniri, nec sic condemnatoè recasafi Tel etiam relnxi bonis eorumdam latronum et malefactomm omninm , «isdem religiosii rananentibas universis. Si autem a quocumqoe beredum meoram codtrarinm presumptom fùerit in fùtarum , volo statim ex tonc ilkm •ztremam et finalem executionem et josticiam omnimodam ad eas et earam monasterium totaliter deveniri et reTerti , presentibus litteris nibilominus in suo robore dnraturis. Geteram dedi adbuc et do eisdem religiosis et monasterio in suo Estmalli loco unara feriam in quolibet crastino sancti Pasche annuatim , ad omnia numlsmata et cetera alia irendenda et emenda libère et quiète , et libemm arbitriom omnibus et singulis eundi et redeundi ibidem , absque aliqua exactione peagii seu passagii ?el constumarum seu idiarum exactionum quarumcumque, cum jure, dominio, et juridictione predictis ; et ad bec omnia et singiria supradicta tenere etadimplere, garantizare et deffendere eisdem monialibus et monasterio ab omnibus et contra omnes, et ad eamm sustentationem et defensionem, si indigeantin futurum, etiam a poteDtia laicorum, me et mea et meos beredes obliga^i et' oblige bonafide specialiter et expresse. In cujus rei testimonium presentem cartuUm sïgilli mei impressione roborari dignum duxi in testimonium sempiternum. ( Bibliothèque Impériale, Ms. Craignières, n»20B. )

ACCOED EIfTEB L'ABBATB DB SAINT-CALAIS ET LES MOINES DU PEIEUBÉ DE

DÉSEBTINBS, MEMBRE DE SAYIGNT.

In nominc sancte et individue Trinitatis. Notum fieri Tolumus sancte Ecclesie fidelibus, quod ego Gosbertus, abbas Sancti Karileffi, et totus ejusdem sancti loci conventus, concedimus et confirmamus atque sigillo nostro corroboramus pacera et concordiam quam venerabilis Girardus , Engolimensis episcopus et sancte Romane Ecclesie legatus , inter nos et Savignei monachos de Ponti Petra (1) composuit. Concordia autem hœc est : disposuimus siquidem ut nos et presbyteri ecclesie de Desertines (2) habeamus ex intègre parochiale jus hominum illius terre et deciroam illam quam vocant priraitias , exceptis primitiis proprianim rerum monachorum Sa^rignei ; monachi vcro Savignei ex integro habeant decimamsue proprie agriculture et duas partes agriculture rusticorum, et niôhil requiratur in proprio labore monachorum Savignei. Si autem contigerit quod terra quam modo rustici laborant, in proprietatem Savignei monachorum redigatur, presbyter habeat tcrtiam partem décime

(1) Moulin de Pont-Pierre. • Concessi itaque nemus et terrain de Ponte Pétri cum omnibnt perlinenciis suis... quod dédit Galterus de MeAuana pater meus. • Carta Juhelli , aun. 1158. <1) Desertines.

PIÈGES JUSTlFfGATlYES. 681

iilius terre que modo a rusticis laboratur. Insuper fnonachi SaTignei, cum pace nostra et successorum nostrornm, presbyteri ecclesie de Desertines habeant et possideant oratorium, cimiterium ad sepelienfdos monachos SU08, et homines suos religiosos servitio eorum in tota vita sua deditos. (Gartulaire de Savigny.) *

LE COMTE HÉLIE DONNE A L*ABBATE DE LA COUTUBE LA MÉTAIBIE DE BOIFFART , A L^OCCASION DE LA PROFESSION RELIGIEUSE DE SON FRÈRE HÉNOCH. '

Notitie tam presentium quam futurorum intimare curairimus , quod ego Helias, cornes Cenomanensis, divine pieiatis intuitu, pro salùte etiam et remédie anime mee et antecessorum meorum, nec non et pro monacbatu Enoch fratris mei , Deo et monachis S. Pétri de Gultura in perpetuum dedi et concessi medietariam de fioifart in eleemosynam , cum pratis et terram de Giminario, in presentia Hoelli tune temporis Cenomanensis episcopi, iji presentia Jubellitunc temporis Gulturensis abbatis, qui quasi in materno gremio fratrem meum predictum cum summo honore et jucunditate in abbatia suscepit. Et ne hujus rei memoria , ut solet, in irritum revocetur, ad hanc'paginam recordationis, quam munimento sigiUi mei confirmavi, recurrendum. Testes sunt Josbertus tune temporis bajulus abbatis Jubelli , Landricus Golgothas , Joannes Belli Montis, et plures alii. (Gartulaire deia Gouture, fol. 30. )

LV a.

DON DE L^iGLISE DE TENNIE A L'ABBATE DE LA COUTURE