DE SOLESMES

Ludovicus Secmidus Dei gracia rex Jérusalem et Sicilie, ducatus Apulie, dux Andegavie comitatuumque Provincie et Forcalquerii, Ccnomanic, Pedimontis ac Rouciaci cornes, dilectis nostris thesaurariis et quibuscumque jurium nostrorum perceptoribus et receptoribus ducatus Andegavie et comitatus Cenomanic nostrorum predictorum presentibus et fuluris ceterisque ad quos spectat et présentes pervenerint, cuilibetquc et loca tenentium ipsorum fidelibus nostris dilectis, graliam et bonam voluntatem. Significamus vobis quod nos intendentes animabus parentofum nostrorum atque nostre et successure posteritati nostre considère et divine majestatis misericordiam sub spe obtinende venie peccatortim invocare oralionibus et intercessionibus justorum, quasdam patentes nostras litteras magno Majestatis nostre pendenti sigiilo coinmunitas , venerabilibus priori et conventui prioratus de Solesmes prope castrum nostrum de Sablolio ordinis sancti Benetlicli , nos concessisse recolimus liujus per omnia serici. Ludovicus Secundus Dei gratia rex Jherusalcm et Sicilie, ducatus Apulie, dux Andegavie, comitatuumque Provincie et Forcalquerii, Genomanie, Pedimontis ac Rouciaci cornes, venerabilibus viris priori et conventui prioratus de Solesmes prope castrum nostrum de Sablolio ordinis sancti Benedieti presentibus et futuris fidelibus nos- Iris dilectis, graciam et bonam voluntatem. Etsi constituti suinus super gentes regiam sedem obtinenles et grandis honoris fastigium assecuti, postquam justuset humilis corde Dominai in popidosuo per holocaustum humililatis nostre voluit nos obtinerc principatum ; cordi nostro semper

infuit specialis fîducia que precipue oracionum vestrarum fulti subsides salubriter ad gloriam ipsius summi Dei feramus omis sollicitudinis nobis commissi talenti, lirmara spemobtinentes, et cum spiritus exultatione confidentes vos eleclam Dei familiam studio sancte conversationis et vite et quia perevidentes signa percipere polestis quœ mens nostra sepe fluctuât et generalis gratia regibus attributa adhuc persequentium impugnacionis in nos tolliditur, et innocentia nostra diversis adversitatibus perturbatur, propter quod non sumus nobis sufficientes por omnia contemplari omnium Conditorem. Est nostre spei perspicuum quod bujusmodi angustiis ad votum dabitur exitus salutaris, prout virtus Altissimi per sue miseracionis affluentiam monstrare dignabitur, transférons sceplrum regni nostri de manu bostis tiranni et suo prepotenti brachio, nos vestris devotis orationibus constituât triumphanlem, et quia scriptum est quod oculi Domini super justos et aures ejus ad preces eorum. Convenit, ymo compellimur suffragia justorum implorare. Ipse enitn omnipolens Deus beatum Pelrum principem Apostolorum suorum dctentum in carcerc, oranle Ecclcsia pro eo sine intermissionc, vinculo dissolutum iliesumque fecil abire justorum precibus complacatus, et quia vos qui coutemplationis pennis assumptis in solitudinem vite contemplative avolastis, inbabitantes in petra, estis quasi columba nidificans insumnio ore foraminis in fundainento fîdei Ghristi queritis in simplicitate Dominum, et bona opéra congerentes a mundo rcmoli, Domino estis mente vituri , jam quasi ut speramus sua familiaritafe ovantes et gaudentes, sicuti est fîrina credulitate tenendum quod m nos tamquam in suos electos, ipse Creator omnium oculum pietatis dirigat, et vestris devotis orationibus nobis dignabitur misereri ; ex quibus devota mente commoti vos obsecramur per Dominum nostrum Jesum Christum et per carilatem Spiritus Sancti, quatenus singulis diebus immolantes pro nobis nostrisqueparentibus, precessoribuset successura posteritate nostra vestrorum vitulos labiorum et bostiam divine laudis majestatis sue in unius misse diei ministerio pro defunctis constitute , die qualibet in vestra ecclesia, in vocis organo celebrande, incipiende in instanti festo sancti Jobannis Baptiste, pias manus ad cum elevetis et effundelis devolas preces, ut de sua abundantia pietatis preterila mala indulgeat, praesentia moderetur et futura secludat perpiciatione elerna , rcgnumque nostrum bumiliatis et in suc virtutis braccio conculcatis bostibus nostris. Sic etcrna fiatione componat que persecutores inimici nostri eccidentibus agnoscanl judiciis, se caruisse lumen rationis, snaque pietate démenti, nos sublrabat a noxils, et ad salutaria dirigat mentem nostram. Nos ilaque ut ad sanclam et salutarem contemplationeni bujusmodi libero animo seclusa mundana ingluvie et vile active lacivia vacare valeatis,sufIVagio liberaiitalis nostre nobis et successoribus nostris perpetuo pensioncm seu tailbiam vigenti librarum luronensium , quam prior dicti prioralus nobis seu receptori nostro de Sablolio solvere tenetur annis singulis pro bominibus ejusdem prioratus in festo Nativitatis

nostre Domine; Item solidos duodecim turonenses de tailhia quos dictus prior solvere lenetur curie nostre annuatim in dicto festo Nativilatis nostre Domine pro domo sua et appenditiis ejtttdem si ta in insula de Sablolio ; item novem denarios censuales quos idem prior débet anno quolibet curie nostre in festo beati Johannis Baptiste prr> dicta domo gua; item sex solidos turon, quos idem prior nobis solvere tenelur in dicto festo Nativitatis Domine nostre pro rébus suis de Linnerneria; item vigenti quinque pinlas continens quas et que idem prior in festo Natalis seu Nativitatis Domini et totidem de Rovcssollis, es chaudez et vino in festo Pascbe solvere curie nostre tenelur annuatim, de certa nostra scientia et speciali gralia ex nunc in perpeluum et bolocaustum seu oblationem hujus frequentis et cotidianis ministeriis divinis misse hujusmodi remittimus et pariter relaxamus, et absolutione ipsius cunctis evi temporibus vos absolvimus et quitamus. Et quia consensus vestrorum omnium onus celebrande misse bujusmodi diebus singulis perpetuo robora- Yit et assumpsit pro nobis et successoribus nostris, si deffectum aliquiem nos vel ipsi successores nostri in ea parte commisieretis, intermissio orationis fiât ut prefertur defleclu vel desidia vestris, hoc ipse Deus cui holocaustum hujusmodi in sui nominis gloriam offerimus, de manu vestra requirat, cum animabus vestris et humeris totaliter incumbamus. In quorum fidem et certitudinem vestrorumque prioris et conventus neenon successorum nostrorum in dicto prioratu cautelam , nostrum presentibus jussimus apponi sigillum. Datunj in Castro nostro andegavensi die xva mensis junii, prime indictionis, anno Domini 1408, regnorum vero nostrorum anno xxiv. Volentes igitur et intendentes pensiones et redditus superius declaratas et deelaratas ( sic ) ad quas et quas prior et conventus predicti nostre tenentur Majestati singulis annis ut prefertur divino cultui pro holocausto hujus misse et minislerii divini nominis applicari, prout séries ipsarum litterarum lacius continet et déclarât, nec in alios usus profanorum actuum applicari; volumus et nostrorum cuilibet ex ipsa certa nostra scienlia percipimus (sic) et mandamus sub obtentu nostre gratie, qnatinus slatim receptis presentibus jura ipsa tam pensionis quam redditus supra specilicalorum de registris et cartulariis noslre curie ac recepte nostre cancelletis et aboleatis penilus et omnino, nec ulterius tam nos présentes quam nos ubi successive futuri thesaurarii et receptores predicti officiorum nostrorum temporibus ad solutionem hujusmodi prescriptorum pensionis et reddituum prefatum priorem et conventum aliqualiter compelletis aut compelli faciatis vel permittatis quolibet per quempiam contra presentium seriem atque mentem, decernenles ex nunc quicquid per vos vel nostrum alterum in contrarium fieri contigit forsifan, in futurum irritum et inane. Présentes autem nostras litteras regestrari volumus de verbo ad verbum in ipsis cartulariis nostris ad eternam memoriam et per nos in l'ornum publicam in testimonio publico per formam publici inslrumenti retineri et pariter reservari et exécutas restitui presentanti. Datum in Castro nostro

Andegavensi , sub sigillo nostro, die xva mcnsis junii prime indictipnis anno Domini 1408.

Pcr regera presentibus domino Guillelmo des Roches , Matheo de Beauveau et Petro de Bournau.

J. Franthomme.

Scellé en cire rouge, dessiné à la maison d'Anjou.

INSTITUTIO PR^EBENDiE THEOLOGALIS.

Universis présentes literas seu prœsens publicum instrumentum inspecturis Adam permissione divina episcopus et capitulum Ecclesiae Cenomanensis ad Romanam Ecclesiam nullo medio pertinents, decano dictœ Ecclesiœ absente, et in remotis noteris agente, salutem et synceram in Domino eharitatem. Dum nos episcopus sollicitudines nostro pastorali oflîcio incumbentes perpeti cura revolvimus, et propensius amplectimur per quœ ignorantes ad scientiam et errantes ad viam salutis et verilatis adducantur, propter quœ pluiimos facere lucri Deo sua nobis coopérante gratia valeamus : haec enim desiderantem, exquirentem et ad id mentis nostrœ sedulo destinantem affectu circa ea diligenti studio et sliuliosa ililigentia vigilantem, non ambigimus quin ad hujusmodi desiderium nos^ trum assequendum divinorum eloquiorum lectio sit congrua,ipsorumque fidelis propositio valde opportuna; unde notum facimus quod licet canonici et clerici nostrœ Ecclesiœ circa divinum officium plurimum sint intenti, pauci tamen propter lectoris et instructoris defectum lectione sacrœ Scripturœ dant operam. Quod dum consideramus et sententiam recolimus Salvatoris inquientis quod in finesœculorum multi pseudoprophetœ surgentet seducent multos, circa ea quantum possumus cum Deo providerc cupientes, Nos episcopus et capitulum, habita super bis inler nos matura et salubri deliberationc, duximus providendum de uno theologo approbato habili et idoneo, qui sacram Scripturam more lectionis theologicœ inibi légat et exponat fideliter, ac clericos dictœ Ecclesiœ et alios ex sacrorum eloquiorum spécula secundum capacitatem audientium instruat et incanlet, ne lupus oves incaulas dissipetet dispergal. Proinde nos episcopus, canonicalum et prebendam prœfatœ nostrœ Ecclesiœ quos obtinuit magister Stcphanus de Capella presbjter nunc vacantes et liberos prœdicti magistri Slephani obilu ultimi possessoriseorumdcm, quorum ad nos collitio, provisio et omnimoda dispositio pleno jure uoscuutur pertinere,statuimusct ordinamus pcr nos et successores noslros episcopos Cenomanenses, qnoliens casus vacationis dictorum canonicalus et prœbendœ occurret, decœlero conferendos et assignandos uni in sacra theologia magistro boiue vitœ et conversationis honestœ si reperiri valeat,

alioqui baccalario formato in dicta scientia; et si non possit reperiri magister neque baccalariusformatus, tune olferri valeat et assignari theologo habili et idoneo qui sacram Scripturarn inibi qualibct quindena semel ad minus légat et exponat certa et competenti hora, et prsedictos clericos fideli inslructione perdoccaf, ut ipsi fructum speratum Deo autbore producerc valeant in Ecclesia Mipradicta. Volumus tamen quod si quandoque per nosepiscopum vel capitulum requiratur de sermone velcollatione facienda, et ejus omis velit assumere, reputelur ei pro una lectione. Statuimus insuper nos episcopus et capitulum et etiam ordinamus, quod theologus inibi instituendus illic residentiam faeiat personalem nec se absentare valeat per annum ultra duos mêmes continue vel interpellatim compntandos sine licentia nostra episcopi aut successorum nostrorum, si in diœcesi nostra fuerimus, alias nobis absentibus sine licentia speciali dictorum decani et capituli petita et obtenta. Et per quinquagenta dies ipso mm duorum mensium solum lucrari poterit in absentia. si primam residentiam fecerit prout caeteri canonici dies suos recipientes lucrenlur in eadem Ecclesia, salvo tamen quod sine dispensatione praedicta abesse poterit quando id exigerit causa visitandi suos parroebianos, si curatussit parrochialis Ecclesiae in diœcesi nostra, vel etiam pro alia pia vel honesta causa, dum tamen non fuerit absens ultra octo dies nec per hoc aliquam obmittat suarum lectionum.

Statuimus etiam et ordinanus quod si contingat causa légitima cessante (cujus declaratio ad nos et successores nostros episcopos Cenomanenses aut ad capitulum Ecclesire nostrœ in nostra absentia vel alicujus successorum nostrorum episcopomm pertinebit) deinde lectorem prœmissa aut eorum alterum per mensem obmittere, permittet se privari per nos episcopum, successores nostros vel vicarium in absentia ac prœfatos decanumet capitulum conjunctimdictis canonicatu et praebenda,ac expresse consentiet quod post dictum mensem elapsum possint alteri libère conferri et de ipsis provideri. Praeterea nos episcopus et capitulum volumus quod dictus tbeologus in qualibct quindena dumlaxat quatriduo immediato ante diem qua leget et ipsa die in matutinis et prima non teneatur nisi velit comparere ad aliquam horam in dicta Ecclesia, quos dicere scriptori et pueris, ne in tabula scribatur, significare tenebitur; si tamen in ecclesia reperiaturlectio mortuorum, responsorium Alleluya aut incensatio per pueros assignari sibi poterit, et nihilominus habeat et percipiat quascumque distributiones etiam ab antiquo manuales prœrogativasque et honores atque jura alia in suo ordine, sicut haberet si ad omnes boras personaliter interesset, sine diminutione quacumque, dum tamen proesens fuerit in villa cenomanensi ; et si absens fuerit, priedictas distributiones non recipiet neque petet.

Volumus etiam et decrevimus quod in futurum dicti canonicatus et prœbenda alteri quam theologo tali prout dictum est conferri vel assignari aut de ipsis provideri non valeat ; de cœtero, quod si forsan secus fieri contingat, ipso jure sit irrilum et iuaue. Etiusuper volumus et ordi-

n a mu s quod idem instituendus theologus juret solemnitei* in sua institulione ullra alia débita juramenta ad sancta Dei Evangelia, quod prsemissa et singula per nos statuta et ordinata faciet, adimplebit diligenter sine fraude, et prseter aut contra statuta et ordinaliones novas hujusmodi yel aliquam ipsarum non veniet in futurum, vel dispensationem aut dispensationes a Scde Apostolica per se vel alios nullatenus impetrabit; et si aliqua super his dispensatio data fueril vel obtenta, ipsa nullatenus utetur quoquo modo; quod si faciat vel facere nitatur, reus erit perjurii et transgressionis juramenti, infamis et privatus dictis canonicatu et prsebenda ipso facto, nulla etiani monitione ppsecedeate.

Cseterum ut prsemissa stabilius observentur, nos dicti episcopus et capitulum sumpiibus et expensis nogtris communibus quam cito fieri poterit, a sancta Sede Apostolica et metropolitano siopus sit confirmationem impctrabimus de prsemissis, et ut prœdicta et eorum singula robur obtineant fîrmitatis prout ad quemlibet novum spectat et pertinet aulfioritatem novam judiciariam, in bis scriptis interposuimus et intérponimus pariter et decretuuv; in quorum omnium et singulorum prasmissorum fidem et testimonium sigilla nostra una cum sigillis et subscriptionibus notariorum publicorum infra scriptorum, per quos mandavimus et fecimus prsemissa publica, praesentibns literis duximus apponenda.

Actuin et datum in capitulo Ecclesiae Cenomanensis supradictse,nobis pro prsemissis capitulantibus et congregatis die septima mensis augusti anno Domini millesimo quadringentesimo vigesimo, indictione décima tertia, Pontificatus sanclissimi in Christo Patris et domini nostri domini Martini Papae Quinti anno tertio, prnesentibus ad hrcc venerabilibus viris magistris Joanne Brandelli in jure canonico, Matbeo Gillier in legibus licentiato et pluribus aliis testibus ad prsemissa vocatis et rogatis. Ita signatum.

Et quia ego JohannesGaudard clericus Cenomanensis diœcesis publicus authoritate Apostolica notarius ac dicti reverendi patris domini episcopi Cenomanensis scriba juratus, ordinationi, statutis, authoritati et decreti appositioni caeterisque prsemissis omnibus et singulis dum ut supra per dictos dominos episcopum et capitulum unanimiter fièrent, dicerentur et ordinarentur in capitulo prsedicto cum testibus suprascriptis ac notario pubîico subscripto prsesens fui eaque sic fierividi, scivi et audivi, prsesentes literas seu prsesens publicum instrumentum inde confectum me aliis légitime occupato negotiis manu aliéna fideliter scriptum signo et subscriptione meis una cum appensione sigillorum dominorum episcopi et capituli praedictorum et sigillo et subscriptione dicti notarii subscripti signavi in testimonium veritatis prsemissorum requisitus et rogatus.

Et quia ego Martinus Founny, presbyter Cenomanensis diœcesis publica impcriali authoritate notarius, dum ut prsemissa omnia et singula agerentur et fièrent per praefatos dominos episcopum et capitulum, una cum notario prœscripto interfui prsesens etiam ex eorum mandato re-

spcctive; ideo hoc prscsens puhlicuin iiistriiineutuiii manu aliéna fidelitcr scriptum me alibi occupato légitime si^no ineo solito signavi requisitus et rogalus. (Archivesdu chapitre du Mans. H-25, fui. 92-94 r.)

TESTAMENTUM DD. GUILLELMI OUVIIOUÏN UNIU5 EX FINDATORIBUS COLLEGIl SANCTI MIGIIAELIS LAVALLENSIS. ANNO 1347.

In nomine Patris et Filii et Spivitus Sancti. Amen.

Notum universis pcr nos Guillelmus miseratione divina episcopus Rhedonensis per Dei gratiam sana? mentis, licet in corpore infiimitatem patiamur, considérantes quod nibil est certius morte, nihil vero incertius hora mortis, volontés pro salute et remcdio anima? nos trac de bonis a Deo nobiscollatis disponere, ac etiam ordinare, in modum qui sequitur nostrum condimus testamentum, et si non valeat ut testamentum, volumus quod valeat ut ultima voluntas, vel more codicillorum teneat vices de jure, vel consuetudine mellus valere poterit et debebitur.

Et in primis, ut verus et fidelis catholicus fidem catholicam confitemur et tenemus fidei orthodoxae doctrinam quam Ecclesia praedicat et docet. Gommendamus animam nostram Domino nostro Jesu Cbrislo, et beatae Maria? Virgini Matri ejus, ac beato Michaeli Archangelo, beato Petro Apostolo patrono nostro et nostrse Rhedonensis Ecclesia? et toti curiao cœlesti.

Et si continuât nos Rhedonensibus vel locis circumvicinis decedere, eligimus corpus nostrum deportari ad domum fratrum pra?dicatorum, et quod ibi fiant funeralia et officium pro remedio anima? nostra? consueto : quodque corpus nostrum infra dimidium annum post decessum nostrum portari volumus ad capellam beati Michaelis in cometerio Dei prope La val lu m Cenomanensis diœcesis, in qua nostram eligimus sepulturam ante altare beati Michaelis, in qua capella volumus et pra?cipimus de super omnibus bonis nostris mobilibus et immobilibus quibuscumquc quatuor capellas fundari et dotari pro remedio anima nostnr, parentum, benefactorumque nostrorum per fratrem et exccutores noslros inferius nominandos; quarum una fundabitur in honore beata? Maria1 Virginis, valoris trigenta librarum annui reditus; aliavero in honore beati Andréa! Apostoli; et quarta pro defunctis, quarum ultimarum trium capcllaniarum quœlibet dotabitur de vigenti quinque libris annui reditus.

In Ecclesia siquidem beata? Marins de Lavalle, diœcesis Cenomanensis, per dictos fratrem et executores nostros inferius deputandos, duo anniversaria quolibet anno facienda, fundari volumus, unum videlicel in die obitus nostri, et aliud in die depositionis corporis nostri et sepulturœ in capella sancti Michaelis supradicta de quadragiuta solidis annui redi-

tus , vigentî solidis pro quolibet anniversariorum prœdictorum reditus superius descriptos volumus per fratrem noslrum germanum executores nostros infra scriptos nostris sumptibus et expeusis admortizari procuratori, ordinantes et volentes capellaniarum prœdictarum collatiouera ad Jobannem Ouvrouïn fratrem nostrum et hœrcdem ipsius principalem successive futuris temporibus pcrtinere.

Atque de dictis capellaniis non nisi sacerdotibus nulla alia bénéficia ecclesiastica obtinentibus valeat providere, qui tenebuntur in dictis capellaniis deservire et personaliter residere absque eo quod cum ipsis vel eorum altero loci ordinarium aiit aliter quoquo modo possit super non residentia di?pensari; quam residenliam personalem .facere , etc. juxta ordinationem nostram inferiusdeclaratam quilibet capellanus prœdictarum capellaniarum in sua receptione et nova institutione jurare tenebitur.

Si vero praedictos capellanos vel aliquem eorumdem per octo dies continuos a praedictis capellaniis a residentia continuât absentari, illum vel illos se sic absentantes, infirmilatis vel alia probabili et necessaria causa duntaxat excepta, prœdictis capellaniis se capellania a jure die compelenti eo ipso volumus esse privalum et privatos canonice.

Capellanus siquidem capellaniœ beatœ Mariœ supradictœ, quem inter ceteros dictae capellœ capellanos volumus esse principalem , quinquc missas, unam beatae Mariœ Virginis, et unam de Angelis, reliquas pro defunctis celebrare qualibet hebdomada tenentur. Volumus tamen quod capellanus dictœ capellaniaî beatœ Mariœ annis singulis vita sibi constante de et super patrimonio nostro per fratrem nostrum prœdictum vel ejus hœredcm principalem habeat unam robam competentem.

Capellanus vero capellaniœ sancti Pétri supradictœ qualibet hebdomada in beati Pétri quatuor, in beati Michaelis Archangeli honorem unam , ac pro defunctis quamdam aliam missas teneatur celebrare.

Porro capellanus capellaniœ Sancti Andreœ supradictœ (in) Dei et sancti Andreœ honorem, quatuor, et de Sancto Spiritu unam, ac pro defunctis quamdam aliam missas qualibet hebdomada perpetuis temporibus teneatur celebrare.

Prœcipimus quoque in singulis aliis ecclesiis et prioratibns dictœ villœ de Lavalle et suburbiorum ejusdem unum anniversarium celebrari et dotari ad valorem quinque solidorum anno quolibet perpetuo faciendum pro remedio animœ nostrœ et parentum, et nihilominus quod die qua corpus nostrum in dicta capella sancti Michaelis contigerit sepeliri, cuilibet pauperi ibidem accedenti unus panis valons duorum denariorum et de meliori vino quod in patrimonii nostri vineis crevit totidem erogari, volentes illud idem ficri anno quolibet dicta clic usque ad terminum revolutum.

Ordinamus insuper unum anniversarium de novo in nostra Rhedonensi Ecclesia in die nostri obitus pro salute animœ nostrœ perpetuo

084 însToiiAE de l'église lu mans.

solcmniler celebrari, illudque de tngirita. solidis atinui rcditus, in canonicos, capellanos, et clcricos divideudis, in et de bonis no-tris ultra aliad anniversarium fundalum ioibi per nos jatnpridcoi fuudtri et dolari.

Item prœcipimus quod in sancti Meliaii et Georgii RhedoncnsiuiB , sancti Pétri de Uolleyo (I) et sancti Sulpicii monasteriis slugults diœcesis Rhedonensis unnin anniversarium anno quolibet tleri lolemniler ut est moris, ac de vigenti solidis annis al Us ecclesiis civitati.s et submbiorum rlicdonensium quinque solidi aunui reditus de et super bonis nostris assignentur; pro quibus redores et ministri qui pro teiiiporc fuerint, quilibet in sua ecclesia teneatur unum anniversarium sojcmniter celebrare annuatim pro noslrœ nostroruraque parentum animarum remedio et salutc...

Datum in hospiliobabitationis nostra?, anno a Nativitate Domini 1347, indictione xv, die 27 niensis maii, Pontificalus pr&fati SS, Patris ac domini nostri Clementis Sexti anno v; praesentibus diseretis viris Johanne dcBona... Excno Helem , clericus Cenomaneusis diœcesis, teslibus ad pracmissa Yocatis specialiter et rogatis. ( Mss. de M. La Beauluère, n° G, p. 17-23.)