CHARTE DE JEAN DE CRÀON TOUCHANT LES PRIVILEGES DU PRIEURE DE VIVOIN

Omnibus bec visuris Johannes Dei et apostolice sedis gratia Cenomanensis episcopus in Domino salutem. Cum dilecta nobis in Cbrislo domina Margarita de Pictavis, viceeomi tissa Bellimontis. unam cum suis liberis, consanguineis nostris carissimis, in prioratu de Vivonio a Alajori Monasterio prope Turonis dependenti moraretur; Notuni facimus universis quod nos anno Domini m. ccc. xl. ix. die martis post festum béate Lucie virginis ibidem personaliter una cum nonnullis nostris familiaribus dcsccndcnlcs , ibidem cenavimus cum domina vicecomitissa predicla, et ad expensas ejusdem gracia recreationis babende cum ea et liberis autedictis non animo vel iiiteulioue acquirendi jus aliquod vcl subjectionem aliqualcm in prioratu predicto, vel rcligiosis ejusdem, nec volumus quod pro hoc dicto prioratui vel rcligiosis ejusdem seu privilegiis et exemptionibus corumdcm prejudicium aliquod generetur ; quod omnibus quibus signilicandum est significamus per présentes litteras quas dictis rcligiosis super boc concedimus nostro sigillo sigillatas, datas Parisiis die xiv mensis januarii dicto anno. (Titr. de Marmoulicr. — Yivoin, f. 227. — Gaignicres, n<> 170. )

(H2 HISTCKRE DE l/ÉGLISE DU .MAN>.

CHARTE DE JEAN il, HOl DE Franck , KM i AVi:i R ])!; i.A COXIAKDUUB

DE CUEVlU.h.

Johanna Ûeigratia Francorum rex senescallo Andegavensi cl Ceno-

manensi oui ejm locum tenenti snlutem.

Quia nobis gravi qucrimonia significarunt rcligiosi prior et fialros Imspitalis sancti Joliannis Jberosolimitani in Aquitania ac frater Johannes Monaclii prcccplor bospitalis domus de Chevillco membrum Aquifanice liospilalitatis, fraterque Jobannes Quintini ordinis dicti hospitalis, protestatione facta por ipsos quod ad pœnam sanguinis non intendant, quod licet ipsi sint in nostra salva et speciali gardia, sintque in possessione et sais ina ejusdem domus de Chevilleio immédiate subjecte sedi Cenomanensi, et eorum predecessores fuerint pacifiée pertempus sufficiens ad bonam possessioncm et saisinam adquirendi ac eliam retinendi; nichilominus Gauflridus de Bello Monte , miles, dominus Ludus et cjus complices cum armis prohibitis ad dictatn domum diclorum rcligiosorum accesserunt, camque violenter intraverunt, ac per vim et violentiam dictum fratrem Quintini ceperunt, et extra secum duxerunt, ipsumque in compedibus posuerunt in quadam domo publica sita in dicta villa de Chevilleio, cumque in dictis compedibus per lungum temporis spatium tenuerunt. Que fecere mala malis accumulando dictum fratrem Jobanncm Quintini ligaverunt, ac super quemdam equum secum apud Le Lude ad prisionem ipsius mililis duxerunt, nec non prefalus miles in dicta domo de Chevilleio suas assisias per Petrum Poussing advocatum , licet in ipsa nullam jurisdictionem babeat teneri fecit, pluresque alios excessif et delicta dictus miles et ejus complices ibidem perpetraverunt , \im publicam et sacrilegium committendo ac dictam salvam gardiam infringendo , in nostri dictorumque rcligiosorum, dicti preceptoris et fratris Jobannis Quintini ejusque socii et eorum religionis prejudicium, scandalum, non modicum gravamen, ipsosque religiosos in possessione et saissina suis prediclis impendiendo et perturbando indebite et de novo , ut asserunt.

Quo circa vobis mandamus, si necesse fuerit committendo quantinus predictis milite et Petro Poussini vocatis supradiclis locis controverse cum ceteris evocandi vobis consisterit de premissis amotis impedimentorum perturbationibus, predictos ipsos religiosos in dictis suis possessione et saissina manu teneatis et confirmetis et cisdem uti et gauderc pacifiée faciatis et permittatis. Et si ipsi milites cl Petrus... alii in contrarium se opposucrint et debatum super boc oriatur, eo ad manum nostram uî superiore posito, locis pertinentiis de Saisitis viah'ter et de facto adjouctis ipsos opponenles addicsBallie vestre nostri fuluri proximo

parlamento supra dicta oppositione processuri ut fuerit... Insuper declaramus super predictis malefaciis vos stricte informetis et quod de promissis culpabiles aut vehemcnler suspectos reperies per raanus oppositioncni ad componendum personaliter aut aliter prout casus exegerit dictos «lies adjornetis vel adjornari faciatis super premissis, efc...

Datuin Parisiis in Paiiimcuto nostro die sexta junii, anno Domini millésime- trecentesimo quinquagesimo secundo.

In curia Parlamenti P. Legrois.

( Bibliothèque de Poitiers, collection Dom Fonteneau. )

FONDATIO GONTERl EPISCOI'l CENOMANENS1S FACTA VICAR1IS ECCLESLÉ CENOMANENSIS.

Clemens episcopus servus servorum Dci ad perpetuam rei memoriam. Romani Pontificis providentia circumspecta his quœ pro divini cultus augmento et Christi fidelium animarum remedio et salute , ac personarum ecclesiasticarum sustentatione provida deliberatione facta sunt, ut illibata consistant, robur libenter adjicit Aposfolica? firmitatis. Sanc petitio pro parte venerabilis fratris nostri Gonteri episcopi Cenomanensis nobis exbibita continebat quod dudum ipse considerans et attendons quod chorales Ecclesîae Ccnomanensis, qui a longis rctroactis temporibus asinarii vocati fuerant , quique ex slatuto et consuctudinc ipsins Ecclesîae omnibus officiis diurnis pariter et nocturnis, quac in dicta Ecclcsiacelcbrantur pro tempore, personaliter intéresse et continue ipsis duranlibus in choro istius Ècclesiœ residerc tenebanlur , et debcbant, adeo tenues distributtones capiebaut, quod c\ illis non polerant congrue suslentari. — Volcnsquc idem episcopus choralibus antedictis super premissis providere, inter cœlera sub certis modis , formis et tondilionihus voluit, ac etiam ordinavit quod chorales prœclicti ampli us asinarii non vocarentur, imo de ca?tero vicarii ab omnibus nominarcutur, ac etiam vocarentur. Et quod quilibet dictorùm vicariorum tune prnesentium et futurorum , qui quindecim existebant, prout existunt, ullia (lislrihutioucs alias, quas reciperc consueveraul, de crclero qualibet die dictis officiis insistendo, duos albos panes frumenti parcs et consiinilcs panibus vocatis de capitulo perpeluo habercut percipere. Et quod p m ter dictos panes, et alias distributiones dictis vicariis ab antiquo ministrari consuetas, in duplicibus octo, et in semiduplicibus festivitatihus qu;e in pfoefata Ecclcsia eclebrantur pro tempore quatuor denarii turdncnsc3 cuilibet dictorùm vicariorum per aliquem offleiariorum dicta:

d'il UISTOiHI DE l'église DU Ml

Ecclcsia; ex tune in antea perpetuo distribuerentur sine fraiulc. — - Ita tamen quod tara (iieli vicarii, quani decanus et capitulum ipsius Eci ,ul (cita divina smitia pro dicto episcopo quandiu viveret, et posl ejns obitum perpetuo tencrcnlur. Et quod praefatus episcopus dictis decaao et capitulo pro emendis et acquirendis per cos, et ipsorum sumptibus propriis admortizandis sufficientibus et uecessariis redditions ad solutioncm panuin , denariorum et omnium aliornin prœdictorum duo millia francorum auri de eugno regni Francise dédit ctiam et concessit. — Qnodquc post modnm iidein decanus et capitulum altendcnles et cognoscentes pramiissa omnia et singula per cumdcm episcopum, ut pnemiltilur, ordinata ad divini cultus augmentum , ac suum et dicta:1 Ecclesia', ac personarum in ipsa degentium utilitatem et lionorem cedere, solcmni précédente tractatu , de matura super his deliberatione pradiabila diligenler, illa acccptavcrunt, laudaverunt, ctiam approbaverunt, et ca juxla voluntatem et ordinationem dicti episcopi modo et forma superius dcclaratis fieri de caidcro voluerunt, statuerunt, ac etiam ordinaverunf, et de proedictis redditibus in locis tutis taliter quod deperire non polcrunt acquirendis , et propriis corum sumptibus et expensis admortizandis, prœdiclisque panibus etdenariis, ut prœmittitur, in perpetuum solvendiset distribuendis, se et successores suos obligarunt et onerarunt, seque supra diclam summam francoruin a memoralo episcopo per mauus dicti fifri Lucaî de Balneolis canonici Cenomanensis realiter récépissé et habuisse confessi fuerunt , et de ipsa summa proefalum episcopum quictaverunt, prout in quibusdam prœsentibus litteris dictorum decani et capituli sigillo munitis, quarum tenorem de verbo ad verbum pra?senlibus inserere fecimus , plenius contmetur, — Quare pro parte dicti episcopi fuit nobis humililer supplicatum , ut prœmissis confnmationis Apostolicre robur adjicere de speciali gratia dignaremur, — Nos igitur bujusmodi supplicationibus inclinati acceplationem , laudationcm et approbationem, statulum , ordinationem, obligationem et quiclationem praemlssa ac omnia, et alia singula per decanum et capitulum pra?dictos eirca prœmissa, ut praemittitur, facta laudantes et etiam approbantes illa aulhoritafe Apostolica ex certa nostra scientia confirmamus, et prai-sentisscriptipatrocinio communimus, supplcntes omnem defecîum si quis inlervcnerit in eisdem. — Ténor autem dictarum litterarum talis est. In nomine Domini, Amen. Universis litteras présentes inspecturis, decanus et capitulum Ecclesia) Cenomanensis salutem in eo per quem universa gubernantur. Rationi congruit et naturae, ut ea qiue Ecclesiœ nostrae a Cbristi fidelibus largiuntur, maxime qui divini cultus augmentum, ipsius Ecclesiœ commodiun et personarum inibi Cbrislo famulautium déçus et honorem conspiciunt, nos exultantibus animis acceptemus, piisque votis et desideriis ea per le!a largienlium totis nîsibus corporis , et inlimis afîectibus annuamus. Cum igitur révérend ui In Christo paler dominus Gonterus Cbristi clementia Cenomanensis episcopus more pastoris sollicili super gregem suum, et statura ecclosiarum sibi commis-

garant solerter invigiîans, intei* caetera reperierit quod chorales prœdiclœ ot nostrœ Ecclesiœ Cenomanensis, qui nunc usque retroactis temporibus asinarii fucrunt nominati, et ex statuto et consuetudine ipsius Ecclesiœ interesse debucrunt ac debent ad omne servit ium divinum diurnum pariter et nocturnum, ipsoque durante in choro ipsius Ecclesiœ personaliter et continue residere, adeo tenues distributiones percipere consueverunt et percipiunt, quod ex illis, nisi alibi vacarent, non possent decenter suslentari ; propter quod rnulloties ipsi, scu eorum aliqui in divinis servitiis minus débite deserviunt et insistunt ut tenentur. Ipsi etiam chorales dum asinarii dicuntur quodammodo cœteris sunt in derisum , licet propter servitium cui insistunt, deberent ab aîiis revercri. Quœ omnia prœdicta prœdictus reverendus tanquam pîus pater prudenter attendens et augmentum divini cultus sincero corde aflectans, .ad Eccîesiam ipsam ipsosque chorales pridem usque nunc asinarios communiter nominatos , oculos pietatis et raisericordiœ, manus munificentiœ et largitatis extendit. Volcns pro possc ipsius Ecclesiœ in servitii meliorationem neenon choralibus ipsis tain per distributionum augmentum de bonis a Deo collatis sibi, quam mutationem nominum misericordiJcr providerc. Et primo ipse, nostro interveniente assensu, voluil et ordinavit quod chorales prœdicli nonamplius asinarii, imo de cœtero vicarii nominentur et vocentur. Item et quod ultra distributiones quas prœdicti chorales, nunc vicarii nominati, qui numéro quindecim existunt, pueris psalletœ prœdictœ Ecclesiœ pro tribus (licet plures sint) computatis, habere et percipere soient, quilibet ipsorum vicariorum habeat, et sui successores habeant de cœtero qualibet die perpetuis temporibus insistendo in servitiis dictœ Ecclesiœ, modo et forma inferius annotatis, duos albos panes frumenti parcs et consimiles panibus vocatis de capitulo, canonicis distribui consuetis, videlicet taies quod de uno sexterio frumenti ad mensurain cenomanenscm numerum centum viginti, prout nunc fit, non excédât. Quos panes iidem vicarii mediante solulione auri ob hoc et aliis de causis infra scriptis, ex parle dicti reverendi patris nobis facta , capienl et habebunt hora livrationis panis capituli fieri consueta super panolario, seu officina panetariœ dictœ Ecclesiœ, per manus panelarii noslri pro tempore seu alterius ad hoc deputati. — Item quia licet in festivis solemnibus, et aliis quœ du plie i et semiduplici officio in prœfala ccclesia celebrantur deceat et consuetum sit laudabilius et cum majori traclu et cclebritate, quam aliis diebus deserviri in divinis; attamen ipsi vicarii majores distributiones talibus festis, quam aliis diebus, soliti non sunt percipere, idem reverendus pater prœmissa conspiciens , voluit et ordinavit quod ultra panes prœdictos el alias dislrihutioncs , quas ab antiquo èisdem vicaiiis consuetum est ministrari in festis duplicibus octo , et semiduplicibus quatuor denarii turonenses cuilibet pra-dictoriiui quindecim vicariorum , dictis pueris pro tribus , ut dictum est , coinputatis. per aliquem ofliciariorum nostrorum a modo in perpctuum distribuant ur sine fraude. Verum cum prœdictus reverendus pater, dislribu-

tioncs vicariorum jam diclorum, modo et forma quibus supra orcurrit,in servitii divini favorem et tugmentum, sicque tlcccat aiïccluin sumii ad vntum duci peroptatum, voluit et ordinavit , (jiiod ipsi vicarii, successores coruiii, et ipsorum quilibet de caïtero , propenlius, firmatius et diligcntius, quam per prius, intersint pnesenlialUer omnibus lioris dicta ecclesiac, ah inclioatione usque ad finein earurodem. — Porro dm is qui réfutât onus, emolumeiituin sentire non debeat, pnefatus reverendus pa<ter voluit et ordinavit quod si quis ipsorum vicarioruin defccerit in matutinis aut vesperis diei, sive beatissimœ virginal Mariai seu magna missa, panes illius diei amittat, nisi causa infirmitatis seu alia légitima, vel ex praccplo si ve licontia in ccclesia seu clauslro nostris, et non alibi, fucrit prœpediius. Prelerea ut prœfati vicarii aliqiue digna, plus solito, servitia pro supradicto rependant, et prccdictum reverendum patrem aliqua pro prœmissis ad laudem Dei et gloriosissinwc Yirginis Wariœ, ipsiusque reverendi patris ac suorum parentum,benefactorum et amicorum retributionem , gratia prosequantur , vult et ordinat dictus reverendus pater,quod praedicti quindecim vicarii a modo in antea quolibet die, in cxitu matutinarum, seu missai, quai continget immédiate in choro nostro post matutinas celebrari, unam antipbonam de beatissima Virgine Maria in capella de capite praediclre Ecclesia?, in qua praefatus reverendus pater suam elegit sepulturam , cum collecta ipsius Genilricis, et alia collecta pro dicto reverendo pâtre, videlicet : « Ommpotens , sempiterne Deus, qui facis mirabilia magna solus, etc. » quandiu vitam duxerit in humanis. Et post ejus decessum, hora et capella prœdictis, responsorium : « Libéra me, Domine, de morte neterna, etc. » cum versiculis sequentibus, scilicet : « Dies illa, etc. — Dux immarcessibilis, etc.» — et «Creator omnium rorum, Deus,etc.»etuiia collecta pro ipso, scilicet : « Inclina, etc. » alia pro ponlificibus dofunctis : « Dcus qui inter apostolicos saccrdotcs, etc.» et alia communi pro omnibus fidclibus defunctis, videlicet : «Fidelium , etc. » solemniter et cum Bfagno tracta teneantur decantarc. Et insupcr tcnebunfur iidcm vicarii perpetuis tcmporibus prima die cujuslibet mensis ( nisi forsan duplex aut semiduplex vel dies dominica evenerit, vel pra'fati voncrandi patris anniversariuin pcrpeiuum seu missa de Sancto Spirilu per nos eidem qualibet die hnue vifa ejus durante concessa vel aliud legitimum hoc impediverit, quibus casibus in proxima die sequenti non occupata ab aliquo pnrmissorum, unam missam de pnedicla Virgine Maria cum sequentia seu tracta quandiu vixerit , et post ejus decessum vigilias mortuorum cum novem lectionibus et missam de Requiem neenon quolibet anno unum anniversarium solemnc die crastina ob aliquam causarum prœdietaram non occupata), quo anniversariuin ipsius reverendi patris per nos et collegium nostrum debitum celebrabitur lam ipso vivente quam eo sublalo de medio modo et forma quibus facere tenemur juxîa eorum possc in proedicta capella inter matutinas et Primam dictai eecle^a1 cum nota, dia- • ono et subdiacono pro ipsius reverendi patris, amieorumetbenefaclorum

suorum prosperitate et animarum remedio et salulc celcbrare solemniter et cantare. Qui vero vieariorum memoralorum ad cunctationcm antiphonœ seu responsorii : «Libéra me, » panes illias diei et qui in cclebratione et cunctatione alienjus missarum et vigiliarum seu anniversaiii prœdicti personaliter non fucrit, panes illius diei et duorum dierum immédiate sequentium quibus primitus illos panes lucrari contigerit, et qui in festis duplicibus vel semidnplicibus defuerint distributiones octo aut quatuor denariorum respective amittet seu amittent et privabuntur ipso facto, nulla gralia seu remissione deficienti super hoc facienda. — Porro vicarii praedicti tara moderni quam lutuii et ccrum quilibet juxta affectum dicti reverendi patris antequam panes et denarios prœtactos percipiant jurabunt ad sancta Dei Evangelia panes et denarios hujusmodi nisi modo praemisso ipsi lucrati fuerint nullatenus recipere, nisi ut supra diclum est fuerint légitime excusati. Et si quis, quod absit, in contrarium fecerit, tanquam perjurus punietur,etipso facto suo vieariafu habebilur pro privato, nulla dispensalione sibi super hoc valitura. Sanc prœlibatus révérend us pater firraiter in spe gerens quod per sacerdotuin coeterorumque ecclesiasticorum orationem Creator omnium peccataremittit peregrinantibus inhac valle,et defunctorum pœnas relaxât et indulget, vult et ordinat quod a modo singuiis diebus dominicis quibus est consuelum per ecclesiam antcdictamprocessionaliter incedere, statio fiât et ante dictam capcllam de capite , et quod ibi antiphona et oratio de beatissima virgine Maria secundum quod tempus fuerit, et alia, videlicet : « Omnipotens, sempiterne Deus, etc. » pro dicto reverendo pâtre vita ipsius perdurante, et post ejus transitum,responsorium, scilicet: « Subvenite » seu « Libéra me , Domine, etc. » cum collectis superius expressis per nos et nostrum collcgium solemniter decanteutur, quodque cuilibet canonico duos, et cuilibet capcllanorum, clericorum et servitorum memoratai ecclesne ibidem astantium ut alias fieri consuetum est, unum denarium luronensem in et ante dictam capellam et non alibi nisi canonicis in capitulo forsan pro negotiis Ecelesiœ tune existentibus ofliciarius per nos ad hoc deputandus distribuât et persolvat. Pro prœdictis autein panibus et denariis per nos et successores noslros quindecim vicariis sa?pe nominatis et eorum successoribus modis praMnissis neenon prœdictis personis in dictis processionibus assistentibus perpetuis temporibus ut supra dictuin est persolvendis, sœpe dictus reverendus pater nobis et Ecclcsia? prœlibatse ad acquiendos et nostris propriis sumptibuis admortizandos redditus ad hoc sufficientes et m-cessarios, duo milita florenorum ad francum de eugno domini nostri régis boni auri et legitimi ponderis dédit et concessit. Nos igitur deeanus et capilulum, mafura de-liberatione inter nos in noslro capitulo super hoc pradiabita, seientes et videntes prannissa omuia et singula cedere in dictas ceclesia? nostrique et deservientium in eadem utilitatem et honorcm ae divini cullus augmentum, ipsa cum gratiarum actionc acceptavimuset approbamui et ea juxta voluntatcm et ordinationcm dicti reverendi patris modo et forma

superius declaratis (iori de cictero volumus, statuimus et ordinamus , et de pra'dictis rodditibui locis tutis taliter quod deperire non possint ocquireadii et propriii sumptibus et expeatii nottrif admortizandis prœdictisque panibus et denariis ut pramiittitur in perpetuuin -ohendis et distribuendis nos et successorcs noslros obiigainiM panier et oneramus, pradietamque florcnorum sunimam a dicto révérende, paire per inanus vencrabilis et circuraspecti viri magifiri Lucaa de Balneolis dieti revertfldi patris socii et familiaris, nostrique concanoniei realiter récépissé ol babuissc conlitemur et de ipsis prx'diclum reverendum patreni quiclanuis per prasentes. Promittentes bona fide a modo duos panes albos /ruinenti laies quales superius designantur prœdicta die festisque duj>licibus octo denarios turonenses et semiduplicibus quatuor cuilibet quindeeiin dictorum vicariorum et ipsorum successoribus qui ipsa lucrali fuerint ultra alias distribuliones solitas, et in processionibus praedictis existentibus canonicis duos capellanisque et clericis et servitoribus dictse Ecclcsia3 ut in aliis consuetum est unum, denarios turonenses perpetuis futuris temporibus distribucre, tradere et solvere seu distribui , tradi et solvi facere absque diminutione, defaleationc, cessatione vel contradictione quacumque , posito qnod distributiones panis vel denariorum quas percipere consuevimus diminuerentur , quod absit, vel de ipsis aliquid defalcaretur in toto vel in parte, non obstantibus sterililatibus, guerris aut impedimentis aliis quibuscumque quœ obvenire possunt. Memoratos quoque vicarios modernos, videlicet domnos Thomam Bourdon, Petrum Sutoris, Nicolaum Bouveron, Joannem Taillaye, Joannem Navaire presbyteros, Nicolaum Chaourset , Sanctonem Blanchard, Joannem Vituli, Gaufredum Pagani, Michaelem Alexandre, Joannem Clerici clericos; et venerabilem et discretum virum magistrum Guarinum de Putco concanonicum nostrum, pueros psellulae chori dicta; ecclesiae pro tribus ipsorum vicariorum numeratos regentem pro ipsis coram nobis prfesentes , certioratos et consentientes ad omnia et singula preemissa tenenda et inviolabiliterobservanda, in quantum ipsos et suos successorcs tangit et tangerc poterit in futurum in bis scriptis una eu m successoribus suis prasdictis, licet ad nostrum nutum revocabiles existant condemnamus cthœc adjudicamus tenenda et decernimus perpetuo valitura. Qui vicarii superius nominati coram nobis in nostro capitulo ut dictum ost prnesentes et ad hoc evocali preemissa in quantum ipsos tangit tenere et inviolabilité!' observarc solemniter juraverunt. Volumus autem et ipsis vicariis concedimus quod quandiu in cantatione seu celebratione aliquorum pra?missorum interfuerint in confratria capellanorum et clericorum proclibata- fijedesifle pro praesentibus babeantur et reputentur. Ad perpetuam siquidem proomissornm memoriam présentes litteras in nostro Pastorali libro insercre ac de verbo ad verbum facere registrari , pramiissaque omnia et singula tenere, adimplere et inviolabiliter observarc sub nostrorum omnium et dicta ecclesiae bonorum inobilium et immobilium pra?scntium et futurorum bypoteca nos et suc-

cessorcs nostros sub dcbito juramenli quo prœfatce Ccnomanensis EcclesicX- et ipsi successores nostri tenebuntur ad hoc ut plus possumus astringentes. Incujus rei testimonium sigillum nostrum una cum signis solilis et subscriptionibus publicorum notariorum infra scriptorum qui nobiscum prœmissa interfuei'unt pra-sentibus litteris duximus apponendum.

Datum et actum in capitulo nostro bora capitulari solita nobis Laurentio Baulanere decano, Guidone de Mathcfelon, arebidiacono de Sabolio, Fulcone de Valenis, Michaele Bardardi, Joanne Burecte, Dionysio Clarté, Philippo Pastelli , Joanne Susanne, Michaele Farias , Joanne Harent, Martino Baudin, Joanne Vitarii, Guillelmo de Bseseria, Stephano de Lignon, Luca de Balneolis , Guarino de Putco , Stephano Culliere, Matthœo Daunerguc, Juliano Boesselli, Guidone de Campau, Joanne de Glogio et Joanne de Souvreyo canonicis in dicta Ecclesia preebenda» Lis, ibidem capitulantibus et capitulum tenentibus et facientibus; anno Domini millesirao trecentesimo octuagesimo primo, die ultima maii, indictione quarla , Pontifieatus sàn'ctîssirai in Christo patris et domini nostri domini Clementis superna providentia Papae Septimi anno tertio , preesentibus discretis viris magistro Joanne Foresta de Balgentiaco in utroque jure licentiato, officiali Cenomanensi, Matthœo Britonis, Yvone Britouis, Joanne de Buxo , Stephano Forestarii presbyteris, et Michaele Cul lier de pannis dicta) Ecclesiœ et pluribus aliis testibus ad praemissa vocatis spccialiter et rogatis.

Andréa Mallevillain. Et ego Michael de Loriere , clericus Cenomanensis, publiais Apostolica et imperiali authoritate notarius juratus, dictorum venerabilium virorum dominorum decani et capituli acceptationi, laudationi, approbationi , Yoluntali, statutis , ordinationibus, obligalionibus , confessioni, quictationi, promissionibus et dictorum vicariorum consensui, adjudicalioni et decreto, dum ut supra fièrent et agerentur, praesens una cum prrenominatis dominis canonicis, vicariis et testibus supradictis et notario publico infra scripto interfui, eaque sic ficri et agi vidi et audivi ; ideo me hic subscripsi et présentes litteras mea manu in liane publicam formam redactas sigillo meo solito in pnemissorum testimonium signavi rogatus. Et ego Michael Beaumeps, presbyler ccnomanensis diœcesis, Apostolica et imperiali authoritate publiais notarius et prœdictorum dominorum meorum decani et capituli scriba juratus prœmissis omnibus et singulisquibus notarius publiais suprascriptus narrât interfuisse prœscns cum ipso et testibus suprascriptis interfui et ea sic fieri vidi et audivi; ideo me hic subscripsi et praemissa per dictum notarium scripta signo meo solito signavi rogatus.

Nulliergo omnino hominum liceathanc paginant nostrœ conlirmationis iiifringere et ci ausu temerario contraire; si quis autem hoc attenlare pra?sumpscrit, indignationemomnipotentis Dei etbeatorum Pétri et Pauli Apostolorum ejus se noverit incursurum. Datum Avcnioni secundo nonas januarii Pontifieatus nostri anno sexto. (Archives du chapitre du Mans, registre B-25, fol. 64 r et scq. )

C50 histoim m; l'taiMB PU KM».

JUI.LA EXI.MIT10NIS ECCLESI.IÎ CENOMANENSIS. (1383.)

CIcmcns cpiscopus servus servorum Dei ad perpétuant rei momoriain. Romani Pontificis providentia circumspecta subditorum paccm perquirens quandoquc concessa et ordinata consulte per eam consultius revocal, in melius commutât , pnesertim cum pro discordiis removendis ah ip&M subditis id utile et expédions fore crédit. Dudum siquidem Ecclesiam Cenomancnsem, decanum, capitulum, canonicos et nonnullas alias personas ipsius Ecclesia? ac familiares et servitores eorum ab omni jurisdictione ordinaria, dominio, visitatione et potestate omnium palriarcbarum , arebiepiscoporum , episcoporum et spccialiter bons memoriœ Gonterii Senonensis, tune episcopi Genomanensis, suecessorum suorum et aliorum quorumcuinque, prorsus exemimus ac nonnullaalia privilégia eis concessimus proul in nostris inde confectis litteris plenius conlinctur quarum ténor talis est.

Ténor prioris bullœ exemptions*.

Clemens episcopus servus servorum Dei ad perpetuam rei memoriam. Sedes aposlolica quamquam omnium et singulorum lotius orbis Ecclesiarum principatum obtinet et sibi, disponente Domino, sint subjeelœ, Sedes tamen eadem nonnullas ex eis interdum spccialiter sibi subelit et a quorumlibet potestate eas eximens quibusdam honoris et libertatis praorogativis amplificat, statuens cas fore libéras et exemptas, et ipsius Sedis suffultac proegidiis et sub ejus defensionis elypeo protecttf in quietis et pacis plenitudine quiescant et donis apostolicis multipliciter augeantur. Yolentes itaque Ecclesiam Cenomancnsem (cujus gloriosus Confessor Julianus qui de numéro septuagenta discfpulorum existons a beato Clémente ad partes illas destinatus, gentilem populum errorc tenebrarum deposito ad fidei catholicaî cultum reduxit, prior fuit antistes ) favore prosequi gratioc specialis ad ipsius sancli pnesulis reverentiam , necuon considerationc carissimi in Chris te filii nostri Caroli Francorura régis, illustris ipsius Ecclesia) canonici praebendati, dignis cxtollere litulorum insigniis et amplis dictœ sedis pra?sidiis communireet personne in eadem Ecclesia degentes eo divinis obsequiis votis ferventioribus intendant, dictamque sedem co majoris devotionis atfectu studeant revoreri, quo ipsac ipsaque Ecclesia dotata extiterint majori libertale. ipsam Ecclesiam, decanum, capitulum, canonicos, capellanos , vicarios, clericos chorarios et alios quoseumque , dignitates, personatus, officia et bénéficia in eadem Ecclesia curata vel non curata obtinenles , nec non familiares et servitores eorumdem tam laicos quam clericos présentes ac fuluros

una cum dictorum ileeani, capituli, canonicorum, eapellanorum , vicariorum, clericorum chorariorum, beneficiatorum, officiariorum , famillarium et servitorum dignitatibus, personatibus , officiis, bcnefîciis curatis vel non curatis, domibus , jurisdictionibus, juribus, possessionibus, bonis patrimonialibus et aliis quibuscumque et ubicumque, eliam si extra dictam Ecclesiam existant, ab orani juridictions ordinaria, dominio, visitatione et potestate qualibet omnium et singulorum palriarcliarum, archiepiscoporum , episcoporum, et specialiler venerabilis fratris nostri Gonterii episcopi moderni Cenomanensis, successorum suorum et aliorurn ordinariorum quorumcumque de speciali dono gratiœ ex nostra certa scientia prorsus cximimus et Apostolica authoritate totaliter libcramus bujusmodi Ecclesiam , decanum , capitulum, canonicos et alios praedictos cum omnibus et singulis suprascriptis in jus et proprietaleni beali Pétri et sub nostra et dictœ Sedis proprietate suscipientes ipsi Sedi Apostolicte immédiate subesse, subditos et subjectos fore in perpetuum decernimus et ordinamus.

Exempt io ajurisdictione omnium ordinariorum ,adeo ut excommunicart\ suspend i non possint.

Quodcumque ordinarii prœdicti in prœfatam ecclesiam, decanum , capitulum , canonicos , et alios supradictos cum cœteris supradictis non i)ossunt authoritate ordinaria excommunicationis, suspensionis vel interdicti sententias promulgare vel contra ipsos quamcumque aliam exercere jurisdictionem, etiamsi praedictœ personaî domicilium babuerint, deliquerint, contraxerint, vel res de qua quaistio movebitur fuerit situata extra dictam ecclesiam et loca exempta, felicis recordationisInnocentiiPapœ IV l)ra?deccssoris nostri conslilutior.e circa exemptes edicta quaî incipit Volentes, et aliis constitulionibus Apostolicis, consuetudinibus et statutis confrariis non obstantibus quibuscumque, seu et super prœmissis et corum dependentiis, emergentiis et connexis vel aliquo prœmissorum lis seu lites, causa vel causœ per modum appellationis vel alias in Romana curia vel extra citra tamen lilis contestationem et articulorum admissioncm inter dictum Gonlerium episcopum vel aliquem ex pra?deccs' soribus ex una parte et dictos decanum , capitulum, canonicos et personas supradiclas conjunctim vel divisim ex altéra parte fuerit agitata vol fuoriut agitatai ac penderent et adbuc pendeant, quarum litis seu litium status baberi volumus piicsenlibus pro expressis. Nos eniin excommunicationis, suspensionis, interdieti sententias et alios quoscumque processus contra dictam ecclesiam, decanum, capitulum, canonicos et alios supradictos contra tenorem et formam bujusmodi exemptionis scienter vel ignoranter quomodolibet promulgatos irrilos et inanes decernimus et nullius existere Ûrmitatis. Volontés quod omnium et singulorum canonicorum ci aliorurn supradiclorum cum aliis snprascriptis punitio et omuiinoda jurisdictio tam in civilibus quam in criminalibus etiam criminaliter intentatis ad prtefatos decanum et capitulum , et in absentia

8M HJSTOIU M: l'ÊaUBE BU MANS.

ilicti dccani at! illum qui in capitulo pra-sidebit, et ad ipsaa capitulum pcrtincat ptenojbrc. In tignum autem reccpfto a Sedc Apoetoliea raemp*

lionis et liborlalis litijusinodi untnn florcnum cuni fturo de Horcnlia dictas Scili Apostoiicn! vcl mmcio camcrc in Cenomanensi dkeeeti depulato in festo boatoruin Pétri et Pauli anno quolibet sohcrc tcuebuntur.

l)isj>e/tsatio non residemli m aliis Eeciesiiê, modo retiée&Hi in

cenomanensi.

Concedimus insuper autboritutc prsedicta dictis decano, canonjcii ri

aliis dignitatcs,personatus, officia, parrochialcs ecclesias, capellas lcprosarias aut alia bénéficia quaecuroque obtinenttbus (du m tamcn dignitates ipsœ in ecclesiis catbedralibus majores post pontifiealem et in collegiatis post principales non existant] quod in dicta Cenomanensi Ecclesia residendo non teneanlur in aliis residere, nec ad hoc per ordinarios supradictos inviti compelli posseut, et quod nibilominus ipsi et eorum quilibet pradictorum beneliciorum suorum quorumeumque grossos fructus intègre percipere valeant ac si in eis personaliter résideront.

Potestas recunciliandi ecclesiam pollutam data decano ethebdomadario.

Prœterea volumus et praedicta Apostolica authoritate decernimus qui)d si Ecclesiam Cenomanensem praudictam per eiïusionem sanguiuis vel scmiuis aut excommunicatorum inhumationem pollui seu violari contigerit, prïcfati decanus et capitulum perbebdomadarium seualium ipsius Ecclesiee canonicum in presbyteralus ordine constitutum, quotiens necesse fuerit seu etiani opportunum, ecclesiam ipsam recouciliari facere valeant, excommunicatorum corporibus, si ab aliis separari vel di.-cerni commode possint, primilus exbumatis et procul repulsis ab ecclesiastsca sepultura ; super quo decano et capitulo prœdictis plenam et liberam atque perpetuam concedinus facullatem.

Decanus et hebdomadarius absolvere possunt omnes canonicos ab omnibus censuris Sedi Apostolicœ non réservait*.

Insuper etiam dicto decano dicta) Ecclesiœ cenomanensis et in ejus absenlia hebdomadario ipsius Ecclesia' pnesentium authoritate committimus ut omnes et singulos canonicos, capellanos, vicarios, clcricos chorarios, servitores et familiares ac omnes alios supradictos a quibuscumque sententiis juris, prseterquanuie reservatis Sedi Aposlolicie, in forma Ecclesioc absolvere possit,pro modo culpœ eisdem injuncla pœnitcntia salutari. Nostre tamen institutionis existit quod oninia jura, privilégia, Libériates, consuctudincs, et exemptionos dictorum dccani et capiluli una cuni exemptione bujusmodiet omnibus aliis praemissis in suo robdN perpetuo reinaueant. Nulli ergo bominum liceat banc pagtaam BOSlne exemplionis, constitutionis, ordinationis, inbibitionis et voluntalis infringerc vel ci ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attenUre piajsumpseril, in-

PIÈGES JUSTIFICATIVES; 6oS

dignalionem omnipotent» Dei et beatorum Pétri et Pauli Apostolonun ejus se noverit incursurum. Datum Avenioni decimo septimo calcndas julii, Ponlificatus nostri anno quinlo.

Petitio Pétri episcopi Cenomanensis.

Post modum vero pro parte venerabilis fralris nostri Pétri episcopi Cenomanensis nobis exposito qaod ex praemissis juridictio sua episcopalis, prœsertim propter nonnullas compositiones ctpacta inter praedccessores suos episcopos Cenomancnses et praedictos decanura et capitulum inila, necnon statuta et consuetudines in eadem Ecclesia et civitate et diœcesi Ccnomancnsi haclenus observatas, multiplicité!- et enormiter laedebatur, et quod prcemissorum occasione graves dissentionum materiae inter eurri ex una parte et decanumet capitulum supradictosex alia exortae fuerant, et graviores in fulurum oriri verisimiliter timebantur; Nos attendantes quodlicet Romanus Pontifex omniajura in scrinio sui pectoris censealur habere, locorum tamen statuta et consuetudines potest probabiliter ignorare ac super his provideresalubriter, affectantes non nullis venerabilibus fratribus nostris sanctac Romanae Ecclesiae cardinalibus ut in eis consultius agerc valeremus commisimus oraculo vivae vocis quatenus illa quaj utraque partium bujusmodi super praemissis dicere vel allegare vellet audirent, et alias de praemissis se diligentiusinformarenf,et quae pcr informationem bujusmodi reperirent nobis rescire curarent. Iidemque cardinales auditis hinc inde per partes ipsas proposilis et alias super his informalione recepta, per cos nobis de bis quae invenerant de iis rela* tionem fecerunt. Nos igilur visis et diligenlcr inspectis illis quae dicta relatio conlincbat, et super iis délibéra tione inlra nos habita diligenti, in praemissis prout sequitur duximus procedendum.

DECLARATIO.

Statuimus siquidem et ordinamus quod praedicta Ecclesia cehomanensi ac vigenti consistentes in qrfadam terra regalia nuncupata dictorum decani etcapituli quœdeclarabuntur etalino triginta in dicta terra vel extra illam in posterum acquirendae domus canonicalcs, quas quidem triginta doimis acquirendas infra duorum mensium spatium post singularium ipsarum acquisitionem declarari volumus, et quarum alîquse assumi et aliquae dimilti poterunt et quae durante deelaratione bujusmodi et quandiu crunt dictorum decani et capituli et ad usum personarum dignitates, personatus vel officiaeccleoiaslicain dicta Ecclesia aut canonicorum ipsius Ecclesiae prœbcndas inibi obtinentium aut eorum alicui nunc vel in pos-^ terum assignatae et in quibus seu quarum aliqua parte ipsi vel aliqui de perpetuis beneficiatis in dicta Ecclesia vicariis chorariis vel pueris ipsiu3 Ecclesia; aut familiaribus suis loco ipsorum pro temporc moram trahant cum tota (erra praedicta, necnon iidem decanus et capitulum singularesque personne, dignitates, personatus, aut officia ccclesiastica in dicta

KM ËlSTOttB M j.Ïj.i.i-:. !•: IUNS.

Bcdesia te ctaottici ejosdera Eceletia praebendaa Inibi obataeetos,

resideant sive non retideant in eadem, doodecioi vicarii etomnet

gnli benefteiati in eadem Eceletia acteiageirta duintaxat ehorarii o j 1 1 <= -

dem Eccleeias, in quos quidem cliorarios decera qui sine cura et ali* deeem qus curata bénéficia eliam eptscopo Ccnomancnai pre lemporc exisionti subjecta pro Letnpore obtiaebui

mm quidem assumendornm de novo nomina tHcti decanuaet capilulum sen illi ad quos connu aasumptio pertinebit tencantur praediclo ep vel cjus vicario aut officiario in diclis icriptii aut ore tenus inlimarc. Nccnon oclo pueri de psalleta ac dccem,imo potius omnes ipsius Ecclesi;c qui sine fraude recepti fucrint senitores tani laici qu'un cleric: duobus partibus anni continue vel per intervalla in eadem Ecclesia rcsidentes, ac illi ex cis quibus dicti decanus et capitulum de non residendo in ipsa Ecclesia ex justa et ralionabili causa licentiam duxerint conecdendam; nec non universi familiares et servitores domeslici praidicloruin qui eliam fucrint sine fraude in ipsorum familiares et servitores recepti sint ab omni jurisdiclionc et poteslatc dicti Pclri episcopi suorumque successorumepiscoporumCcnomanensium prorsus exempti, ac eisdcm du a no et capitulo immédiate etpercos Apostolica; Seùi subjecti, ils quod aliquis dictorum dignitates, personatus aut officia ccclcsiaslioa scu prebendas in dicta Ecclesia obtinentium jurisdictioni dicti episcopi si\e incivili sive in criminali negotio se submitlcre nequeaf, absque dictorum decani et capituli aut Romani Ponlificis liceutia spcciali, quodque subinitio aliter fa et a non valcal ipso jure.

Episcopus non cognoscit de deticlis canonicorum cl aliorum fi

Ccnomanensis.

Et quod idem episcopus vel iidem successores aut eorum vicarii scu officiâtes non possint de contraclibus scu quasi per quascumque peraon is. undeeumque personac ips;e existant, in eisdcm ecclesia aut doinibus sic exemptis aut terra initis aut commissis cognosecre scu in eisdcm ecclesia autdomibtis aut eorum aliqqa tel terra aut prœdiclos dignilntes vel personatus aut officia vel prœbendas ottinen les bénéficia tos,vicarios eborarios pueros, servitores et familiares vel eorum alrquem jurisdiclionem aut potestatem aliquain exercerc.

Sententiœ episcopi in exemptos Ecclesia Ccnomanensis nulle

Quodque omnes sententiœ, pœnœ, mulcfic, et alite ecckaiaatiwa^en- Burœ et quicumque processus, si quas vel si quoa per dictes epiacopum, successores, vicarios aut ol'iicialcs suos vel delegatofl abeis in decanum et capilulum singularesque personas superius désignait! sorumque doi ticos, servitores, familiares ut prœfafcur aine fraude receptoa promulgari, imponi, seu lieri eontigerit, pro infectis pointu.- liai) inlur.

riÈCES JUSTIFICATIVES. 655

Punitio etjurisdiclio exemptorum Ecclesiœ f Cenomanensis) ad decanum et capilulum pertinet.

Et quod omnimoda jurisdictio spirilualis et ecclesiastica tani in criminalibusquam in civilibus, cujus iidem decanus et capitulum possunt esse capaces, in prœdictos sic ut prœfatur exemptes neenonindictis quinquagïnta domibus et terra commorantes, ubicumque contrabant vel délinquant, et in alios quoslibet in dictis domibus et terra contrahentes aut delinquentes in eis, ad pra?falos decanum et capitulum et codern derano absente ad ipsos capitulum ex nunc in antea perpetuo perlineat, sic quod episcopus et successoresprœdicti vel eorum officiâtes in quacumque parte litis motœ contra ipsos aut ipsorum aliquem pro parte diclorum capituli requisiti causas et partes ad forum ipsorum decani et capituli remittere teneantur. Alioquin ipsorum et cujuslibet ipsorum processus ex tune irriti censeanlur, Conslitutione felicis recordationis InnocenliiPapœ Quarti quœ incipit Volontés non obstanfe.

Ubi episcopus possit suam jurisdictionem exercere*

Quodque dictua episcopus et dicti successores in omnibus aliis terris prœdictœ Ecclesiœ ac diœcesis Cenomanensis omnimodam jurisdictionem spiritualem excrecant, jurisdictione tamen decani prœdicli et dilecti filii cantoris ipsius Ecclesiœ quam anle habebant in omnibus semper salva.

Capitulum non cognoscit de delictis servorum et dômes ticorum episcopi.

Quodque veri familiares donïestici continui commensales dicti episcopi et successorum ipsorum qui de robis dictœ Ecclesiœ Cenomanensis non fuerint, ubicumque contrahant vel délinquant, cliamsi in dictis domibus canonicalibus aut terra contractus initus aut delictum commissumfuerit, abomni jurisdictione et potestate dictorum decani et capituli sint exempti.

De residentia exemptonim.

Quodque illi quos a jurisdictione dicli episcopi superius statuimus et ordinavimus esse exemptos, ad residendurri personaliter in curatis vel non curatis beneficiis episcopo subjectis prœdiclo quœ obtinent et in futurum obtinebunt, vel aliquo corumdcm quovis modo cogi non possint.

Qui non résident in suis beneficiis tenentur episcopo prœsentare vicarium aut virum capace?n.

Et quod illi ex eis in bujusmodi beneficiis personaliter residere nolucrint, teneantur annis singulis eidem episcopo aut ejus vicario personam

or>r» bistoiba ut l'i&uièE du mans.

aut pci M.ii.i> idoDcara vel idoueas pro regendo bencficium vcl bci hujusmodi prasentarc. El si de ipsira vcl ipsarum pcrsomc vcl pcrsonariiin lufflcientia dabitetur, officialis dicti eptscopi du boc line fraude eo-

gnoscat. Idemque episcopus aut cjus virarii illam vcl illaj penootm Tel perso nas quam vcl quas dictUS officialis ad hoc idoncam vcl idoneai reperuerit admittere, et ci seu eis curam et regimen bcncfiçii ad cujus curam et regimen pricsentala seu presentats fuerint infra hiduiim committere et opportuna* super lioc littcras conccderc tcneanlur, nibilque pro scriptura aut sigillo aut registro litlerarum commissionis liiijti! vcl alias quovismodo solvctur. Quodquc hujusmodi dignitalem, personatum, officium ccclesiasticum aut canouicuiu aut praçbendam obtiacDs, .si dictum beneficium ad ipsum perlincat littcras ipsas per quemeumque voluerit,scribi facial. Et si beneficium ipsum ad aliud in hujusmodi exemptione comprehensum perlincat, idem aliuspro hujusmodi scriptura, sL'dln, regislro ac quibus aliis commissioncm hujusmodi concernentibus quinque solidos turonenses seu monela) currentis pro temporc siiigulis anuls cidem episcopo solvcre sit adstrictus. Praefataeqùe persohac ad hujusmodi regimen présentais poslquam ad illud admisse fuerint, ipsi epi quandiu dictum regimen exercebunt oniuiuo sabjécta? existant, niai alias a jurisdictionc ipsius exempta? fuerint, nec se, ctiamsi vicaiii aut bafteficiati chorarii et servitores seu familiares dictorum Ecclcsiaî capituli canonicorum prœbendasscudignitatcs obtineutium existèrent vigoreexemptionis praedictœ quo adilla quae curam ipsorum beneficiorum concernent quomodolibel se tueri valeant, quominus compclli per substraction m fructuum dictorum beneficiorum duntaxat possint et debeaot ad résidaitiam personalcm in ipsis beneficiis faciendam ac littcras dicti epfscopl vcl sui officialis ad mandatum ipsorum in cisdem beneficiis, ctsi parocliiales ccclesiœ fuerint, etiam in earum parrochiis exequi leneanlur. Possitque praefatus episcopus aut cjus vicarius canonicum ipsius Ecclesiœ Cenomanensis vel illum qui dignitatem obtinebit in ca ac quemvis alium in hujusmodi exemptionc conlentum prajsentatum ad regimen vcl admiuistrationem alicujus beneficii quod cidem episcopo subjoetum fuerit recusare.

Episcopus et capitulum in claustro œqualem liaient jurisdictio

Quodque episcopus per se vel alium vcl alios,ac decanus et capitulum supradicti similiter perse vel alium vcl alios in plalca clauslro nuncupata anie prx-dictam ccclesiam consistente sequaliter jarisdicttoneni obtinoant spiritualcm ; ita quod si alterutra ipsarum partium in aliquo casu alteram in occupa lione jurisdictionis hujusmodi pnevencrit, jurisdictio hujusmodi ad partem prajvcnientom duntaxat et in incepto ncgotio pertinebit. Quodque per hoc episcopus in personas prsedklas I jurisdictionc ipsius exemptas, aut decanus et capitulum supradicti in servitores ipsius episcopi nullaui possint jurisdictionom quomodolibet cxcrcerc.

ÏÏec episcopus contra capitulum nec capitulum contra episcopum prœscribere potest.

Quodquc dicti decanus et capitulum contra eumdem episcopum aut dictus episcopus contra eosdem decanum et capitulum per quamcumque prascriptionem, consuetudincm, usum, vel quemvis alium modum jurisdictionem ampliorem quam superius est expressum sibi acquirere ne^ queant, scu quomodolibet vindicarc, et quod per pracmissa vcl aliquod corumdem nullatenus censeatur pmedicto episcopo derogatum quominus ipse et successorcs sui in jurisdictionem quam dictus decanus ratione sui decanatus ipsius Ecclcsia: duntaxat obtinet aut poterit in futurum in ci vitale cl diœcesi cenomanensi obtincre, illas supeiioritafem et pra?cmiuentias babeant quam episcopi cenomanenscs qui pro lempore exlitc rint ante bujusmodi exemptionembabebant et habercdebebant,dictusque decanus et successores ipsiiis jurions et pravenlionibus uti poterunt sicut antea utebantur.

Excorn muni catio in eos qui sesc mutuo impedient in exercenda jurisdictione.

Quodquc si forsan vicarius, officialis sigillifer dicti episcopi, promotor negotiorum curiœ ejusdem episcopi aut aliquis ex eisdem dictum decanum, vcl ipse decanus aut aliquis suus in jurisdictione scu officiarius praefatum episcopum in suis juribus malitiosc impedire prnesumpserit , impediens bujusmodi eo ipso sententiam excommunicationis incurrat, a qua, nisi in mortis articulo, vcl posfquam parti lœsœ super hoc satisfecerit, absolvi non possit; sed post satisfactionem bujusmodi ab illa poterit absque alio commodo exigendo ab ca per quemeumque presbyterum absolutionis beneficium obtinere.

De quadraginta parrochiis.

Et quod quaedam compositio dudum inter borne memoria? Petrum episcopum Cenomancuscm ex uua parle et diclos decanum et capitulunl ex altéra parte ratiouc quadraginta parrochialium ccclesiarum immédiate dictis decano cl capitule subjectarum quao in litleris super ea conscriptis sont nominaiim expresse, ctiam circa stalum ecclcsiarum ipsarum et alias olim facla, in omnibus et singulis in ca contenlis, quatenus prœmissis non obviatur, stabilis in pcrpctuum maneal et firma, salvo quod nunquam ullo lempore ab eisdem decano et capitulo ad episcopum, vicarium aut officiales suos vel alios quosvis ordinarios valeat appellari.

De aliis compost tionibus pro prandiis et potibus.

Quodquc aliac compositiones, consuetudines et observanliaï qu.clibct inter episcopos Ccnomanenses ac eosdem decanum et capitulum super

658 HISTOIRE DE l/ÉGLTSE DU H

quibuscuraque prandiis, potibus, cera etbonii aliis, quocumquc nominc censcantur, per episcopumCcnomanenscm cisdein capitulo et ringularibui ipsorum et aliis perfonis et scnritoribiu ipsioi Eccletûe ml perdicloi capitulum eidetn episcopo pneslandis et solvetidis, quo ad Ma pneatanda et solvcnda, in sui persistant roborii Bnnitate. Sic laaaen quod par hoc alicui paiimtn pradtclarotn ultra \el cootra exempliones et alia rapradicta nullatenns potestas aliqua tribualur do novo et in aliqno derogetur.

Quod episcopus in Ecclesia Cenomanensi suam synodum habere possit.

Nostrre (amen institntionis existit qnod idem episcopus cl snecessores sui perse vel alium possint in eadem Ecclesia Cenomanensi prout e;s plicuerit et- prout est ficri consuetum synodum suam tenere, seittentias, processus et slatuta in ipsa synodo pronlulgarc et publicare, ac omnia et singula facere quœ in synodo sunt ficri consuela, neenon quicquid ordinis vel dignilatis pontiticalis in collatione ordinum et celcbrationc divinorum ac voluntariae jurisdiciionis existit libère exercere. Quodquc dicti episcopi vel ille qui synodum ipsam tenebit illis qui in dicta synodo sibi assislunt de prandio provideant prout est ficri consuetum.

De publicandis litteris episcopi ad valvas ccclesiœ per decanum et capitulum.

El quod dicti decanus et capitulum sententias per eosdem episcopum et successores aut eorum vicarios vel officiâtes extra dictam synodum promulgatas,cum per ipsos episcopum et successores vel vicarios aut officiales rogati fuerint, in ipsa ecclesia promulgari vel publicari, ipsonunque episcoporum, vicariorum et officialium processus dum casus occurreril id ipsius ecclesiic valvis aftigi facere.

De manus appellutione et injectione in vicarium et officiaient epùcopï.

Quodque si conlingeret ipsum decanum seu alium digniialem, personatum vel officium ecclesiasticum aut canonicatum aut praben lam in dicta ecclesia obtinentem vel aliquem ex supradictis vicariis, beneficiatis, chorariis pueris, vel ipsorum aut decani, vel digniUtes, aut personatus nut officia ecclesiastica seu canonicatus et prœbendas oblinentium prœdictorum vel ejusdem Ecclesiae familiaribus aut servitoribus supradictis, in episcopi Cenomanensis pro tempore existentis vel queinvis ex eisdem vicariis , beneficiatis, chorariis pneris, familiaribus aut servitoribus, iu vicarii aut oflicialis officialalum Cenomaneiisein actu regentu seu pro tribunali sedenlis in domo episcopi Cenomanensis vel infra ipsiuadomui metas personas manus injicere temerc violentas, omniraoda correctio et punitio illius qui manus hujusmoili injecisset quo ad excessum injectionis

hujusmodi addictum episcopum autejiisvicarium vel ofticialem dumtaxat debeant pertinerc.

De jurisdictione episcopi in dignitates et canonicos ratione eorum quœ concernunt curam animarum in parrochiis suis.

Quodque illi ex hujusmodi dignitates, personatus, officia ecclesiastica aut canonicatus et prœbendas obliuentibus ac vicariis, beneficiatis, chorariis et aliis a jurisdictione dicti episcopi ut prsefàtur exemptis, qui parrochiales ecclesias cidem episcopo subjectas obtinent et in posterum oblinebunt, in iis quai curam animarum concernunt eidem episcopo sint subjecti, in eo videlicet quod idem episcopus aut ejus vicarius vel officialis eos si in regimine hujusmet defectum aliquem facerent, videlicet pcrsubslractioncm funduum dictarum ecclesiarum,puuire valeat, et cosdem vicarios, heneficiatos, choiarios ac familières et servitores ecclcsiis suis hujusmodi, si id casus exposcat, privarc. Pnrdictasaulcm dignitates, personatus vel officia ecclesiastica aut canonicatus ut prnemittitur obtinentes quenicumque defectum ipsi obtinentes hujusdem dignitates, personatus aut officia vel canonicatus et pnebendas circa regimen ipsum commiserint, ecclesiis suis privare nequibit aut in eos censuram aliquam exercere.

Episcopus aut ejus officialis potest corrigere defectus conîmissos ab exemptis in regimine ecclcsiarum quœ episcopo subjectœ sunt.

Quodque si quis ex prœfatis personis a jurisdictione dicti episcopi ut praefal.ur exemptis qui aliquod beneficium sine cura episcopo pivedictd subjeclum obtineat vel obtinuerit in futurum, circa ipsius regimen defecerit,possit idem episcopus aut ejus vicarius vel officialis pro qualilatc defectus hujusmodi de fructibus dicti benellcii subtrahere, et illud quod subtraxerit in suppletionem defectus hujusmodi dumtaxat convcrlcre, exemptione prœdicla (quod ad personam ipsius spécial) in omnibus semper salva.

Episcopus et officialis possunt informare de delicto comnvsso ab eo qui est nominatus.

Quodque liceat cidem episcopo vel officiali suo, si velit contra quenicumque in chorariurn nominatum vel assumptum iufra triginta dies a nominationc vel assumplionc hujusmodi computandos, super gravi criminc vel excessu per hujusmodi nominatum vel assumptum ante nominationeni vel assumptionem hujusmodi perpetrato, ex officio vel ad alicujus instantiam proccdcre,dummodo infra die toi triginta dies illa super quibus proccdcrc voluerit, exprimât in libcllo vel articulis ei contra quem procedendum fuérit exhibendis.

060 HISTOIRE 1>K LÉÔLÎ8I M M

C/torarius potest in contrgctibus solum se iubmittere jurisdictioni

opi.

Quodque quilibet cxemptorum liujusmo.U qai dignitatem vel penoattuin tut olficiiim eeclesiasticom vel eanonicatum et pnebendam in dicta

ecclesia non ohtineat, se in contraclibus dumtaxat jurisdictioni dicli episcopi submitlcrc possit, suis privilcgio et exemption! bujusmodi renuuciando expresse.

Quando episcopus et capitulum possunt cognoscere mutuo de mamum in invicem injectione.

Quodque si veri familiares domeslici continui commensales ejusdem episcopi vel successorum suoruin prapdicti qui de robis dicta.' Ecclesia: Cenomanensis ut pra:dicitur non fuerint, in praefali decani vel alicojua alterius dignitatem, personatum vel officimn solilum per canonicos obtineri aut canonicatum et prabendam in dicta ecclesia obtinentis personas manusinjiciant temere violentas, correctio et punitio corum ad decanum et capitulum dumtaxat perlincat antedictos. Si vero familiales ipsi in ecclesia, domibus canonialibus aut terra praedictis graviter delinquerint, praedicti decanus et capitulum ipsos capere valeant, sed eos prefato episcopo vel cjus vicario aut ofliciali super boc débite requisili restitucre teneantur.

Vicariorum et officialis correctio ad episcopum pertinet.

Correctionem vero et punitionem vicariorum gencralium et officialis ac sigilliferi dicti episcopi neenon locum tenentis officialis ipsi as, promoloris, causarum taxatoris, causarum rccitaloris, audieutis tenentis, signetum absoluloris, examinatoris testium, advocatorum, notariorum. ac aparitorum juratorum dicta: curiœ episcopalis Cenomanensis , si circa bujusmodi sua bénéficia deliquerint, quoad boc solum ad episcopum, vicarium, et officialem pnedictos dumtaxat volumus pertînere.

Dispensatio non residendi exemptorum in suis bencj

Goncedimus insuper eisdem decano et capitulo authorilate pnedicta

quod illi qui dignitates, personatus aut officia ecclesiaslica consuela per canonicos ipsius Ecclesia1 gubernari et canonici ejusdem Ecclesia1 qui pnebendas inibi obtinent seu in posterum obtinebunt, in eadem Ecclesia personaliter rcsidebunt, fructus, redditus et provenlus omnium alionim beneiieiorum ccclesiaslicorum ciim cura et sine cura qua in quibusvis etiam métropolitains ecclesiis obtinent et obtinebunt forsit.in in fuluium, etiam si dignitates, personatus et officia fuerint, dummodo dignitates ipac in catbcdralibus post pontificales majores ?el in collegiatis ecclesiis principales non existant, cuin eaintegritatequotidianis distributionibus dum-

taxât exeeptis, pcrciperc valeanl cum qua illos percipcrent si ineisdem ecclcsiis personaliter résidèrent, nec ad residcndum intérim personaliter in eisdem ecclesiis a quoquam compelli possint inviti.

Quinam censeantur residere in Ecclesia Cenomanensi.

Quodque quo ad hoc illi in eadem Cenomanensi Ecclesia intelliganlur continue residere qui pro majore parte anni continue vel per intcrvalla residebunt in ca, non obstantibu$ quibuscumque statutis et consuetudinibus Ecclesiarum ipsarum ac compositionibus contrarïis, etiamsi jurar mento vel confirmatione Apostolica fuerint roborala : provisoquod dicta bénéficia debitis non fraudentur obsequiis, et anima rum cura in illis qui— bus pro tempore imminebit nullatenus nogligatur. Volumus autem quod locorum ordinarii illos qui dicta bénéficia obtinobunt per substractionem fructuum suorum compellere valeant ad faciendum impendi eisdem beneficiis obsequia débita et diligonler curam hujusmodi exerceri , salvis tamen omnibus et singulis quœ de beneficiis episcopo prœdiclo subjectis sunl ut prœmittitur ordinata.

Potestas ad firmam dandi sua bénéficia.

Quodque omnes et singuli a jurisdictione dicti episcopi ut prœfatur exempti possint parrocbiales ccclesiaset alia bénéficia sua, prouteis expedire videbitur, avrenlare seu ad firmam tradere, non obstantibus quibuscumque consuetudinibus synodalibus et aliis in contrarium edictis et edendis.

De literis dimissoriis.

Quodque prœfatus episcopus et successores sui ipsis dimissorias literas ad suscipiendos ordines, dum ad titulum dictorum bcneficiorum vel alicujus bencficii fuerint promovendi, scriptura per eos data gratis conccdere teneantur.

Capitulum et canonici tenentur exequi mandata episcopi.

Et quod prscfatus episcopus possit per suas literas eisdem decano et capilulo mandare ut illos quibus bénéficia ad ejus collationem spectanlia contulerit aut quos in beneficiis qua; ad ejus instilutionem spcctare noscuntur instituent, quorum receptio ad cosdein decanum et capitulum pcrtinuerit, etiamsi bénéficia ipsa canonicatus et prjebendie aut dignitates in eadem Ecclesia Cenomanensi existant, recipiant et admillant, dktique decanus et capitulum et ipsorum subditi diclorum episcopi et officialis seu ad eorum rcquisilionem et rogamina, ac officialis pracdicti episcopi et ejus subditi similiter dictorum decani et capituli, si super boc per ipsos rcqulsiti fuerint vel rogati literas exequi, nequeanl denegare. Pra?l'atusquc episcopus aut officialis ip^ius Ecclesia; Cenomanensi subjectum eidem episcopo beoeficium aliquod oblinenti et in co personaliter residenti quo

001 HISTOIRE HE l'iÎGLISI: N MANS.

ail executioucm litcrurum ipsarum in eodcm benefkïo ctsi parrochialis rliam in (-jus parnuliia l'acundain s n 1> lilnlo diiïi beBCficti et DOfl alus in liujusmodi suis literis mandare vak-at ideinque canonicus inandato hujusmodi dcbcal obcdirc.

Capitulum sine consemu episcopi in Bcclesia Cenomançnsi non potest interdictum apponere.

Quodqne per cosdeni decanum et capfrlulum absque consiHo et assensu dioti episcopi aut vicarii vol officialis ipsius in eadem Ecclcsia Cenomanensi poni nequeat interdictum, nisi propter culpani episcopi seu \icarii aut officialis prsdicti esset interdictum hujusmodi apponendum.

Potestas data reconciiiandi ecclesiam pollutam decano et cuilibet canonico presbytero.

Quodque si diefam Ecclesiam Cenomanensem sanguinis vel seminis effusione aut alias pollui continuât, et idem episcopus tune in civitate Cenomanensi vel aliquo loco ultra quinque leucas ab ipsa non distante existât, pradicti decanus et capitulum etim ut dictam ecclesiam reconciliet requirere teneanlur. Et si idem episcopus per Induirai post requisilionem hujusmodi expectatus ipsam per se velalium gratis reconciliare non curaverit, liceat ex tune cisdem decano et capitulo eamdem ecclesiam per ipsum decanum aut aliquem alium in eadem ecclesia dignitatem habentem seu canonicum ipsius Ecclesiaî aut pralalum aliquem in sacerdolio constitutum reconciliare, facta aqua prius ut est moris per aliquem antistitem benedicta. Per hoc tamen constitution! qiue hoc per episcopos tantum fleri praecipit nolumus alias in aliquo derogare.

Potestas data decano et hebdomadario absolvendiab omnibus censuris juris Sedi Apostolicœ non reservatis.

Concedimus etiam praefatis decano et capitulo authorilatc praîdicta quod idem decanus vel ipso absente hebdomadarius Ecclesia1 ejusdem omnes et singulos canonicos ipsius Ecclesiœ et alios ab ejusdem episcopi jurisdictione exemptos praefatos,quotiens fuerit opportunum, ab omnibus peccatis suis de quibus sibi confitebuntur et ab omnibus exeommunicationum, suspensionum, interdictorum et aliis sentenliis a jure prolatis, exceptis illis propter quai Sedes Apostolica fuerit merito consulenda, ac sententiis quas contra pramissa veniendo vel attentando incurrerint, absolvere valeat in forma Ecclesiaî consueta et eis injungere pœuitentium salutarem.

De arbitriis eligendis in controversiis motis ratione pramissorum.

Quodqne si aliquo unquam temporc pramissorum oecasione inter dictos episcopum et decanum et capitulum quœstio seu discordia orialur,

duo probi viri ecclesiaslici neutri partium ipsarum suspecti, unus videliçet per dictum episcopum et alius per eosdem decanum et capitulum eliganlur. Iidemque viri sic elccti, juramenlis per ces prius praestitis quod gratia, odio et favore rejectis pro posse ipsorum ipsas partes fideliter coneordabunt. De qiucstione et discordia hujusmodi se informent, et partes easdem ad concordiam revocare procurent, nec uni parti ab alia injurias vel molestias contra pramiissa fieri pcrmitlant. Nos eisdem yiris contradictoires quoslibet et rebelles authoritate Aposlolicacompescendi plenam et libéra m concedimus tenorc praesentium facultatem. Et si duo viri in prapmissis concordare nequiverint, ipsi vel dictai partes alium virum probuni ecclesiasticum eligere teneantur, quem postquatn electus fuerit et jura vêtit ut prœTertur similem cum praedictis duobus facultatem volumus oblinere.

Modificatio prirnorum privilegioriim et exemptionis.

Et insuper omnia alia et singula in preedictis nostris îiteris quarum tenor superiusest insertuscontenîa,nec non alia privilégia et indulgentias tam a nobis quam a quibusvis Romanis Pontiticibus pradecessoribus nostris et aliis prsefatis decano et capitulo sub quacumque forma et expressione verborum (quodam privilegio quod cîicti decanus et capitulum se babere prœtendunt, per quod ut asserueruntpossunt in eorum injuriatorcs jurisdictioncm ecclesiasticamexercere, in quantum pracmissis non obviât dumtaxat excepto^) omnesque pactiones , conventiones et transactiones inter ipsos hactenus initas, quatenus praemissis vel eorum alicui obviare noscunlur, cassamus et irritamus ac nullius deinceps esse volumus roboris vel momenti.

Excommunt'catio in eos qui infringent liane bullam.

Cœterum ut partes praedictae omnia et singula quse in prœsentibus sta« tuimus, ordinavinuiSj concessimus et voluimus ut praeferlur, studeant inviolabilité!* observare, eisdem partibus districlius inbibemus ne ipsarum alterutra per se vel alium vel alios directe vel indirecte contra pramiissa vel ipsorum aliquod in pra\judicium partis alteriiis quomodolibet altentare prœsumat; episcopum et alios qui contra inhibitioncm bujusmodi attentare prresumpserint nec non altentantibus dan tes auxilium, consilium vel favorem, dummodo de personis sub slatutis ordinationibus, concessionibus et voluntatibus bujusmodi comprehensa; existant, singulOj vidclicct eorumdem excommunicatiunis senlentia innodantes, a qua per alium quam per Romanum Ponlificem prseterquam in mortis articulo absolvi non possint, nisi primitus parti ltesic satisfeceriut com petenter, Quo casu permitlimns quod illi qui contra partem episcopi per ipsuni episcopum aut ejus vicarium vel officiaient, qui vero contra partenj decani et capituli prœdictorum in bac parte fecerint per dictum decanum

G01 HI8T0I11 M l/ÉOUSE M MàXB.

aut illum quem idem capitulum ad hoc duxerint depulandum possint ab cadcm sententia beneficiuin absolutionis obtinere. Nulli ergo oinnino hominum licoat hanc paginait) nostrorum statutorum, onlinaLonuin, concessionum, volunlatis, cassations, itiit.tt i<* n is, inbibitionif, innodationis et permissions inl'ringerc vel ci ausu lemerario contraire. 64 quis autemhoc attcntarc pr.tsumpserit, indignationcin oiiinipoleiitis Dei et bcatorum Pétri et Pauli Apostolorum cjus se novci it \m msurum. Datum Avenioni, tertio calendas niartii, Ponlificatus noslri auno nono.

Sic sif/natum supra plicam in parte inferiori duplicata Sifredus. In capite autem flBotees, subtus vero plicam in capite 200'' p. Bosquerii. Et sigillatum sigillo plumbeo inserto funibus sericeis rubei croceique coloris, in cujus sigilli plumbei una parte insculpta sunt duo capita, in altéra vero parte scripta sunt hœc verba Clemens pp. vu.