DECLARATIO APOSTOLICA SUPER BULLA PR^FATA
Clemens episcopus servus servorum Dei ad perpetuam rei memoriam.
ApostolicœSedis providentia circumspecta non nunquam facta et ordinata per eam dilucidat prout pro conscrvatione juris cujuslibet expedire cognoscit.Sane dudtnn Ecclesiam Cenomanensem,dccanum etcapitulum et canonicos ac nonnullas alias peisonas ipsius Ecclesiœ ac familières et servitores eorum ab omni jurisdictione ordinaria, dominio, visilalione et potestate omnium patriarcbarum, achiepiscoporum, episcoporum et specialiter bonœ memoria? Gonterii, arcbiepiscopi Senonensis,tunc episcopi Cenomanensis, successorum suorum et aliorum quorumcumque prorsus exemimus et nonnulla alia privilégia cis duximus concedendum. Post modum pro parte vero venerabilis fratris nostri Pétri episcopi Cenomanensis nobis exposito quod ex pracmissis jurisdictio sua episcopalis multipliciter et enormiter lsedebatur, et quod pra?missorum occasione graves dissensionum m a te rire inter eum ex una parte et decanum et capitulum supradictos ex alia exortœ fuerant, et graviores in futurum oriri verisimiliter timebantur; Nos in pracmissis nonnulla slatuimus, ordinavimus, concessimus, voluimus et fecimus prout in nostris inde confectis literis plenius continetur, quorum tenorem de verbo ad verbum prœscntibus inseri fecimus qui est talis. Clemens episcopus servus servorum Dei ad perpetuam rei memoriam, et cœteraut supra. Datum Avenioni tertio calendas martii, Pontificatu snostri anno nono. Nos igitur intentionem nostram quam babuimus circa correctionem et punitionem familiarium dietorumepiscopi et successorum suorum, si in ecclcsia pnedicta dcliquerint, patefaccre, ut jus suum cuilibet ipsarum partium conservetur, tenore pra.'sentium declaranius hujusmodi nottre intentionis fuisse quod si familiares ipsi in pr.vdicta Kcclesia Ccnomanensi deliquerint, eorum correctio et punitio quo ad delicta per cos in ecclcsia ipsa commisse ad deçà-
num dictce Ecclesiœ qui pro tempore foret et eosdem capitulum solummodo périmèrent, dictiquc decanus et capitulum eos prœdicto episcopo vel ejus vicario aut officiali etiam requisiti restituere minime tenebuntur ; et vcrbum (Ecclesia) inclausula. Si vero familiares ipsi in ecclesia, domibus canonicalibus aut terra prœdictis graviter deliquerint, praedicti decanus et capitulum ipsos capere valcant, scd eos prœfato episcopo vel ejus vicario et officiali super hoc débite requisiti restituere teneantur; in proefatis lileris contenir, et quicquid aliud in literis ipsis quod intentioni nostrae hujusmodi sit contrarium, oppositum, propter oceupationem nimiam et errorem posita extitisse, iliaque pro non positis haberi volumus etjubemus. Nolcntes pra?tcrea propter ea literis ipsis alias in aliquoderogare. Nulli ergo omnino boininum liceat banc paginam nostrœ dcclaralionis,voluntatis et jussionis infringero vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem boc atlcnlare prœsumpserit, iudiguationem omnipotentis Dei ac beatorum Pétri cl Pauli Aposlolorum ejus senoverit incursurum. Patum Avcnioni, sexto nonas maii, nostri Pontiticatus anno nono.
Conservatoria super privilegiis prius insertis.
Glemens episcopus servus servorum Dei, dilectis filiis decano Ecclesiœ Carnotensis et transligerensis in Andegavensi ac de Media in Nannetensi Ecclesiis arebidiaeouis, salutem et Apostolicam benedictionem. Justispeteutium desideriis libenter annuimuseaquefavoreprosequimuroportuno. Sane dudum volontés Ecclesiam Cenomanensem, cujus gloriosus Confessor Julianus, qui de numéro septuagenta discipulorum existons a beato Clémente ad partes illas destinatus, illum populum gentilem, errore tenebrarum deposito , ad fidei catbolicae cultum rcduxit , prior fuit antistes, favore prosequi gratine specialis ob ejus sancti reverentiam,necnon consideratione ebarissimi in Cbristo filii nostri Caroli Francorum régis , illustris ipsius Ecclesia} canonici prœbendati dignis extollere titulorum insigniis, et amphe dict;eScdiscommunire prœsidiis, ut personrein eadem Ecclesia degcnles eo divinis obsequiis votis ferventioribus intenderent , diclamque Scdem eo majoris devotionis affeclu studerent revereri quo ipsae ipsaque Ecclesia dotahe extiterent majori libertate; Ecclesiam ipsam, decanum, capilulum , canonicos, capcllanos, vicarios, clcricos eborarios et alios quoscumque dignitates, personatus , officia et bénéficia in eadem Ecclesia curala vel non curala obtinentes neenon familiares et servitores eorumdem tam laicos quam clcricos tune présentes el ex tune futuros, una cum dictorum decani , capiluli, canonicorum, capellanorum , vicariorum, clericorum, eborariorum , beneficiatorum , ofiieiatorum, familiarium et servitorum , dignitatibus, personatibus, ofluiis et beneficiis curatis et non curatis, domibus, jurisdictionibus, jiiribus, possessionibus, bonis patrimonialibus et aliis quibuscumque et ubicumque, etiamsi extra Ecclesiam existèrent, ab omni jurisdictione ordinaria, dominio , visilationc, et potestate qualibet omnium et sin-
664 HISTpInE DE l'taiU* I»U MANS.
gulorum patiiarcharum , archiepiscoporum , epifcoporom, et speciulitcr bonic mcmorix Gonterii, urcbiepiscopi Soaonensis , tune episeopi Cenpmanensis, successorum suorum et aliorum Qrdioariorum quorumqui-, de speciali dono gratix, ex nostra cerla scient in , per DOStrai lileras prorsus exemimus , et Apostoliea tulhoritate lotoliter Uberavimui bujusmodi Ecelcsiam, decanum, capitiiliini , canonteoa et alios prxdiclos, cuin omnibus et NBgtllM supradirlis, in jus et proprietatem beati Petrj, et sub nostra etdictx Sedis protectiouorn susci pion tes, ipsi Ssdi Apo>tolicas dumlaxat immédiate subesse subditos et subditos fore in pcipuluuui decernimuset etiam ordiuamus.
De exemptione ab omni jurisilictione ordinaria , et cetera quoad
sensum et sœpe quoad verbv.m , ut supra.
Quod correctio familiarium episeopi in Ecclèsia delinquentium ad
capitutum spectat.
Et subsoquenter volontés intentionem quam habueramus circa correctionem et punitionem familiarium episeopi et successorum suorum, si in prxdicta Ecclèsia delinquerent, palefacere, et jussuum cuilibet ipsarum partium conservarelur, lenore aliarum nostrarum litterarum dcclaravimus nostrre hujusmodi intentionis fuisse quod si familiarcs ipsi in prxdicta Ecclèsia Ccnomanica delinquerent, eorum correctio et punitio quo ad delicta in Ecclèsia ipsa commissa ad decanum dictx Ecclèsia? qui pro tempore foret et eosdem capitulum solummolo pertinerent. Dictiquc decanus et capitulum eos prxdicto episcopo vel ejus vicario aut officiali etiam requisili restituera minime tenerentur; et verbum ^Ecclèsia) in clausula. Si vero familiarcs ipsi in Ecclèsia, domibus canonialibus, aut terra prxdictis graviter delinquerent, prxdieti decanus et capitulum ipsos capere valeant, sed eos pra?fato episcopo vel ejus vicario aut officiali super boc débite requisiti restituera leneantur. In prxfatis literis contenta et quidquid aliud in literis ipsis quod intentioni nostra? hujusmodi esset contrarium appositum propter occupationem nimiam et errorem posita extitisse, illaque pro non positis haberi volumus et inhibuimus, nolentes propterea literis ipsis alias in aliquo derogare, prout in noslris dictis literis diversis inde confectis pleniuscoulinetur.
Ne capitulum et ejus subditi ratione privilegiorum molestari possint.
Cum autem ( sicut exhibita ipsi nobis nuper pro parte dieto; uni decani et capiluli petilio continebat), ipsi neenon canonici, capellani , viearii , clerici, chorarii et alii dignitatos, personatus, officia et bénéficia in eadem Ecclèsia obtinentes ac familiarcs et servitores prxdieti dubitant se contra tenorem exemptionis privilegiorum, constilutionum , ordinationum , concessionum , voluutatis et deelarationis hujusmodi ab aliquibus indebite mole&tari, pro parte ipsorum fuit nobis humililer supplicatum ut
providere ois super hoc de benignitato Apostoliça dignaremur. Nos igilur hujusmodi supplicationibus inclmati, discretioni vestraï per Apostoliça scripta mandamus quatenus vos vel duo aut unus vestrum per vos vel aliura seu alios cxemplionem, privilégia, constitutiones, ordinationes, conccssioncs , voluntatem , et declarationem et alia supra dicta faciatis anlboritate uostra immobiliter observari. Non permiltentes decanum, capitulum, canonicos , capellanos , vicarios , clericos, chorarios et alios dignilales, personatus. officia et bénéficia obtiuentes, ac familiares et sorvitores praedictos aut eorum aliqueni contra tenoremexemptionis, privilegiorum , constitutif nu m , ordinationum, concessionum , voluntatis et declarationis hujusmodi ab aliquibus iudebite molestari, molestatores neenon contradictores quoslibet et rebelles quotiescumque expédient nostra authoritatc per censurai» ecclesiasticam appellatione postposita compescendo, non obstantibus si eisdem patriarchis, archiepiscopis , episcopis vel quibusvis aliis contradicitur vel divisîm a praedicta Sede indultum existai quod interdici, suspeudi vel excommunicari non possint , per literas Apostolicas non facientes plonam et expressam de verbo ad veibum de indulto bujusmodi mentionem. Datum Avenioui, sexto idus julii, Pontificalus nostri auno duodecimo.
Et super plicam scriptum erat g G. Perfccti expedit. octavo idus augusli anno duodecimo. P. de Yalle. Et supra plicam P. de Mussiaco. XXV.
Aliœ huîlœ démentis Septimi super discordia inter episcopum et capitulum Cenomanense occasione privilegii prœdicti et causarum matrimonial ium. Vrior est de causis matrimonialibus.
Clemens episcopus servus servorum Dei ad perpetuam rei memoriam. Sincère devotionis affectus quo dilecti filii decanus et capitulum Ecclesise Cenomancusis Nobis et Ecclesioe Romanœ immédiate subjectac- Nos et Sedem Apostolicam reverentur, promeretur ut eos Apostolico favore prosequamur. Dudum siquidem decanum et capitulum ac Ecclesiam, ac etiam praedictos canonicos et nonnullas personas ejusdemEcclesiœ ac familiares eorum ab omni jurisdictioue ordinaria, dominio, visitatione, et potestate omnium patriarcharum, arebiepiscoporum et specialiter bonac memoriae Gonterii , archiepiscopi Seuoncusis, tum episcopi Genomanensis, successorum suorum et aliorumquorumeumque prorsus exemimus, et nonnulla alia privilégia eis duximusconcedenda. Post modum veroex parte venerabilis fratris nostri Pétri, episcopi Cenomancnsis, nobis exposito quod ex preemissis jurisdictio sua episcopalis enormilcr loedcbatur cl quod praemissorum occasione graves dissentionum maleriae inter eum ex una parte et dictos decanum et capitulum ex aliaexorlœ fuerant, et graviores exoriri verisimililer timebantur; Nos super iis providere salubriter affectantes, in praemissis nonnulla duximus statuenda et etiam ordinanda. Et inter caetera statuimus et ordinavimus quod viginti domus consistentes
HISTOIRE DE i. BGLI&E DO MANS.
in qu;u!um terra rcfjnlin ntmcupata dielorum decani et capituli , jam acquittai, et atta trîgtnta in dicta terra tel extra in posterum ecquirendc in certis caiibni domos eanoaicalea , aeemii iidcm deramn et capituluni et nonnotli alii tam clerici qnam laici tune expn m eeeeitt afa omni jurisdictione et po testa ta dicti Pétri episcopi . im inorum
episceporum Cenontaneneium promis exempti, ac eisdem dectno et capitulo immédiate, et per eoa Apostolicn Sedi subjecti. Etquod'omnimodo jtiriedictio spii itualis et ecclesiaatica tain in criininalibus qu.un in civiliUus, cuju> idem decanus et capilulum possent esse capacea in prsef.ilos sic exemptes* noc non in dictia quinquaginta doraibus commorantes ubicumque cnntraborent vel deliuquerent, et in alios quoslibet in dictis doraibus conlrabenles ant deltnquentes ad prscfatos decanum et capitnlum, ac eodem decano absente ad ipsos capittilum ex lune in autea perpeluo pertinentes. Et subsequenter per Nos accepte qaod dicti decanus et capilulum cognilionem causarum matrimoniatium prajtexlu prœscriptie clausulœ sibi vindicare nitebantur , declara\iinus quod dicti decanus et capitulum prastextu dictas clausulae de dictis vel aiiis eauaîi in quibus nullam de jure debent jurisdictionem habere nequirent cognoscere, vel se aliquatenus de iisdem intromittere , déclarantes irritum et inane quicquid in contrarium a quoquam quavis aulborilate contingeret atlentari, prout in nostris inde confectis literis pleuius continetur. Cum autem sicut exbibita nobis pro parte dictor uni decani et capituli petitio continebat, prsedicta statuta et ordinationes post diversos tractatus super praemissis ad Sedem Apostolicani prxdictam babitos inter nonnullosex venerabilibus fratribus nostris dicta? Roinanœ Ecclesiœ cardinalibus prsedictorum episcopi , dccani et capituli partibus bine inde tractantes \n\vsentibus, etiam et consentientibus procuratoribus parti um earumdem facta fuissent, quanquam in dictis literis super praefatis statutis et ordinationibus confectis de diclo consonsu non fuisset expressuin, iidemque decanus et capitulum de dictis causis matrimontalibus et aliis causis (etiam quorum cognitio ad ipsos de jure non spectat), vel eaium aliquibus cognoscere consueverint ab antiquo etiam ante statuta et ordinationes prajdicta de quibus in praedictis literis super dicta declaralione confectis nulla mentio facla fuit; Nos />adem statuta et ordinationes perpeluo cupientes irrefrag ibililcr observari, ipsorumque decani et capituli in bac parte volumus ac eisdem decano et capitulo tenore piasmlium autboritate Apostolica concedinius quod ipsi de dictis matriinonialibiis et aliis causis perindc cognoscere possiul ac deboant sicut ante déclarationem bujusmodi cognoscere polcrant et debebant, non obstanlibus declaralione et decreto prnedictis et alii- cootrariisquibuscnmquc ; deccrnentes irritum et inane quicquid in contrarium a quoquam quavis autlioritate contigerit atlentari. Nulli ergo heminum lu rat liane paginant nostra? voluntatis , concession» et coastitutionia infringere vd ei ausu teincrario contraire. Si quia autem hocattentare pnesumpserit, indignationem omnipotenlis Dei et bealorum Pétri et Pauli Apostolorum ejus
§e noverit incursurum. Datum Avcnioni, duodecimo calendas januarii, Ponlilicatus nostri anno decimo quarto.
Posterior bulla super discordia inter episcopum et capitulum Cénomànense, ratione privilegii prœdicti.
Clemens episcopus servus servorum Dei ad futuram roi memoriam . Nuper cum inter vencrabilem fratrem nostrum Pctrum episcopum Ceno manensem et dileetos lilios capitulum Cenomanense super nonnullis exemptionem eisdem capitulo et Ecclesiae Cenomanensi concessam concerneutibus, et prnesertim occasione cujusdam privilegii exemptionis seu ampliationis dudum, videlicet decimo septimo calendas augusti Pontificatus nostri anno quinto, et quarumdam literarum subsequenter per eosdem capitulum a Nobis impetratarum dubitarentur verisimiliter nonnulla pôsse discordiœ lites et jurgia in posterum suscitari; Nos discordiis, litibus et jurgiis hujusmodi obviare cupientes diversis nostris literis dcdimus in mandatis episcopo ut ipse infra certi temporis spatium certos vel certain procuratores vel procuratorem sufficienter instructos vcl instructum cum literis et juribus ac capitulo prœfatts ut ipsi in Ira spatium hujusmodi procuratorem seu procuratores cum hujusmodi et aliis privilcgiis per Nos aut quoscumque Romanos Pontifices prœdcccssorcs nostros aut quoslibet alios prœfatis capitulo concessis et scripluris aliis quarumlibet aliarum sententiarum, transactionum, compositionum, slatutorum, observanliarum seu consuetudinum quorumeumque quibus in bac parte pra?fatus episcopus et capitulum intendebant se tueri; ut ipsos super pra?missis concordare possemus, ad Noslram pnosontiam destinare curarent ; alioquin ex tune qnameumque exemptionem per Nos eisdem capitulo concessam ctejus effectuai suspendimus, usque ad beneplacitum nostrum ; et nibilominus ad ipsi us revocationem in totum vel in parlcm aut declarationem seu moderationem procederemus. Et subsequenter dilectis finis" nostris Petro tifuli Sancti Marri, Nicolao tituli Sandre Maria? translvberim ac Thomœ tituli Sanctœ Praxcdis presbyteris cardiiialibus oraculo viv;c vocis commisimus ut ipsi super prœmissis ante didos episcopum et capitulum concordarent. Et deinde episcopus et capitulum prsefati dileetos fllios Petrum de Forgis et GuillelmumThebardi canonicos Genomanenses procuratores suos sufficienter instructos ac habentes ab ipsis episcopo et capitulo ad tractandum inter ipsos et cos amicabiliter concordandum super prœmissis specialem potesiatem ad noslram prœsen- Liam, cuti eisdem literis, juribus, scripluris, et privilegiis vcl corum veris transsumplis sub publica redactis, cum ipsorum originalia tam longarum viarum periculis exponerc non audcrenl, destinaverint ; et corain eisdem canlinalibus inter ipsos procuratores coram cis comparent es dîu circa tractalum bujusmodi extitit processum. Cum autem inter partes prœdiclas nonduin sit concordia subsecuta, et sicul exbibita nobis nuper pro parte diclorum Pétri et Guillelmi pelilio continebat, per cos non stelerit nec
stet quominus tractatns ipsc habticrit et babeal bonum finem, ac ipsi a[)ii(l Scdcm Apostolicam ibsqae gravibafl dispendiis dictse Eccleeto ncquoant diutius rcmanere; cl in cadcin caria certoi procui aton - diçloraaa
c.ipiluli sufiieicntcr instruclos et liabcntcs potest.ilcm limitera inlcn l.mt (limittcre; Nos comparilioncrii bujusmodi suflicientcii) repaUatef ac cupienlesdispendiisobviare, prefalts Pctroet Guillelmo abeadem caria recedendi Jicaltatera-,aathorHate Apostolica lenorcprssentium literarma lar-
gimur. Et insuper dilccto filiodecano ipsius Ecclosin- et pra ri a capKulo cadcin autborilate conccdimus ut ipsi privilegiis,liberta!ibus, fraochlsifs, consucludinibus, observ anliis et compositiouibus, ac prajsertim pmftegiis etexemptionibusper Nos eisconccssispcrinde uti et gaudere valeant ac si lilerœ et mandata bujusmodi et alia pnprobsa non forent facla, et prout antea gaudebant et ctiam utebantur. Volumus quod pr;odicti Pelrus et Guillelmus aliquos dictorum capituli procuralores sufficienlcr instructos ac similem babentes potestatem in caria dimiltant antedicla. Notltergo lioininum oinniuo liceat liane paginam nostr.c concessionis et vohintalis infringerc vel ci ausu temerario contraire. Si qnis aatera boc attenfare prccsumpserit, iudignationemonmipotentisDei et bcatorum Pétri et Pauli Apostolorum ejus se noverit incursurum. Datum Avenioni, undecimo calendas februarii, Pontificatus nostri anno octave.
Aliu declaratio litterarum primarum exemptionis démentis VII.
Clemens episcopus servus servorum Dei ad futuram rei memoriam. Scdis Apostolicœ providentia circumspecta quictem et pacem perquirens subditorum, ne quavis occasione et causa inîer ipsos oriantur jurgia sive lites, libenter occurrere consuevit. Duilum skratdeui consideratione ebarissimi in Christo lilii nostri Caroli régis Francorum, et ctiam c\ céleris aliis causisj dilectis filiis decano et capilulo ac singulis personis Eccle>i;e Ccnomancnsis, ipsi quoque Ecclcsioc cujus idem vex canonicus exislit, quoddam exemptionis privilégiera per nostras cerli tenons [itéras cona s- 6imus, quaruin ténor de verbo ad verbum talis esse noscitur.
Ténor litterarum primarum exemptionis Ecclesiœ Ccnomanensis , ut supra. Supplicatio Gonteri contra primant bullam exemptionis.
Post moduni vero ad suppficationem vencrabilis fratris nostri Gonleii, episcopi Ccnomancnsis, quasdam super proemissis declarationis litleras cidem episcopo concessimus, quarum Ctiam lenor in luce verba sequilur.
Ténor litterarum p ri mœ declarationis circa exemptionem prœfatam. ut supra.
Cum autem sicul âCCCpimus ab aliquibus asseratlir per litleras declarationis bujusmodi dictis prioribus exemptionis lileris et contentis in cis plurimum esse derogatum, et proplerea prœfati decanus et capitulum
TiÈGES JUSTIFICATIVES. 67 i
dubitant et alios pra?dictos pra?missorum occasione possc in poslerum molcstari, impeti vei tuibari ; Nos dubitationem hujusmodi amovcrc ipsôrumque decani et capituli et aliorum prasdictorum vexationibus, inquielationibus et molestationibus quibuscumque , quantum cum Deo possumus, obviare volontés, ipsôrumque supplicationibus inclinati, prccdictarum exemptionis ac etiam declarationis ïiterarum visis, altentis, et diligenterinspectis tenoribus, volumus, et authoritaleApostolicacx ccrta scientia nostra ordinamus, quod memoratis declarationis litteris in sua plcna remanentibus roboris tirmitalc, omniaet singula in eisdem exemptionis litteris contenta etexpressa, plene ac intègre, et perpetuo ac inviolabilité!* observentur. Iliaque omnia salva semper nostra declàratiouc prœdicta eisdem autboritatc et scientia confirmants, et perpeluam habere volumus et decernimus firmifatern. Nulli ergo omnino bominum liccat hanc paginam nostrae voluntatis, ordinalioriis, confirmationis et constitutionis infringere, vel ci ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare prœsumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum iPetri et Pauli Apostolorum ejusdem noverit incursurum. Datum apud Villam Novam Avenionensis diœcesis septimo calendas novembris, Pontilicatus nostri anno quinto.
înstrumentum intimatioms pnvilegii exemptionis capituli Cenomanensis factœ domino avehiepiscopo Turonensi*
In nomine Domini, amen. Pcr hoc prœsens publicum instrumenlum cuuclis pateat evidenler, et sit notum quod anno Domini miilesimo trecentesimo octogesimo quinto, et die veneris septimo mensis julii, indictione oclava, Pontificatus sanctissimi in Chrislo Patris domini nostri; domini démentis divina providentia Papai Septimi, anno septimo, coram reverendissimo in Christo paire et domino, domino Scguino, miseratiouc divina palriarcha Anthiocheno, adminislralorc perpetuo Ecclesiai Turonensis, in mei hotarii publici ac testium subscriptorUm ad hax spécial i ter vocatorum et rogatorum prœsentia, pcrsonaliler constitutus venel-abilis et circumspcctus vir magister Petrus de Forgis in ufroque jure licenliatus, archidiaconus de Castrolidi, in Ecclesia cenomanensi, procuratoret nomine procuralorio venerabilium et circumspedorum virorum dominorum decani cl capituli dicta; Ecclcsinc Ccnomanensis litleraloriae deslitMtuscxhibuit coram codem domino patriarcha administratore, et mihi dicio notario tradidit ad legendum quasdam litteras Apostolicns dicti domini nostri Pap;c, cjus vero huila plumbea cum fîlis sericis more Rornarue curia? bullalas , sanas, intégras, non vitiosa*, non abolitas, non cancellalas, nec in aliqua sui parte suspectas , sed infini prorsus vitio et suspicionc carenles, qiiarum ténor de vorbo ad verbum sequilur in lus vernis. C.lemcns episcopus servus servorum Dei, etc. Po.st quiium quidem lillcrarum Aposîolicarum exhibitionem dictus dominus archidiaconus, procuralor jnm dictus, cidcin domino palriarchic et administra-
r,7-2 HISTOIRE DE \! ÉGLISE DO M\.V.
tori Ecclcsiœ Z«roneBSÎl uratiosc cxposuit quod dominus noster Papa Clcinens pradtClM «lu (un Ecclcsiam Cenomam u-< m, iecaauia, capituluin, canonicos, capcllanos, vicarios, clericos, chorarios, et alios quosciunquc dignitates, personatus, officia et bénéficia in eadem Ea curatavel non curata obtinontef, me MU funiliarcs et servitores corum- (K'in tain laicot, quam clericos, pneteni i 1 1 (utaro*-, dm cum dictorum dccini, cnpituli, canonicorum, capcHaoorum, \ icariorum, clcricorum, ebortriorum, benefieiatorum, ofticiarioruoi, ramiliarinm et territortiRi dignitatibus, peraonatibos, officiis, benenciil curatia vel non curatia, dnmîbns, juribus, posse&skraibus, bonis patrimoaiaUbiH et aliis quibusciimque, et ubicumque, etiainsi extra dictani Ecclcsiam exi tant, al Omai jurisdictionc ordinaria, dominio, visitatione, et potestate qualibef, omnium et singutorum palriarcharuni, archiepiscoporam, tpiicayaiafM, et specialitcr révérend i in Christo patris domini Ciontcri episcopi inoderni Ccnoinanensis, suecessorum suorum et aliornrn ordinariornm quoruincnmq'ie,dc speciali dono gratifie ex cerla sua scienlia exonérât, et Apo-tolica authoritate totalitcr liberaverat, proul in litieris supra seriptis plcnc continclur. ldcirco bujusmodi exemptioncin et omnia et lingula in ipso contenta, modo et forma in eisdem litteris conlc-ntis memoratus procurator praefato domino patriarche et administratori intiniavit, insinuant et notilicavit. Qui quidem dominus palriarcba et administralor dulciîcr et graliosc respondit, quod ordinationibus et mandata Aposlolicis obedire et obtemperare volebat el iulcndebal toto posse. De quibus omnibus et singutts supra dictis, prœfatus dominus arebidiaconus de Gastrolidi procuralor et procuratorio nominc quo supra petiit et requisivit a nie dicto notario sibi tieri et reddi imum seu plura instrumenta publica. Acta fucrunt hœc Turonibus in bospitio arcbicpiscopali et in caméra ejusdem domini patriarcha; et administratoris, auno, die, indictione ot Pontihcatu quibus supra, prxscnlibus venerabilibus et dtecretû Niri» magislris Nicolao de Nulleio subdiacono Eccleaiœ beatissimi Martini Turoncusis, Joannc de Foresta Ccnoinanensis et Andegavcusis Ecclesiarura canonico, Joanne Jacqucmin in iegibus licentiato et Jeanne Coqucn clcrico Cenomancnsis diœccsis, ac pluribus aliis lestibus ad pr.emissa vncalis specialitcr et rogalis.
Et me Guillelmo Grésille presbytère- Garnotcnsil diœccsis publiio Apostolica et imperiali authoritatibus notario, qui dictarum litterarum exhibition'!, expositioni, responsioni et aliis praemissifl , duin sic ut piicmittilur agerentur et lièrent, una cum praenominatis testions pi interfui, ac ea sic ficri vidi, cl audivi, et in notam recepi, de qua bec pressens publicum iustrumcnlum abstrahi et scribi per alium tieri, me aliis occupalo negotiîs, hic me subscripsi, et signo meo consuelo signavi requisitus et rogatus in lidem et testimonium singulorum prathiissoruia.
ÀRRESTUM PRO JURISDICTIONE CAPITULI CENOMANENSIS (1397).
Carolus Dei gratia Francorum rex, universis présentes litteras inspecturis, salutem. Notum facimus quod cum dilectus ac fiilelis consiliarius noster episcopus Cenomanensis nuper nobis conquestus fuisset super eo quod, licet de jure communi omnis jurisdictio ecclesiastica,ac exercitium ejusdem, monitionumque , èxcommunicationum , aggravationum et cjcterorum mandatorum ad jurisdictionem ecciesiasticam spectantium in suo episcopatu Cenomanensi ac super habitanlibus ejusdem, prasertim suis subditis, ad ipsum, et ejus officialem solum, et in solidum sit et pertineat, et ad causant hujusmodi et alias débite fuisset et esset in possessione etsaisina; tamen quod dilccti nostri decanus et capilulmn Ecclesiœ Cenomanensis, aut alii ex parte ipsorum, non poterant nec debebant cxercere, seu exerceri facere in super habitanlibus episcopalus ipsius praxlicti episcopi subditis aliquam jurisdictionem spiritualein, nequc facere mandata, excommunicationes, aggravationes, aut alia ad jurisdictionem ecciesiasticam spectantia; maxime superquibusdam cxistenlibus et commorantibus in curiis, seu parochiis ipsius episcopi subditis, nisi de ejusdem episcopi, vel ejus officialis prsedicti licentia et mandato. In possessioneque et saisina erat, quod quotiescumquc decanus et capitulum supradicti , de facto per interprisiam mandaverunt litteras suas excommunicatorias, vel citatorias exequi per curatos ipsius episcopi subditos, ac in cur^ et parochiis sibi subjcctis, idem episcopus per se, vel per ejus officiarios, usus et gavisus fuisset, per tanlum temporis spatinm de cujus contrario memoria hominum non cxtabat, aut saltem quod sufficiebat , vel sufficere debcbat ad bonam posscssioncm et saisinam existente. Marti nus Belochin pro notario et officiario dictorum decani et capituli se gerens, ab anno citra ad ccclesiam parocliialem sancti Pétri iuhumati in villa Cenomanensi ipsius episcopi subjeclam accesserat, et ibidem absquc ipsius episcopi, vel ejus officialis licentia, hora qua curatus missam suis parroebianis celebrabat, q'iamdam litteram sigiilo decani et capituli prœdictorum sigillatam impetuose per magnum temporis spatium legerat, ac de corumdem decani et capituli autliorilatc publicaverat pro excommunicato Johannem Eustacbiibabitatorcm diclie villa: Cenomanensis ipsius episcopi subjectum denunciando, quem et alias pluries idem decanus et capitulum pro excommunicato et aggravalo cum pulsatione campanarum , candelis ardentibus denunciari fecerant, et adeo rigorosc prosecuti fuerant , quod ipsum emendam eis gagiare compulcrant. Quo facto postmodum al) eis fucrat absolutus. Qupc facta fuerant per dictos decanum et capitulum ac Martinum Belochin contra jura, dignitates , nobilitates, saisinas et possessioncs ipsius, interprandando ac eum in suis dictis possessionibus et saisinis perturbando indebite, et de novo, ve dicebat. Et ob hoc certas querimonke litteras a nobis oblinucrat, quarum virtutc decanus et capitulum ac Marlinus Belochin supradicti, qui se carumdcm y. 43
071 HISTOIRE Dl L ÉGLISE DO MANS.
Htterarum cxecutioni opposuerant ad ccrtam diem lapsam , in nostra parlamenti caria fucrant abjournati , suai uni oppottHonum etottf dicturi uUeriusquc processuri et facturi quod effet raiionif. Coastittttil igitur propter hoc in dicta enria nostra partibus ante dictif, tea connu procuratoribus, lucc et alia latius recitando oinne facturn périmons proponebat, et conclusiones laciebat ad casum novitatis ipectanlM; pefâadk) insuper recredentiam in casu dilalionis, sibi atlento quod de jure communi fundatus crat fieri et adinclinari , dictosque decannm et capitulum in cjus danniis et interesse et expensis condemnari. Decano et capituk) supradictis plura facta et rationes et exemptionem a dicti episcopi jurisdiclione , tain pro se, quain suis subdilis curatis, chorariis et aliis habituai Ecclesiaî Cenoniaucnsis deferentibus, uonnullasque pradecessoruin ipsius episcopi compositiones ex adverso proponentibus ad finem quod dictus episcopus non admitteretur, et si admittendus esset, possessiones et saisinas possessionibus et saisinis dicti episcopi contrarias proponcbanl, ac conclusiones faciebant ad casum novitatis spectantes, restabilimentum primitus et ante omnia fieri , ac recredentiam sibi , et non dietû episcopo adinclinari petendo . nec non et quod idem episcopus in corum expensis condemnaretur. Dicto episcopo duplicante, et ad finem quel ipse ad omnia sua proposita admitteretur, modo autem dicti decanus et capitulum et aliis prout supra pluribus super hoc rationibus allcgalis concludentur. Tandem parlibus antedictis in omnibus quœ circa pnemissa et tam replicando dicerc et proponere voluerunt ad plénum auditis, visis super querimonia dicti episcopi, ac relatione exécutons ejusdem, una cum litteris exemptionis et compositionis praedictarum , ac cœteris actis, monumentis earumdem, consideratisque, et altenlis diligenter omnibus circa hoc attendendis et considerandis, et quae eamdem curiam nostram movere poterant et debebant. Per arrestum ejusdem curiœ nostrsc dictum fuit, quod partes prœdiclse erant et sunt hinc inde ad proposita sua admittendae, ac eas admisse, et admiîlit curia nostra supradicta, erantque et sunt contraria}, et non poterant neque possunt suis factis expediri. Facient igitur facta sua super quibus inquiratur veritas, et inquesta facta, et eidcio .curia? reportata fiet jus. Et per idem arrestum prnefàta curia nostra recredentiam rei conlcutiosœ supra dictis decano et capitulo fecit et adinclinavit , facit et adinclinat, lite praesenti durante. In cujus rci testimoniuni priesenlibus litteris nostram jussimus apponi sigillum. Datum Parisiua in parlamcnlo nostro prima die decembris anno Domini millesimo trecentesimo nonagesimo septimo, et regni nostri decimo octavo. ( Hic signatum supra plicam. Per arrestum curiœ J. Villeguin. )
flÉCES JUSTIFICATIVES. <)7!>
