VeUéius Paterculus, liv. I
Édit de V empereur Claude {15 mars^ 46 ap, J.^C) relatif
à des peuplades du TyroV,
M. Ivnio Silano Q. Svlpicio Camerino cos idibvs Martis, Bais in praelorio edictvm Ti. Clavd Caesaris Avgvsti Gernianici propositvm fvit id qvod infra scriptvm est.
Ti. Clavdivs Caesar AvgvstvsGermanicvs pontmaxim., trib. potest. VI imp. XI p. p. Cos. désignât vs IIII dicit:
Cvm ex veteribvs controversis pendentibvs aliqvamdiu etiam temporibvs Ti. Caesaris patrvi mei, ad qvas ordinandas Pinarivm ApoUinarem miserai, qvaetantymmodo inter Comenses essent (qvantvm memoriarefero) et Bergaleos, isqve primvm apsentia pertinaci patrvi mei, deinde etiam Gai principatv qvod ab eo non exigebatvr referre (non stvlte qvidem) neglexerit, et posteac
1. Inscription trouvée à Trente, le 29 avril 1869, et publiée par M. Mommsen, Hermès^ t. IV, p. 99. Berlin, 1870.
delvleril Camvrivs Statvtvs ad me agros plerosqve et saltvs mei ivris esse : in rem praesentem misi Plantam Ivlivm amicvm et comitem mevm, qvi cvm adhibitis procvratoribvs meis, qviqve in alia regione, qvive in vicinia erant, svmma cvra inqvisierit et cognoverit, cetera qvidem, vt mihi demonstrata commentario facto ab ipso svnt, statvat pronvntietque ipsi permitto.
Qvod ad conditionem Anavnorvm et TvUiassivm et Sindvnorvm pertinet, qvorvm partem delator adtribvtam Tridentinis, partem ne adtribvtam qvidem argvisse dicitvr, tam et si animadverto non nimivm firmam id genvs hominvm habere civitatis Romanae originem : tamen, cvm longa vsvrpatione in possessionem eius fvisse dicatvr etitapermixtvm cvm Tridentinis, vt didvci ab is sine gravi splendidi municipi inivria non possit, patior eos in eo ivre, in qvo esse se existimaverunt, permanere beneficio meo, eo qvidem libentivs, qvod pleriqve ex eo génère hominvm etiam militare inpraetorio meodicvntvr, qvidam vero ordines qvoqve dvxisse, non nvUi allecti in decvrias Rom^e res ivdicare.
Qvod beneficivm is ita tribvo, vt qvaecvmque tanqvam cives Romani gesservnt egervntque avt inter se avt cvm Tridentinis alisve, rata esse ivbeam, nominaqve ea, qvae habvervnt antea tanqvam cives Romani, ita habere is permittam.
^ ■ m ' ■ xjjujip » .
Discours de Vempereur Claude pour accorder Ventrée du Sénat aux habitants de la Gaule-Chevelue ^ trouvé à Lyon en i 528^ et conservé au musée de cette ville.
Lalva pars Tabul/\e.
mae rervm nostr.... sii....
Eqvidem primam omnivm illam cogitationem hominvm, qvam maxime primam occvrsvram mihi provideo. Deprecor ne, quasi novam, istam rem introdvci exhorrescalis ; sed illa potivs cogitetis, qvam mvlta in hac civitate nova sinl, et qvidem statim ab origine vrbis nostrae; in qvod (quot) formas statvsque res pvblica didvcta si t.
Qvondam reges hanc tenvere vrbem ; nec tamen domesticis svecessoribvs eam tradere contigit. Svpervenere alieni, et qvidam externi, vt Nvma Romvlo svccesserit, ex Sabinis veniens, vicinvs quidem, sed tvm externvs; vt Anco Marcio Priscvs Tarquinivs. Propter temeratvm sangvinem, qvod pâtre Demarato Corinthio natvs erat, etTarqviniensi matre generosa,sed inopi, vt qvae talî marito necesse habverit svccvmbere, qvvm domi repelleretvr a gerendis honoribvs, postqvam Romam migravit, regnvm adeptvsest. Hvie qvoqve et filio, nepotive eivs, nam et hoc inter avetores discrepat, insertvsServivsTvllivs, sinostrosseqvimvr, captiva natvs Ocresia ; si Tvscos, Coeli quondam Vivennae sodalis fîdelissimvs, omnisqve eivs casvs cornes. Pofetquam varia
forlvna exactvs, cvm omnibvs reliqvis Coeliani exercitvs, Etrvria excessit, montem Qoelivm occvpavit ; et a dvcesvoGoelîoîta appellîtatvs ; mvtatoque nomine, nam tvsce Mastarnaei nomen ei'ât, itaappellatvs est^vtdixi ; et regnvm svmmareipvblicae vtilitateobtinvit. Deinde, postquamTarqvinii Svperbi mores invisi civitàti nostrae esse coepervnt, qva ipsivs, qva fîliorvm eivs, nempe pertaesvm est mentes regni, et ad consvles, annvos magistra , administratio rei pvbli^ae translata est.
Quidnvnccommemorem diclatvrae hoc ipso consvlari imperivm valentivs, repertvm apvd maigres nostros, quo in asperioribvs bellis avt in civili motv diffîciliore vterentvr ? avt in avxilium plebis creatos tribvnos plebei ? Qvid a consvlibvs ad decemviros translatvm imperivm, solvtoque postea decemvirali regno ad consvles rvsvs [Lisez rvrsvs) reditvm ? Quid in plvris [lisez plvres) distribvtvm consvlare imperivm, tribvnoî?que militvm consvlari imperio appellatos, qui seni et saepe octoni crearentvr ? Qvid commvnicatos postremo cvm plèbe honores, non imperii solvm, sed sacerdotiorvm qvoqve? lam si narrem bella a qvibvs coeperint maiores nostri, et quo processerimvs, vereor ne nimio insolentioresse videar, et qvaesisse iactationem gloriae prolati imperi vltraOceanvm. Sed illocpotivs revertar. Civitatem....
Dextra pars Tabulae.
sane nôvo divvs Avg no Ivs et
patrvvsTib.-.Caesar, omnemflorem vbiqve coloniarvm ac mvnicipiorvm, bonorvm scilicet virorvm et locvpletivm, in hac cvria esse volvit. Qvid ergo ? non Italicvs senator provinciali potior est ? lam vobis, qvvm hanc
partem censvrae meae adprobare coepera, qvid de ea re sentiam rebvs oslendam ; sed ne provinciales qvidem, si modo ornare cvriam poterint, reiciendos pvto,
Ornalissima ecce colonia valentissimaque Viennensivm qvamlongo iamtempore senatores h vie Cvriae confert 1 Ex qva colonia, inter pavcos, eqvestris ordinist ornamentvm, L. Vestinvm familiarissime diligo, et hodieque in rebvs meis detineo; cvivs liberi frvanlvr, qvaeso, primo sacerdotiorvm gradv, postmodo cvm annis promotvri dignitatis svae incrementa. Vt dirvm nomen latronis taceam, et odi illvd palaestricvm prodigivm, quod ante in domvm consvlatvm intvlit, qvam colonia sva solidvm civitatis romanae beneficivm consecvtaest; idemdefratre eivs possvm dicere, miserabili qvidem indignissimoque hoccasv, vtvobis vtilis senator esse non possit.
Tempvs est iam, Tib. Caesar Germanice, detegere te Patribvs conscriptis quo tendat oratio tva : iam enim ad extremos fines Galliae Narbonensis venisti.
Tôt ecce insignes ivvenes, quoi intveor, non magis svnt poenitendi Senatores, quam poenitet Persicvm, nobilissimvm virvm, amicvm mevm, inter imagines maiorvm svorum AUobrogici nomen légère. Qvod si haecita esse consentitis, qvid vitra desideratis, qvam vt vobis digito demonstrem solvm ipsvm vitra fines provinciae Narbonensis iam vobis Senatores miltere, quando ex Lvgdvno habere nos nostri ordinis viros non poenitet. Timide qvidem, P. C. egressvs adsvetos familiaresque vobis provinciarvm terminos svm. Sed destricte iam Gomatae Galliae cavsa agenda est ; in qva, si qvis, hoc intvetvr qvod bello per decem annos exercvervnt divvm Ivlivm, idem opponat centvm annorvm immobi-
lemfidem, obseqvivmqve, mvltis Irepidis rebvsnostris plvs qvam expertvm, Illi, patri meo Drvso, Germaniam subigenti, totam qviete sva secvramqve a tergo pacem praeslitervnt : et qvidemv qvvm ad censvs {lises ab censv], novo tvm opère, et inadsveto Gallis, ad bellvm avocatvs esset. Qvod opvs qvam ardvvm sit nobis, nvnc qvvm maxime, qvamvis nihil vitra qvam vt pvblice notae sint facvltates nostrae exqviratvr, nimis magno expérimente cognoscimvs. »
SénaiuS'Consulte en r honneur de VaffranchiPallas
(28 janvier 49)
...Hvic Senatvs, ob fidem pietatemqve erga patronos, ornamenta praetoria decrevit et sestertivm centies et qvinqvagies, evivs honore contentvs fvit... non exhortandvm modo, vervm etiam compellendvm ad vsvm avreorvm annvlorum... nomine Pallantis Senatvs gratias agit Caesari, qvod et ipse cvm svmmo honore mentionem eivs proseqvtvs esset, et senatvi facvltatem fecisset testandi erga evm benevolentiam svam, vt Pallas, cui se omnes pro virili parte obligatos fatentur % singvlaris fîdei, singvlarisindvstriaefrvctvmmeritissimo f erat. Qvvm Senatvi Popvloqve Romano liberalitatis gra-
1. Les mots soulignés sont attribués par quelques éditions au commentaire même de Pline le Jeune.
tior repraesentari nvlla materia posset, qvam si abstinentissimi fidelissimiqve cvstodis principalivm opvm facvltates adivvare contigisset. Volvisse qvidem Senatvs censere, dandvm ex aerario sestertivm centies qvinqvagies; et qvanlo ab eivs modi cvpidilatibvs remotior eivs animvs esset, tanto impensivs petere a pvblico Parente, vt evm compelleret ad cedendvm Senatvi. Sed qvvm Princeps optimvs, Parensqve pvblicvs, rogatvs a Pallante, eam partem sententiae, qvae pertinebat ad dandvm ei ex aerario centies qvinqvagies sestertivm, remitti volvisset ; testari Senatvm, et se libenter ac merito hanc svmmam inter reliqvos honores, ob fidem diligentiamque Pallantis, decernere coepisse, volvntati tamen Principis svi, cvi in nvlla re faspvtaret repvgnare, in hac qvoqve re obseqvi ; vtiqve, qvvm sit vtile, Principis benignitatem promptissiman ac lavdem praemiaqve merentivm illvstrari vbiqve, et maxime iis locis, qvibvs incitari ad imitationem praepositi rervm eivs cvrae possent, et Pallantis spectatissima fides atqve innocentia exemplo provocare stvdivm tam honestae aemvlationis posset, eaqvœ iinCalend. Febrvarias, qvae proximœ fvissent, in amplissimo ordine optimvs Princeps recitasset, Senatvsqve consvlta de his rebvs facta in aes inciderentvr, idqve aes figeretvr ad statvam loricatam divi Ivlii*.