‹ Histoire de la Cathédrale de RodezChapitre 147 sur 152 · CHAPITRE XX · texte numérisé non relu

CHAPITRE XX

Dans l'ordonnance du même évêque pour l'église de Florentin, il est aussi question des rénages ;

« Delîendons, y est-il dit, de publier les rénages dans l'église, ordonnons qu'ils seront célébrés à la porte d'icelle, dans le cimetière avec la décence et la modestie convenable sous peine d'être les dits renages par nous deffendus et supprimés. »

Un des rénages les plus renommés fut à coup sûr celui de Saint-Fleuret à Estaing. Voici de quelle manière en parle le journal des visites pastorales de M. de Saleon, évêque de Rodez, en ITS^ :

« Il y a dans l'église d'Estaing un rénage de Saint- Fleuret qui consiste à faire cbanter trois grand's messes, une le jour de Saint-Fleuret et les deux autres, deux jours de dimanche. Le roi et la reine de Saint-Fleuret viennent à celte messe avec leurs invités et leurs invitées, se tenant sous les bras les uns des autres, et étant accompagnés de plusieurs tambours, violons, musettes et d'une multitude de gens armés. Ils s'en retournent dans le même ordre, et les fusilliers font une décharge dans le cimetière, lorsqu'ils sortent de l'église. Le roi est obligé de donner à boire et à manger aux hommes, qui sont quelquefois au nombre de deux ou trois cents, et la reine à toutes les filles et femmes de sa suite ; et lorsque la messe de paroisse commence, le roi et la reine avec leur suite, tambours et fusilliers^ vont faire le tour d'une certaine montagne, et vont se rendre à la chapelle des Pénitents où la procession va en station avec les reliques de Saint-Fleuret. La procession attend dans cette chapelle que toute cette multitude ait fini son prétendu pèlerinage, et qu'ils ayent défilé en faisant chacun une décharge. La procession revient ensuite à l'église. On fait encore des feux que le roi et la reine allument la veille de Saint-

Fleuret et le soir de la fête, et les autres deux dimanches où le roi et la reine font chanter la grand'messe. Pendant tout le jour de la fête de Saint-Fleuret, on n'entend autre chose que coups de fusils et tambours. Il arrive souvent des querelles et l'année dernière il faillit arriver un meurtre. C'est encore une occasion de dissolution, d'ivrognerie et de bien d'autres désordres. C'est d'ailleurs une dépense considérable. Tont cela cependant s'exécute pour accomplir un prétendu vœu d'être roi et reine de Saint-Fleuret. Les particuliers qui ont fait ces vœux viennent le dire au curé qui les nomme roi et reine au sortir de la bénédiction du Saint-Sacrement, qui se donne après vêpres, le jour de la fête du Saint. »

Pour la piété et la simplicité le rénage de Saint-Fleuret est certainement bien loin de la colombe de Najac. En revanche le rénage est infiniment plus dramatique. Il faut même avouer qu'à Estaing, on poussait le drame trop loin, quand on allait jusqu'à l'ivrognerie, jusqu'au meurtre. Ainsi se corrompent toutes les choses humaines. Le rénage de Saint-Fleuret n'était sans doute à l'origine qu'une cérémonie purement religieuse, ou tout au moins un usage très-pieux, quoique mêlé de circonstances profanes. Mais, à la longue, son caractère primitif s'altéra par les grands abus dont il devint l'occasion ; il fallut alors le supprimer; c'est ce que fit en 1734 l'évêque de Rodez, lors de sa visite pastorale en l'église d'Estaing.

APPENDICE

Comment l'ancienne Cathédrale de Rodez s'écronla en 1296 (n. st. pour d'après le Ruthena

ehriëtiana,

Anno millesimo ducentesimo septuagesimo quinto, die decimo sexto februarii, accidit funesta ecclesiae cathedralis subito corruentis ruina, ut docet charta in sacrario ecclesiae parieti affixa hujus tenoris ;

Sciendum est, quod anno 1275 et die 13* kalendas martii circa horam noctis tertiam, corruit caput hujus Ruthenensis ecclesiae subito et unico impetu cum toto altissimo campanili, divina sic disponente misericordia, meritis, ut pie creditur, sanctorum quorum reliquiœ in eadem ecclesia requiescunt, ut tam periculosa ruina in tali hora fieret quia nemo esset ibidem qui posset opprimi sive Isedi.

Eodem autem anno 4° nonas januarii fuit remotum altare B. Virginis et in loco tutiori translatum. Invente fuere in illo pressentes reliquiee in tribus vasculis plumbeis, duo in inferiori stipilis parte et tertium in superiori, sub mensa altaris omnia quasi sigillante et claudente. Miro et firmissimo artiticio fuerant firmissime coUocatse, adeo quod sine altaris totius dissolutione quidquam de reliquiis vel de lapidibus ferro plurimo colligatis extrahi nullo posset ingenio vel violentia. Predictum autem altare constructum fuerat per bone memorie Deus dédit antistitem Ruthenensem a septingenta vel amplius annis sicut ex gestis ejusdem et scriptis antiqu

in sacrario repertis constitit evidenter. In circuitu enim menssft ejus altaris sculptas sunt taies litterae : Deus dédit episco^gus indignus fieri jussit hanc Aram :

Post, enumerat easdem reliquias in prsedictis vasculis repositas hoc modo : in predicto superiori vasculo duo erant mandilia serica B. Mariée virginis, vel eorum pars major, quorum unum rubri coloris cum cseteris reliquiis qua propter antiquitatem brevia non habebant; aliud vero varii coloris quod in suis plerisque partibus sanguineas maculas, habere dignoscitur, ad instantiam illustris viri domini Henrici Dei gratia comitis Ruthenensis in quodam vase partim argenteo, partim cristallino ad hoc specialiter fabricato decenter extitit collocatum. Inventa etiam fuerunt cum dictis mandilibus duse parvse ampullse vitreee quarum una lac adhuc vasculum suum madidans, altéra sanguinem continere videbatur, quse in alio argenteo vase cum quibusdam aliis reliquiis, ut prius dictum est, sunt collocatœ. Eodem autem tempore et propter eamdem causam alia tria altaria de locis suis fuerunt remota, quorum duo cum altari prsedicto Beatse virginis Mariae, unum scilicet Beati Andrese ad ejus dexteram, alterum Beati Martialis ad sinistram, stabant in altum primitivse ecclesise supra lapideam testudinem elevata; tertium vero B. Joannis evangelistaî in imum sub eadem testudine fuerat elevatum, in quorum trium primo repertse sunt reliquise, videhcet ossa B. Martini et B. Stephani cujus rei in lapidibus mûri qui prsedicto altari contiguus erat sculptée litterse testes erant; et hsec ossa cum quibusdam aliis reliquiis in vase argenteo, ut prius dictum est, sunt locata. In secundo vero altari inventi sunt duo noduli de arbore dominicai crucis et plura parva frusta ejusdem ligni in quodam vasculo ejusdem, cujus coopertorium erat lapideum de hoc litteras scriptas habens. In tertio altari inventa fuit maxilla Beati Blasii qui antiquam et continuam publicamque famam precesserat rei evidentia coniirmavit, et huic maxillae caput argenteum decenter extitit fabricatum.

{Extrait d'un manuscrit intitulé Ruthenachristiana, f° 76, conservé dans les archives de la Société des Lettres, Sciences et Arts de l'Aveyron.)

APPENDICE

Compte de l'œavre de la cathédrale de Rodez. Année i«93-l«94.

Nos Raimundus miseratione divina episcopus Ruthenensis et nos Capitulum ejusdem loci notum facimus universis piesentes litteras inspecturis, quod Raimundus Brancha presbiter procurator per nos constitutus operis nostre ecclesie Ruthenensis^ reddidit computum et rationem venerabilibus et discretis viris dominis Viviano de Monte Alto canonico ejusdem ecclesie et magistro Arnaldo de Sancto Ylario rectori ecclesie deNoalhaco, dicto scilicet Arnaldo pro nobis episcopo et dicte canonico pro nobis capitulo supradictis dictam computationem pro nobis et nomine nostro recipientibus de omnibus per ipsum procuratorem receptis et expensis pro opère et in opère ecclesie predicte^ in anno tercio quo ipse recepit procurationem predictam qui annus fuit anno Domini M. GC. nonagesimo tercio, incipiendo a principio mensis septembris usque ad aliud principium ipsius mensis anno revoluto scilicet anno Domini M. CG. nonagesimo quarto. Et fuit summa cujusdam peccunie legate per Reverendum patrem dominura Johannem Dei gratia tituli sancte Gecilie presbiterum cardinalem quondam apostolice sedis legatum, quam pecuniam legavit curatis dyœcesis Ruthenensis et ipsi curati sponte dederunt ipsi operi in plena synodo dudum Ruthenis post festum sancti Luche celebrata ducente undecim libre quindecim solidi ruthenenses.

item ratione medietatis reddituum ecclesiarum vacantium cum XL libris penfionis ecclesie sancti Georgii de Cambolatio et decem libris cujusdam debiti antiqui Guillelmi de Fontangas burgi Ruthenensis octo viginti decem et octo libre ruthenenses et viginti libre melgorienses.

Item quorumdam legatorum et quarumdam helemosinarum et exactionum questorum, et quorumdam lapidum

ipsius operis venditorum viginti octo libre septem solidi decem denarii.

Item queste civitatis septuagiiita octo libre decem et septem solidi.

Item queste per diœcesim facte septem viginti decem libre octo solidi septem denarii.

Item queste burgi quatuor libre duo solidi quinque denarii.

Item errara«giorum annorum preteritorum decem et novem libre decem solidi et duodecim libre et quinque solidi melgorienses.

Et sic est totalis summa omnium Rutbenensium receptorum sexcente septuaginta una libre decem denarii. — Item melgorienses triginta due libre quinque solidi.

Summe vero expensarum per ipsum procuratorem factarum in opère et pro opère in eodem anno fuerunt ut sequitur :

In minutis expensis operis prédictif videlicet in clogiis^ fabro, îerro, calibe et carbone, fusta, cledis, carpentariis, calce arena, terra, plumbo et manobris et aliis necessariis undecim viginti septem libre quindecim solidi rutbenenses.

Item in listrellis et exsequiis domini B, Trasforn quondam rectoris ecclesie de Balagueiro novem libre decem et septem solidi turonenses.

Item fuste empte ad o.pus domus nove a B. Delfraisse et sociis suis quatuordecim libre sex solidi.

Item ratione per prese cum G. Bruni facte de dicta domo fustanda triginta quinque libre novem solidi.

Item in lopia et lapidicina ducente quatuor libre duo solidi, sex denarii.

Item in loquerio magistri Riquardi aparatoris septem libre rutbenenses et triginta octo libre turonenses.

Item in postibus sapinis pro dicta domo fustanda viginti très libre novem solidi. *

Item pro deferendis quibusdam fustib'us de Podiocalmi sexaginta octo solidi.

Item fuerunt soluté dicto procuratori decem libre pro salario suo seu labore anni preteriti et novem libre quatuor solidi quatuor denarii qui debebantur eidem de eodem anno.

APPENDICE

Item nos dictus episcopus debemus duodecim libras sexdecim solidos rutheneiises quas et quos liabuimus miituo de pecunia operis predicti.

Et sic est totalis sumina omnium ruthenensium expensorura cum debito predicto, quingente quadraginta septem libre novem solidi decem denarii.

Qua summa comparata ad ruthenenses receptos fuerunt plus in receptis quam expensis sex viginti très libre decem solidi octo denarii.

Que in opère chori lioc anno sunt posite seu expense ut inferius apparebit.

Item summa omnium turonensium expensorum fuit quadraginta septem libre decem et septem solidi. Qua summa comparata ad turonenses receptos, fuerunt plus in turonensibus expensis quam receptis quindecim libre duodecim solidi quos et quas dictum opus procuratori débet et in tantura est sibi obligata (sic).

Item débet sibi quindecim libras ruthenenses, pro salario suo seu labore hujus anni.

Et. est sciendum quod predictum opus débet ratione hujus anni tam in magistris, manobris, fabro, ferro, plumbo et carbone ultra ea que débet superius procurator sexaginta septem libras duos solidos duos denarios ruthenenses.

Item est sciendum quod rectores ecclesiarum vaccancium annorum preteritorum debent eidem operi triginta quinque libras ruthenenses et quadraginta solidos melgorienses.

Item dictus procurator reddidit computum et rationem eisdem dominis nomine quo supra dictum computum recipientibus de omnibus per ipsum receptis et expensis in opère et pro opère chori a prima die quo incipit dictum opus usque ad presentem diem. — In cujus computi recepta fuerunt primo centum libre turonenses quas discretus vir magister Guillelmus Rotlandi archidiaconus sancti Antanini in ecclesia Ruthenensi dédit ipsi operi chori que valuerunt septem viginti très decim libre Ruthenenses et centum quatuor solidi turonenses.

Item de pecunia operis majoris fuit positum seu expensum in predicto opère ipsius chori in secundo anno quo incepit psum opus chori, sic patet in quadam littera nostris sigillis

sigillata septem viginti due libre très solidi et centum solidi turonenses.

Item in tercio anno sic patet superius in computo majoris operis facto sex viginti très libre decem solidi, octo denarii ruthenenses. Et sic est totalis summa ruthenensium receptorum quadraginte decem octo libre, tresdecim solidi octo denarii. Item turonensium decem libre quatuor solidi.

Summe vero expensarum per ipsum procuratorem factarum et alios in opère et pro opère ipsius chori fuerunt ut sequitur ;

Primo anno quam dictum negocium chori esset eidem procuratori commissum Petrus Rossinhol qui partem pecunie dicti archidiaconi pênes se habebat solvit viginti libras tresdecim solidos ruthenenses pro negociis dicti chori. Et Guillelmus Vigoros civitatis Ruthenis qui aliam partem habebat, sexaginta quatuor solidos ruthenenses et ^triginta solidos turonenses.

Item dictus Archidiaconus retinuit de eadem pecunia quatuor libras quinque solidos ruthenenses quos nos dictum capitulum eidem debebamus ratione distributionum suarum ut ipse asserebat.

Item dictus procurator expendit in lopia apud Canacum facta et in domo ipsius loci reparanda decem et septem libras quatuordecim solidos novem denarios.

Item in quibusdam minutis expensis et emptione glutinii et de portaturis fuste et aliis, viginti octo libras quinque solidos sex denarios et viginti sex solidos turonenses.

Item in trabibus et aliis fustibus et postibus quinquaginta sex libras, decem solidos quatuor denarios.

Item in frachicis seu in sablis (sic) decem libras septem solidos sex denarios.

Item in quibusdam expensis per magistrum Stephanum factis et emptione glutinii centum unum solidos sex denarios et septuaginta quatuor solidos turonenses.

Item pro salario seu loqueriis ipsius magistri Stephani et Ponseti scolaris sui sex viginti libras sex solidos.

Item pro loquerio G. Bruni quindecim libras quatuor solidos quatuor denarios.

Item pro loqueriis multorum aliorum magistrorum qua-

APPENDICE

tuor viginti quinque libras novem solidos undecim denarios,

et tresdecim libras decem solidos turonenses.

Item pro assetiando choro infra ecclesiam triginta unam libras très solidos.

Item pro emendatione ipsius chori decem et novem libras quinque solidos sex denarios.

Item solvit eidem magistro Stéphane triginta libras quatuordecim solidos ratione perpreze secum facte, que perpreza est sex viginti librarum Rutlienensium.

Et sic est totalis summa ruthenensium expensorum quadringinta quadraginta octo libre quatuor solidi, quatuor denarii. Qua summa comparata ad ruthenenses receptos fuerunt plus in expensis quam in receptis vigenti novem libre decem solidi octo denarii.

Item fuit totalis summa omnium turonensium expensorum viginti libre. Qua summa comparata ad turonenses receptos fuerunt plus in expensis quam in receptis novem libre sexdecim solidi turonenses. Quas pecunie summas dictum opus procuratori débet et in tantum est sibi obligata. — Quas computationes nos dictus episcopus et nos capitulum predictum ratas habentes, et légitimas reputantes presentibus litteris sigilla nostra duximus apponenda in testimonium premissorum. — Datum Ruthenis die marcii ante festum béate Fidis virginis. Anno Domini m° cc° nonagesimo quarto.

(Parchemin original dépourvu de son sceau, aux Arch. de l'Av., fonds duchap. de Rodez, caisse de la Fabrique.)

Bail à prix-fait pour le changement des cloches dans la tour neuve. 4 mai 1385.

Anno Incarnationis Domini M° CGC» LXXX° V« et die HII^ mensis may^, noverint universi, quod venerabiles et circumspecti viri Domini Guilhermus Bruni operarius ecclesie Ruthenensis et Johannes Gibronis procurator fabrice ipsius ecclesie cum consilio tamen et voluntate honorabilium virorum

dominorum Amalrici de Severiaco archidiaconi Ruthenensis, Eblonis de Sancto-Exuperio archidiaconi sancti Antonini, Guilhermi Amarinti, Adzemarii de Murato, Ramundi Fabri, Bernardi Melioris et Guilhermi Vaysserie canonici in dicta ecclesia, insimul in domo communi venerabilis capituli Ruthenensis congregatorum , et pro hujusmodi et nonnullorum aUorum negociorum capitulancium, tradiderunt cum pactis et condicionibus infra scriptis ad mutandum symbala ipsius ecclesie in nova turri magistris Guilhermo de Caldacosta parrochie de Galganhio, Petro de Coffinieyras fustoribus habitatoribus Ruthene, ibidem presentibus, cum conditionibus subsequentibus, videlicet quod dicti magistri faciant los cavaletz symbalorum et los cabalbols, et tôt garnir ben et sufficienmen aqui on estaron, e montar e dissendre, e far tôt so que yffara besonh que puescon sonar, a lors propris despens ; Et que hinc ad octo dies, dictum opus facere incipiant, et quod ex posterius illud opus non dimittant quousque completum fuerit : Et pro predictis faciendis, ut promittitur, bene et perfecte, et eorum expensis et periculo, dicti domini promisserunt eis habere fustes, ferramenta et alia necessaria ad pedem turris et etiam dare et solvere pro salario et laboribus suis sex viginti francos auri et pro rauba sex francos auri et octo cestaria siliginis et sex cestaria frumenti, et XX*^ cestaria vini et unum quintale carnis salse, et habere hospicium et unum lectum. Que omnia eis solvere promiserunt dicti domini de die in diem dum dictum opus faciant, sub obligatione bonorum ejusdem operis, et dicti magistri ambo insimul et quilibet eorum in solidum gratis et sponte pro predictis faciendis et perficiendis obligaverunt se et omnia eorum bona mobilia et immobilia presentia et futura... De quibus omnibus et singulis dicti domini et dicti magistri pecierunt sibi fieri unum vel plura publica instrumenta dictata cum consilio peritorum. Acta fuerunt hec in civitate Ruthene, videlicet in domo communi dicti capituli, presentibus venerabilibus viris dominis Andréa Molinerii, Bernardo Vinhas, Petro Johani et Bernardo Molinerii rectori ecclesie de Rossenhaco presbiteris et P. Chalberti alias RameL (Arch. de l'Avey., fonds du Chapitre de Rodez, Registre de Bernard de Porta, notaire.)

APPENDICE

Bail à prix-fait de l'antépénaltième travée du cliœar 31 décembre 1449.

In nomine Domini Amen. Noverint universi et singuli quod anno Incarnationis dominice Millesimo CCGC» quadragesimo nono, et die ultima mensis decembri, Pontiticatus sanctissimi in Christo patris Domini nostri domini Nicolay divina providentia pape quinti anno tercio, et Illustrissimo principe domino nostro domino Karolo Dei gratia rege Francorum régnante, in presencia mei notarii et testium infrascriptorum, Reverendus in Christo pater dominiis Guillelmus de Turre Dei gratia episcopus Ruthenensis dédit et tradidit ad presfactum Rajmundo Dolhas alias Castelvert lapicide Ville- Comitalis ibidem presenti, stipulanti et recipienti et Geraldo ejus filio absenti pro quo dictus Raymundus promisit et convenit sub obligationibus infrascriptis de rato habendo, ad construendum ultimum croserium cely chori ecclesie cathedralis Ruthenensis juxtamodum et formam contentos in quibusdam pactis per prius inter ipsos, ut dixerunt^ inhibitos, et in quodam papiri folio scriptis, ibidem que per me notarium infrascriptum perlectis; hujus sequitur ténor : Ensego se los pactes et covienhs et presfach faits entre Révérend Payre en Dieu Mossenhor Guilhaume de la Tour evesque de Rodez et Ramon Dolhas alias Castelvert et Guiral son filh dei loc de Vila comtal, sus lo derrier crosier dei cor de la glieysa cathedral de Nostra Dona de Rodez que es a far et complir segon que la dicha glieysa es estada commensada, et se fara en la forma que sensée : Premieyrament los ditz Raymon Dolhas et Guiral son filh faran lo dich crosier dei fons dei cor de la dicha glieysa, et montaran los pilars commensatz enayssi coma so los autres crosiers dei dich cor precedens de peyra de talha, be et sufficienment, et faran las clarasvoyas que so defîoras enayssi coma so fâchas las autras precedens, tôt à lor despens. Item que los ditz Ramon et Guiral

trayran tota la peyra de la talha que sera necessaria per far lo dich crosier et sas appartenensas, enayssi coma la dicha glieysa es commensada, et lobratge lio requerra, tant per lo perffiech que per lonestedat de la dicha glieysa et del dich obratge et tôt à lors despens. — Item plus los ditz payre et filh faran los arcsbotas et montaran las pilas coma las autras precedens de la dicha glieysa à lors despens coma dessus.

Item et debatran soque es bastit et necessari de debastir et retenram entier soque se deura retener, et entier à lors despens. — Item los ditz Ramon et Guiral arcaran tôt so que sera necessari darcar tant per lo crosier coma per los autres edificis necessaris et deppendens del dich crosier, et tôt à lors propres costz et despens, dampnatges et interestz. — Item devo plus far laleya anm los fenestratges coma solos autres dels ditz cor et glieysa, et tota autra causa expressada ho non 6'xpressada, enayssi coma la forma honestedat et perffiech de la dicha glieysa ho requerra, que sia ho toque lo dich crosier, hantas, arczbotans clarasvoyas d'aquel, tant dedins que defforas , exeptat solament lo pasiment de la plana déjotz los arczbotans de part defforas. — En sec se, so que Mossenhor deu far als ditz maistres : premieyrament, lo dich mossenhor de Rodez sera et es tengut de baylar et assignar loc franc et quitte ont los ditz maistres trago lor peyra, talament que aquel dont se trayra la dicha peyra, per lo loc et la peyra no lor puesca re demandar. — Item lo dich mosenhor es tengut de baylar ho far baylar à son costz et despens totas fustas, postz, ho autras necessarias à arcar lo dich crosier, et dependensas daquel; Item plus tota ferramenta necessarias, clavelis, tachas, ho autres ferres per far et sostener lo dich ebartament. — Item deu plus lo dich Mossenhor baylar ho far baylar als ditz Ramon et son filh totas las cordas que seran necessarias al dich edifici et bastiment. — Item et deu far portar lo dich Mossenhor tota provisio, tant peyra de talha coma autra peyra, fustas, cals et arena, al pe ho enviro la dicha glieysa de Nostra Dona de Rodez. — Item lo dich Mossenhor deu baylar als ditz payre et filh, en la présent vila de Rodez ung hostal en lo quai demoron dùran lo dich obratge. — Item lo dich mossenhor deu baylar per una vegada als ditz maestres très quintals de ferre et ung

APPENDICE

balo d'assier. — Item plus lor deu pagar per una vegada lo dich Mossenhor, sieys porx del pretz cascun de 1res motos d'aur. Item ung buou del pretz de nou motos, ho per los ditz porx et buou vint et set motos per una vegada. — Item plus très cens sestiers de seguel mesura de Rodez per una vegada. — Item vint e cinq pïpas de vi per una vegada.

— Item al dich Ramon solament una rauba et hun capayro.

— Item plus lo dich Mossenhor deu donar et pagar al ditz maestres per totl'obratge dessus dich mial escutz d'aur huey correns ho la valor per una vegada. Que omnia et singula dictus Raymundus Dolhas pro se et dicto ejus filio facere, complere, construere et perficere promisit bene et diligenter ad esgardium magistrorum in talibus expertorum prout superius est expressum, etc.. Acta fuerunt hec Ruthene videlicet in domo episcopali in caméra ejusdem domini episcopi, presentibus ibidem dominis Johanne de Sancto Mauricio canonico Ruthenensi, Johanne de Fonte priore de Gleola, Raymundo de Verneto rectore de Grandivabro, Vitali de Arena presbiteris et me B. Serras notario.

(Arch. de l'Aveyron, fonds du Chapitre de Rodez, Registre de Rermrd Serrés, notaire.)

Bail à prix-fait de la dernière travée du chœur. 9 mars 1462 (n. st. pour 1461).

In nomine Dommi, amen. Anno Incarnationis ejusdem M° IIII» LX primo, et die VII* mensis marcii, Reverendo in Christo pâtre et Domino nostro domino Bertrando miseratione divina episcôpo Ruthenensi existente, sit notum cunctis presentibus et futuris hoc presens publicum instrumentum inspecturis visuris, lecturis et etiam audituris, quod in pre-

sencia mei notarii et testium infrascriptorum existentes ac personaliter constituti Ruthenam in domo capitulari ecclesie cathedralis Ruthenensis, ibidem capitulanter congregati, capitulantes et capitulum célébrantes tenentes facientes et représentantes mane, ut moris est, hora consueta, videlicet honorabiles egregii que viri domini Petrus de Chalanconio sedis apostolice prothonotarius, major, et ut vicarius dicti Reverendi in Christo patris et Domini nostri domini Ruthenensis episcopi, Johannes de Pozolis legum doctor, Amiliani, Anthonius de Fargia, Conchensis, archidiaconi, Guillelmus Ebles operarius, Guillelmus Gibronis, Bernardus Boyssonis, Anthonius Reysseguerii, Johannes Besserie, Hugo David, Petrus Paulhin, Johannes Martini, Johannes Giberti, Johannes Fabri, Johannes de Fonte et Adhemarius de Sancto Manucio canonici prebendati dicte cathedralis ecclesie, et discretus vir dominus Petrus Andrée presbiter ebdomadarius dicte ecclesie, ut procurator fabrice ipsius ecclesie, vice et nomine dicte fabrice sive operis ecclesie cathedralis Ruthenensis predicte, parte ex una. Et providi viri Vincentius Sermati lapidica et Johannes Sermati ejus filius civitatis Sancti Flori nunc habitatores Muri-Barresii Ruthenensis diocesis pro se et suis heredibus et successoribus universis ex parte alla, gratis et libère et suis liberis ac spontaneis voluntatibus, omnibus vi, dolo, metu et fraude prout dixerunt cessantibus, in et cum hoc presenti publico instrumento perpetuo firmiter valituro, fecerunt inter se et ad invicem pacta et conventiones in modum et formam sequentem, et hoc ad causam continuationis edifiicii videlicet duorum magnorum pialarum cum suis pertinenciis dicte kathedraUs ecclesie et prout continetur in quibusdam articulis ibidem realiter traditis, lectis et explicatis, et quorum ténor sequitur per hune modum ;

En sec se lo presfach de la gleya que Mosenhor de Rodez et Mossenhor de Capitol pretendo a baylar per lo presen : Premieyramen dos grosses pialars los quais seran comensamen del gran crosié del miech de la gleya, los quais seran plus grosses que los precedens miech pe' à tôt lo torn; et fayre lo fundamen daquels que lahun puesca atenge lautre daquels que so fachs; et se faran ben sufficiemmen et segu-

APPENDICE

ramen cum saperte à la besonha, et monta los dichs pialars coma se aperte, et fayre los nayssemens per lo gran crosié enseguen — et complir en los diclis pialars lo crosié que ve, aytal coma aquel que ha fach maistre Ricliart — et fayre los dos crosiés basses de la nau am los pertenansas et los fenestratges et las veyrias desus, et claras voyas coma en lautra besonha preceden. — Item montai los dos pilars que son la hun en la capela del sant Sperit et lautre en la capela de Sant Stirpi ayssi aut coma los sobrediclis del cor, et fayre los fenestratges et veyrias et claras voyas coma en lo cor, et cum si aperte seguen lo pertrach de la gleya. — Item trayre tota la peyra del talh et sclapa que fara besonh à far et complir tota la dicha besonha. — Item démolir et debastir totlo bastimen vielh de la sima al plus bas, tant quant sera necessari per far l'autre edifici novel, et gitar la framia foras que no empache à far lo bastimen novel. — Item curar las pezazos et gitar foras de la gleya la terra en loc que las carretas la puesco carguar. — Item de far totas sindrias et asartz, et tota fusta et postz et totas autras causas necessarias a fayre, et complir tota la dicha besonha, et tôt, al despens del maistre que ho penra, et tôt ben et sufficienmen ayssi coma dicta lo pertrach de la dicha gleya, et coma lo preceden editici ho demostra. — Item lobra fara portar la peyra del talh, et autra peyra se ni fasia besonh, mesa la vielha del bastimen vielh, et mortie que y sera necessari. — Item baylara la fusta dels dos engiens que es en la gleya, demorans los dichs engiens à la dicha gleya à li de causa.

En sec se so que ieu Vincens Sermati demande à Mossenhors del Capitol : Primo VI cent sinquanta sestiers de blat, miech segual miech froraen. — Item VI*" pipas de vi. — Item très melia scutz. — Item per per strenas XXI scutz. — Item sivada per lo caval LX sestiers. — Item vole tota la fusta de la gleya del bastimen que se defîaron. — Item vole que se las pezazos avian de prion may de quatre canas, los senhors covenria que mi stesso del sobre plus. — Item vole que la soma del blat et vi et argen me sia baylat en VI ans se à Mossenhors sembla que se dega far. — Quibus qmdem articulis, pactis et conventionibus ibidem lectis auditis et per utramque partem iirmatis, et rate et grate habitis, dicti Vin-

cencius Sermati et Johannes Sermati ejus filius, infrascripta tamen faciens dictiis Johannes filius de voluntate dicti Vincencii patris sui ibidem presentis et volentis, ambo insimul et quilibet ipsorum in solidum promiserunt et convenerunt dictis dominis vicario et capitule ac procuratori fabrice predicte presentibus, et pro dicta fabrica una mecum notario publico infrascripto ut publica et autentica persona stipulante et recipiente dictos duos pialars sive columnas, crosiés autz et basses, fenestratges, claravoyas, veyrias, et alia predicta ut superius sunt expressata, habendo respectum ad aliud precedens edifficium et ad patronum sive pertrach dicti edifticii ibidem visum et palpatum bene et fideliter facere, perficere et complere infra sex annos proxime et immédiate sequentes aut infra dictum tempus si fructus et emolumenta dicte fabrice subpetant aut possint subportare, aut ultra dictum terminum, casu quo fructus et emolumenta predicta non possent subportare. — Et nichilominus dicti domini vicarius, capitulum et procurator dicte fabrice nomine ejusdem fabrice, promiserunt et convenerunt dictis patri et filio presentibus et pro se et suis predictis stipulantibus e^ recipientibus solvere et deliberare aut solvi et deliberari facere per procuratorem dicte fabrice dicta tria millia et viginti scuta auri cugni domini nostri Francorum régis, boni auri et recti ponderis, sexcentum et quinquaginta sextaria bladi divisa, videlicet medietatemfrumenti et medietatem siliginis, et sexaginta sextaria avene ad mensuram Ruthenensem et sex viginti pipas vini boni et bene mercadabilis ad mensuram predictam, videlicet per et infra sex annos proxime et immédiate sequentes, videlicet anno quolibet sextam partem dictarum summarum et quantitatum, pecuniarum, bladi et vini aut plus vel minus juxta expedicionem dicti operis, et facultalem reddituum et proventuum dicte fabrice, una cum omnibus dampnis... Acta fuerunt premissa ubi supra testibus presentibus ad premissa vocatis et adhibitis discretis viris Johanne de Favo anniversariorum dicte ecclesie distributori etc.. et me Johanne Delfau auctoritate episcopali notario predicto.

(Arch. de l'Aveyron, fonds du Chapitre de Rodez, Registre de Jean Delfau, notaire j 284.)

APPENDICE

Bail à prix fait du portail sud. t5 octobre 1448.

Anno Incarnationis ejusdem millesimo quadringentesimo quadragesimo octavo, et die veneris intitulata XXV mensis octobri, Reverendo in Christo pâtre et domino nostro Domino Guillelmo miseratione divina episcopo Ruthenensi présidente, sit notum cunctis presentibus et futuris et hoc presens publicum instrumentum visuris ac etiam audituris, quod, coram dicto Reverendo in Christo pâtre et domino nostro domino Ruthenensi episcopo, et in presencia mei notarii et testium infrascriptorum, personaliter ad sonum campanelle, constituti Ruthene in domo capitulari ecclesie kathedraUs Ruthenensis ibidem capitulariter congre gati capitulantes et capitulum célébrantes facientes et représentantes manc ut moris est, hora consueta, venerabiles et circumspecti viri domini Johannes de Posolis legum doctor, Amiliani in ecclesia kathedrali Ruthenensi archidiaconus, Guillelmus Ebles operarius, Galhardus de Burgo, Bernardus Boyssonis, Aymericus Cabiscolis, Anthonius Resseguerii, Johannes Besserie, Hugo David, Petrus Paulhin, Guillelmus Gibberti, Johannes Martini et Guillelmus de Annonovo canonici prebendati ecclesie predicte parte ex una, et providus vir Jacobus Maurelli lapicida habitator per nunc civitatis Ruthene ex parte altéra, gratis et libère et suis liberis ac spontaneis voluntatibus, omni vi, dolo, metu et fraude cessantibus penitus et omissis, in et cum hoc presenti publico instrument© perpétue firmiter valituro, dicti superius domini vice ac nomine venerabilis capituli ecclesie kathedralis Ruthenensis ac fabrice ejusdem ecclesie, et dictus Jacobus pro se et suis heredibus et successoribus universis tractante et volente dicto domino nostro Ruthenensi episcopo, fecerunt inter se et ad invicem, pacta et conventiones in modum et formam sequentem et hoc ad causam hedificii preparationis et complementi portails dicte ecclesie a parte domus dicti capituli et

cimeterii magni existentis. Et primo, fuit actum et conventum per et inter dictas partes, quod dictus Jacobus Maurelli debeat ac teneatur, débet et tenetur infra spacium octo annorum in die festivitatis Omnium Sanctorum proxime sequente incipiendorum, hedifficare, construere, minime properare et complere et bene et solempniter et juxta modum et laciza inceptum, et juxta exigenciam et formam patronorum novorum sive modernorum ibidem in presencia mei notarii et testium infrascriptorum exibitorum et ostensorum eidem Jacobo restitutorum et traditorum, videlicet portale novum cum suo arcvolt dicte kathedralis ecclesie, a parte cimeterii magni dicte ecclesie sive domus dicti capituli de bonis lapidibus et sufficientibus ; verumptamen dictum portale débet esse altitudinis undecimvel duodecim cannarum vel circa. Item fuit actum et conventum per et inter dictas partes, quod dictus lapicida debeat et teneatur reparare et in melius reformare quoddam pilare in medio dicte portai inceptum — Item dictus lapicida débet et tenetur facere sculpare, preparare ac ponere in eodem portali centum et octo ymagines lapideas bene sculpatas et preparatas, aut plus casu quo fuerit necessarium, et ipsum portale de eisdem bene et laudabiliter munire et certas ystorias ibidem componere, et aliter procedere juxta naturam dictorum patronorum — Item plus fuit actum et conventum inter dictas partes, quod dictus lapicida debeat ac teneatur pro continuando dictum portale ac opus inceptum faciendo et complendo tenere septem famulos sive operarios sufficientes anno quolibet dictorum octo annorum. — Item fuit factum et conventum per et inter dictas partes, quod dictus magister Jacobus lapicida debeat et teneatur anno quolibet dictorum octo annorum facere in presenti civitate ad fines dicti operis continuandi et tractandi per spacium quatuor mensium residenciam continuam, videlicet per duos menses juxta et circa Resurrectionis Domini, et reliquos duos menses juxta et circa beati Miquael Arcangeli festivitates.

Item fuit actum et conventum per et inter dictas partes , quod dictum capitulum ac fabrica dicte kathedralis ecclesie debeant et teneantur tradere et deliberare eidem magistro Jacobo lapicide per expeditionem dicti operis omnia et sin-

APPENDICE

gula que sequuntur : et primo, domum et hospicium ac habitationem pro dicto magistro Jacobo ac suis famulis et servi toribus et picaiido ac operando necessarias; item omnes asartz videlicet cordas fustas ingins, lapides, sementa, et ferramenta et alia ad hedificandum dictum opus necessaria, excepto tamen ferro et calibe ad ayssinas pro picando sive sculpando lapides necessarias. Item debent dictum capitulum et fabrica preparare sive abtari et preparari facere suis expensis quoddam granerium existens super bospicium habitationis antique dicti lapicide pro trassar dictum portale necessarium.

Item dictum capitulum et fabrica predicta debent et tenentur tradere, solvere, et deliberare eidem magistro Jacobo duo millia sive viginti centum mutones auri cugni régis Francie, boni auri et recti ponderis, et hoc prêter et ultra summas pecuniarum, quantitates bladorum, vinorum et aliarum rerum eidem lapicide pro dicto opère solutarum, et per ipsum usque in diem presentem receptarum, solvendo anno quolibet dictorum octo annorum ducentos et quinquagenta mutones auri predicti aut majorem summam casu quo citius et citra dictum tempus dictum opus expediretur, aut minorem summam si per dictum numerum operariorum aut aliter tardius expediretur.

Item plus fuit actum et conventum inter dictas partes quod capitulum et fabrica predicti debeant et teneantur solvere tradere et deliberare eidem magistro Jacobo aut suis deputatis anno quolibet dictorum octo annorum quatuor viginti sextaria bladi mensure Ruthenensis, divisa, videlicet : duas partes frumenti et terciam partem siliginis, quatuordecim pipas vini, duos bacos sive porcos sufticientes, et unum quintale caseorum. — Item fuit actum et conventum quod casu quo dictum opus sive portale expediretur et compleretur infra dictos octo annos, quod tune et eo casu deliberetur eidem lapicide major summa sive quantitas pecuniarum et aliarum superius expressatarum, et si dictum opus per et infra dictum terminum non patraretur seu, ut dictum est, non expediretur quod tune, et eo casu non solvantur dicte summe sive quentitates premissorum intègre, habendo semper respectum ad expeditionem et quodsolvàtur pro rata operis continuati.

Item fuit actum et per expressum per pactum conventum, qiiod patratis dictis portali et opère, casu quo ibidem sit talis sumptuositas, et requirantur pro complemento ejusdem pliires pecunie ultra predictas et alias pro opère expedito et facto sibi solutas una cum victualibus et aliis rébus sibi deliberatis, quod tune et eo casu dictum capitulum et fabrica suppléant et ultra predicta sibi dicto lapicide délibèrent, totum id et quidquid per duos magistros juratos, unum videlicet per utramque partem eligendum, cognitum et declaratum fuerit et ad cognitionem ipsorum sibi suppleatur.

Quas quidem conventiones pacta et alia superius declarata et conventa dicte partes prout utramque ipsarum tangit, et utraque ipsorum promiserunt et convenerunt tenere, servare, solvere, complere et perficere et adimplere modo et forma superius expressatis.

(Arch. de l'Aveyron, fonds du Chapitre de Rodez. Registre de Belfau, notaire, f° 26.)

Louage de Tibaut Sonier, maître maçon, pour continuer la construction du portail sud. 15 octobre 1456.

Anno Incarnationis Domini MCCCGLVio et die XV mensis octobri Reverendo in Ghristo pâtre et domino nostro Domino Guillelmo miseratione divina Ruthenensi episcopo existente, noverint universi et singuli présentes pariter et futuri seriem et tenorem hujus veri publici instrumenti inspecturi visuri lecturi ac etiam audituri, quod, apud civitatem Ruthense et in hospicio domini Bernardi Tibola presbiteri in quo Magister Jaques habitare solebat, exis-

APPENDICE

tentes et personaliter constituti honorabiles viri domini Anthonius de Fai'gia archidiaconus Conchensis et ut vicarius Reverendi in Christo patris et domini Ruthenensis episcopi, Guillelmus Ebles operarius, Bernardus Boysso, Guillelmus Gibro^ Johannes Vesseria, Johannes Gibberti, Johannes Fabri et Jacobus Traversa canonici ; omnes insimul pro utilitate et comodo operis sive fabrice portalis quod fuerat traditum magistro Jaques ; et quod portale dictus magister Jaques promiserat perficere et complere infra certum tempus expressatum in quodam instrumente publico super hoc sumpto per dominum Johannem Defavo, et quod non fuerat per dictum magistrum Jaques continuatum nec completum et tempus complendi fuisset elapsum ac dictus magister Jaques dimiserat imperfectum, nec attenderat quod facere promiserat, sed hospite insalutato, recesserat dimisso opère imperfecto et incontinuato ;

Idcirco superius nominati ad continuandum dictum opus in deffectum dicti magistri Jaques conduxerunt magistrum Tibaut Sonier per unum annum completum sub pretio et cum pacto infrascriptis notario infrascripto in quodam rotulo hujus tenoris traditis : — Ensegon se los coviens, retengut la voluntat de Mossenhor de Rodes, entre los senhors del Capitol et Maestre Tibaut Sonier per processir al portai, et aysso lan mial IIII^ sinquanta et sieys et lo XXIX de setembre :

Permieyramen Mossenhor de Rodés et los senhors del Capitol dono à maestre Tibaut per sos gatges per hun an sinquanta et dos motos daur ho la valor. Item maestre Tibaut promet de tener sine vayletz , et el fa lo VI^ ; he es tengut de tener una servicial ; — et per tener los personatges sobredichs, Mossenhor de Rodés elos senhors del Capitol ly dono per las despensas des personatges desus dichs ; premieyramen LXX** sestias de blat, las duas parts de fromen et lautra de segual, curât per anar al moli lo fromen tant solamen ; he lo dich Mossenhor de Rodés elo capitol en nom he a despessa de la fabrica devo pagar las soldadas dels dotz vayletz. Item dotze pipas devi portât el celie. Item de carn salada dos quintals. Item fromatges hun quintal.

Item per totas autras causas es oly, sal, lenha, carn et per totas autras tant que fa besonh a tener hostal, ly dono per cascuna semraana trenta doblas moneda corren. Item maestre Tibaut promet de esser fizel et liai, et governar lobra como soa liealment, be la deu continuar a orde, be far venir las peyras per lor renc. — Et sic predicta dicte partes promiserunt tenere.

Et dictus Tibaut ita juravit et se obligavit curiae domini ofticialis Rutbenensis et curiis pariatgii... Actum in domo fabrice anno et die predictis.

Testes Jobannes Cambolas, Simon Laur, Johannes Fores-

terii presbiteri et ego Johannes Juliani clericus auctori-

tate episcopali in tota diocesi Rutbenensi notarius

(Arch, de l'Aveyron, fonds du Chapitre de Rodez. Registre de Jean Julien, notaire.)

Extraits des comptes de l'Œuvre, da 2 juillet 1459 an 28 juin t460.

Expense facte in mense Julhii anno 1459.

1° Item plus die tercia dicti mensis venerunt sequentes : Et primo Johannes Salas mansi de Neyrolas, parochie de Sudibus, cum uno pari boum ; Item plus Laurencius dels Mazes cum alio pari, et portaverunt unum lapidem dels pialars pro quo solvi 1 se.

2° Item die predicta venit Guilhelmus Bonafe, de Cruejolis cum uno pari; — Item plus Durandus mansi del Gua parochie de Sudibus cum alio pari et portaverunt unum lapidem pro quo solvi 1 se.

APPENDICE

Item pro expensis supra dictorum quatuor bubulcorum

3° Item plus die décima mensis Julhii, de mandate domini operarii ego et Tibaut cum tribus aliis famulis fabrice accessimus ad Nussas pro exclapando ibidem lapides per Deodatum Geraldi extradas, et stetimus per spacium duorum dierum vel circa eundo et redeundo et etiam fuimus in peyreria de novo incepta in manso de Capdenagueto, et expendimus omnes quinque de pane duos solidos, et de vino tam a Nussas quam in Capdenagueto, quam in Ruthena videlicet quatuor solidos, octo denarios; et in carne très solidos et duos denarios; et plus à la ostessa de Nussas decem et octo denarios, et sic insimul valent 11 s. 4 d.

4° Item plus die XXIIII dicti mensis, de mandato domini operarii, ego et Tibaut accessimus ad peyreriam de Brenuas; ego, pro computando cum peyreriis qui extrahunt lapides in dicta peyreria, et Tibaut pro exclapando unum lapidem magnum, qui non poterat venire nisi cum quatuor paribus boum, et adbuc veniet cum tribus, et fuit dictus Tibaut per duos dies cum dimidio, et ego per très dies, et expendimus

5° Item plus solvi al Bergonho pro loquerio sui equi, pro Tibaut, in dicto tempore equitati, solvendo per diem duos solidos, valent 5 s.

Expense pro mense Augusti.

6° Item plus IX dicti mensis emi a domino Galhardo Riveti presbitero, très pipas vini pro tradendo a Tibaut duas, et a Guilbaumes unam, pro quibus solvi 6 se. 12 s. 6 d.

7° Item plus die XVI dicti mensis, tradidi de mandato domini operarii Antonio Salas alias Ragnaut de Salas-Albeges qui extrabit lapides ymaginarum in manso de Magot 1 se.

8° Item plus de mandato dicti domini operarii ego et Tibaut, dicta die, accessimus ad peyrerias de Capdenagueto et de Balsaco et feci mercat cum Johanne Cambolas; do ei pro cadrigata unius paris boum sex denarios et Antonius Viaroja débet tradere et exclapare; et stetimus per dictam diem et expendimus, cum equis nostris 2 s. 6 d.

9° Item plus dicta die portavit Guillelmus Alboy loci de Agen prbpe Gajam sex cadrigatas tegule pro quibus solvi, solvendo pro cadrigata quatuor duplas, valent 20 s.

Expense facte in mense septembris.

\ 0° Et prima die, sexta mensis, venit Petrus Ricart mansi de Capela et cum duobus paribus boum, portavit duos lapides del pantmolle per las aleyas bassas extractas in peyreria de novo incepta juxta le Columbie de Balzac et in territorio vocato de Nurademe pro quibus solvi, inclusis expensis

11° Item plus die XIII dicti mensis solvi Johanni Boscayrol pro preparando lo baguot pro assendendo tegulam supradictam super ecclesiam 4 d.

12° Item plus dicta die, solvi famulo de Guilhaumes (de las Fossas) pro emendo del myny e de la pevoyna e de la pegua pro scribendo in libro angeli astantis in parte dextra ymaginis béate Marie infra ecclesiam et in dicto portai 10 d.

13° Item plus die XVIII mensis septembris venit Guillelmus Brossy et Guillelmus Bessieyra de Manso et cum duobus paribus boum portaverunt ultimum lapidem del pinho pro quo solvi 1 se.

14® Item plus die XXVII dicti mensis, emi a domino Geraldo Hugonenc, pro tradendo à Guilhermes (de las Fossas) mediam pipam vini pro quo solvi 2 1.

15° Item plus die XXVIII dicti mensis solvi a Tibaut Sonié lapicida pro loquerio cujusdam equi per ipsum equitati eundo ad peyreriam de Brennas pro duobus diebus 4 s. 2 d.

Expense fade in mense octobris.

16° Item plus die quinta mensis octobris venerunt Johannes Ganse et Deodatus Balbiac mansi ejusdem parochie de Vors et cum duobus paribus boum portaverunt unum lapidem extractum in peyreria de Magot juxta Salas-Dalbeges pro faciendo unum profeta, pro quo solvi, solvendo pro pari viginti duplas valent insimul 33 s. 4 d.

17° Item plus die VIII dicti mensis, emi a Ferrand, de

APPENDICE

Druela imam cadrigatam calxis mortue pro faciendo lo mortie pro portale, pro quo solvi 6 s. 10 d.

1 8° Item plus dicta die XXV merisis octobris tradidi magistro. Petro Viguierii ymaginario pro emendo de mastec et pro soldando in duabus partibus ymaginem Zacharie profete

19<> Item plus die XXIX dicti mensis veiiit Johannes Boscayrolis cum duobus famulis pro choperiendo portale de fusta e de post propter frigora et steterunt per dictani diem ; dabantur cuilibet projornale, très duplas ; valent insimul

Item plus die martis XXX dicti mensis, iterum venerunt duo famuli: et steterunt per dictam diem; dabatur ut supra; valent 5 s.

Item plus pro expensis dictorum quinque hominum computando pro die sexdecim denarios valent insimul 6 s. 8 d.

20° Item plus die quinta mensis novembris portavit Johannes Valieyra cum duobus paribus boum unum lapidem extractum in peyreria de Magot pro una profeta pro quo solvi

21° Item plus die octava novembris Deodatus Maurelli cum uno pari, Deodatus Solanet cum alio pari et Guillelmus Bonafe cum alio portaverunt unum lapidem des las crestas, pro quo solvi 1 se. 1/2,

22° Item plus die IX dicti mensis, venerunt Deodatus Maurelli cum uno pari et Deodatus Solanet cum alio pari et portaverunt unum lapidem de las claraboyas de la aleya alta a parte ecclesie, quem dimiserunt juxta ecclesiam Sancti Gervasii eo quod currus se fregerat ibidem, pro quo lapide solvi 1 se.

23° Item plus XVI mensis predicti, venit Johannes Boscayrol cum suo famulo, pro planquando totum spacium in quo stat rota supra vel juxta capellam novam domini archidiaconi majoris et hoc de novo, eo quod totum quod erat antiquum erat putrefactum et steterunt per dictam diem; dabatur cuilibet per diem ut supra (2 s. 3 d.) et sic insimul

24° Item plus die XVII dicti mensis venit Johannes Boscayrol cum suo famulo pro perfiniendo retrodictum plancat

et pro claudendo in parte lo pas subtus tegulatam de novo factam supra dictum ingenium a parte plane, eo quod aqua decendens per dictam tegulatam intrabat [in] ecclesiam per lopiala redon inter capellam Omnium Sanctorum et capellam Sancti Johannis Baptiste et steterunt per dictam diem; dabantur cuilibet pro jornale ut supra j valent insimul 4 s. 6 d.

2o° Item plus die XXIII novembris emi unam cadrigatam calxis mortue pro faciendo sementum super planam ad claudendum dictos passes, pro qua solvi 6 s. 8. d.

26° Prima die mensis decembris, solvi de mandate domini operarii et ipso présente, a Tibaut Sonie magistro portails pro emendo très porcos, videlicet duos pro ista anuata et unum pro anno lapso in quibus tenetur eidem fabrica anno quolibet, videlicet 6 mut. auri.

27° Item plus dicta die solvi magistro Guillelmo de las Fossas ymaginario de mandato dicti domini operarii pro emendo unum porc in quo tenetur eidem fabrica pro isto anno videlicet 2 mut.

28° Item plus dicta die, et ibidem, solvi magistro Petro Viguerii etiam ymaginario, pro emendo unum porc in quo tenebatur eidem fabrica pro isto anno et in presencia dicti domini operarii 2 mut.

29° Item plus die XXI dicti mensis, de mandato domini operarii, emi unum quintale cazeorum quod tradidi magistris ymaginarum videlicet Guillelmo de Las Fossas et Petro Viguierii ad causam del presfach, pro isto anno, pro quo solvi 2 se.

30° Item plus die XXVIII decembris, in presencia domini operarii et de Tibaut et magistrorum Guillelmi de Las Fossas et Pétri Viguierii ymaginariorum, fuit factum mercat cum Antonio Salas, de Salis Albegesii lapicida, quôd ipse débet tradere triginta lapides sive carties in peyreria de Magot vel alias ubi dictos lapides essent bonos pro faciendo ymagines portails predicti, prout in quodam cartello super hoc facto et per dictum dominum operarium signato, et in deduxione dicti presfach solvi dicto Salas 1 se. auri.

Année 1560.

31° Item plus die XIX mensis febroarii, solvi magistro

APPENDICE

Gnillelmo de Las Fossas pro eundo ad peyreriam de Magot pro videndo lapides ibidem extractos pro faciendo ymagines incluse loquerio equi per ipsum per très dies equitati videlicet 10 s. iO d.

32*^ Item plus die XXI dicti mensis febroarii tradidi per manus domini Johaniiis SoUassol, Brenguario Guanchie paniiitonssori in deduxione loquerii sui hospicii pro magistro Ricardo et hoc, de mandato domini operarii \ 1 se.

33° Item plus die octava mensis marcii, solvi de mandato domini operarii^ magistro Petro Viguierii ymagiuario pro eundo et redeundo apud peyreriam de Magot et pro loquerio equi 10 s.

34° Item plus die X dicti mensis venerunt Petrus Galud alias Lo Breto et Johannes Cadies, lignifabri, pro dressando magnum ingenium, eo quod l'albre erat extra locum debitum et steterunt per duos dies cum dimidio et dabantur cuilibet pro jornali duos solidos et sex denarios, valent insimul

35° Item plus die XXI dicti mensis venit Johannes Valieyra mansi ejusdem et cum duobus paribus boum portavit unum lapidem dels profetas in peyreria de Magot extractum pro quo solvi, solvendo ut supra viginti duplas pro pari, valent

36° Item plus dicta die, Johannes Dangles cum uno pari et Petrus Canitrot cum alio pari, portaverunt unum lapidem dels profetas, pro quo solvi 1 1. 13 s. 4 d.

37» Item plus die XVIII dicti mensis, solvi Guillelmo Albareti veyrerio, pro reparando unum panel vitrie capelle Sancti Laurencii, videlicet 3 s. 4 d.

38° Item plus die XVII mensis madii solvi magistro Guillelmo de Las Fossas ymaginario qui per très dies fuit in peyreria de Magot pro exclapando lapidem de quo vel in quo fiet imago Jesu Christi in sepulchro, omnibus expensis inclusis prêter loquerium ronsini videlicet 20 s.

Item plus dicta die solvi Johanni Debonanh ospiti pro loquerio sui ronsini per dictum Guillelmes per très dies solvendo pro die quinque albas, valent insimul 6 s. 3 d.

39° Item plus die XXIIII maii venit Johannes Valieyra mansi ejusdem et cum tribus paribus boum portavit unum

lapidem a peyreria de Magot pro sculpando ymaginem Jhesu Christi in sepulchro et solvendo pro pari viginti duplas, valent insimul 2 1. 10 s.

40° Item plus dicta die portavit Petrus Canitrot, de Vors cum duobus paribus boum unum lapidem dels profetas pro quo solvi \ 1. 13 s. 4 d.

41° Item plus dicta die Petrus et Guillelmus Mazars cum duobus paribus boum portaverunt unum lapidem dels profetas pro quo solvi 1 1. 13 s. 4 d.

42° Item plus die quarta mensis Junii venit Ramundus Lacumba pro faciendo manobram a Tibaut in portali, et dabatur eidem una cum expensis quinque albas et sic 2 s. 1 d.

43° Item plus die XIX dicti mensis, in presencia domini operarii et domini Johannis Solassol solvi domino Johanni Cortras ebdomadario in deduxione octo mutonum sibi debitorum in mense Augusti pro loquerio sue domus pro operando ymagines per Petrum Viguie peyrerium pro dicto portai et solvi videlicet 4 mut.

44° Item plus die XXI dicti mensis venit Johannes Valieyra mansi ejusdem et cum tribus paribus boum portavit unum lapidem pro faciendo Nycodemum vel Josep-ab-Arimatia pro quibus solvi 2 1. 10 s.

(Arch. de l'Aveyron. F^^ du Chapitre de Rodez, petit cahier oblong en papier, dans la caisse de la Fabrique.)

BaU à prix-fait des stalles. 9 mai 1498.

Sequentes conventiones et pacta fuerunt habite et passate inter Reverendum in Christo patrem et dominum nostrum dominum Ruthenensem episcopum et suum venerabile Ruthe-

APPENDICE

nense capitulum et dominiim operarium dicte ecclesie et dominum Petrum Andrée procuratorem fabrice ecclesie Ruthenensis nomine ejusdem fabrice ex una parte.

Et magistrum Andream Supplicii menuserium loci de Marologio diocesis Mimatensis ex altéra :

Et primo fuit conventum per et inter dictas partes, quod dictus magister Andréas débet tenetur et promisit facere totum chorum Ruthenensis ecclesie ab utroque latere de fuste extisa et minutata, completum cathedra episcopali sive pontiticali et aliis sedibus altis et bassis omnino et penitus munitum, et ornatum sive fabricatum ad totalem modum et effigiem chori ecclesie Bitterensis; cujus ibidem formam seu protraitum idem magister ostendit; quam formam dominus Petrus Valentini secum retinuit. Quequidem chori latera protendentur ab ingressu porte nove usque ad torsenas ante majus altare dicte ecclesie stantes.

Item faciet et complebit desuper revestituram sedum decens ambulatorium quo possit fieri circuitus dicti chori, et muniet repositoriis ad partem parietum lateralium circuitus dicti chori et pro ponendo paramenta ejusdem congrue et decenter.

Item portas dicti chori et torseriarium et ascensus revestiarii in pede dicti chori existentis pariter faciet et complebit juxta rey exhigentiam congrue et decenter, et nichilhominus quatuor portas magnas introytus utriusque lateris dicte ecclesie cum suis portanellis et revestiraentis modo et forma per eum oblatis.

Item et ad operandum et complendum premissa omnia et singula habebit continuo septem famulos artifices et scientes in arte menusarie sive lignorum sculptores qui secum operabuntur in materia fabricationis dicti chori cathedre et portarum suis expensis et sumptibus ac denariis de infra dicto pretio persolvendis.

Item et pro perficiendo et penitus complendo predicta omnia et singula cum predictis famulis sive artificibus secum habebit et sibi necessarium esse dixit terminum octo annorum continuorum ab incepto opère computandorum quemquidem terminum domini prelibati sibi concesserunt.

Item et pro alimentis sui ipsius, sue uxoris et unius ancille

ac dictorum septem famulorum artificium pro dicto opère et pro dicto tempore sibi dabuntur seu solventur ipso durante quinginta et quinquaginta sextaria bladi, medietas frumenti et medietas siliginis mensure Ruthene , pro quolibet anno dictorum VIII° anuorum computando sexaginta sextaria, solvendo tamen sexaginta sextaria mixtira ex frumento et siligine quolibet anno, ut dictum est, ita quod smgulis annis quibus operabitur tradatur et sibi solvatur congrua quota.

Item similiter pro toto tempore predicto et operis complemento solventur sibi sex viginti decem pipe vini portate in predicta villa et mensure dicte ville, computando et solvendo pro quolibet anno quindecim pipas vini et alias juxta rotam dicti temporis et operis prout supra.

Item pro uno bove et quatuor porcis salsandis singulis annis dictorum octo annorum solventur sibi undecim libras turonenses que ascendunt pro toto dicto tempore quater viginti octo libras turonenses et ultra duodecim libras turonenses pro additamento cathedre episcopalis et portarum, et sic in cumulo pro dicto carnalatgio dabuntur sibi centum libre pro rota temporis et operis prout supra.

item ultra et pro integro pretio universali pro hiis omnibus operandis perficiendis et intègre complendis ad modos et effigies predictos sibi solventur et promissi solvere fuerunt per dominos predictos videlicet Reverendum in Christo patrem et dominum Ruthenensem episcopum, operarium et procuratorem fabrice videlicet mille septingenta libras turonenses monete turonensis.

Quequidem summa sibi satisliet per congruas partes divisa annuatim sicut opus predictum per Ipsum continuabitur unde sibi in aliis provideat et suis faraulis quos habiturus in numéro jam dicto satisfaciat de stipendiis eorum prout volet et opus requiret.

Item providebitur sibi per dominum nostrum seu ejus ex parte de domo congrua et libéra ad inhabitandum et operandum et periiciendum predictum opus pro se et famulis ac t'amilia jam dictis durante dicto tempore nisi infra dictum tempus esset completum penitus juxta modum prenotatum.

Item pariter providebitur sibi de materiebus videlicet fus-

tibus, postibiis, clavis in opère necessariis et glutino dumtaxat expensis fabrice, in aliis sibi ipse magister Andréas providebit prout operis exhigentia postulabit.

Et pro premissis omnibus et singuiis tenendum, servandum, attendendum et complendum modis et formis superius contentis dicti domini Reverendus in Cliristo pater ac dominus Rhutenensis episcopus dominus Petrus Blanchissonis operarius dominus Petrus Andrée procurator et nomine fabrice, presertim pro solvendo predictas summas et rerum quantitates eidem magistro Andrée bona fabrice erga eum et suos, ipse magister Andréas pro se et suis, pro complendo, attendendo et de puncto ad punctum perficiendo omnia et singula prescripta erga dominos episcopum capitulum et fabricam sese in propria persona sua que bona mobilia et immobilia realiter mutuo et invicem obligaverunt et yppotecaverunt Actum m aula episcopali Ruthenensi die VlIIl* madii anno Domini millesimo quadringentesimo septuagesimo octavo presentibus Reverendo pâtre et domino, domino Petro de Chalenconiio Sancte Sedis apostolice prothonotario, venerabilibus viris dominis Stephano de Cortinis in legibus licentiato et in decretis baccalaureo officiali predicto, Glanderio de Gastronovo, Joanne de Malorivo canonicis Ruthene, dominis Petro Valentini, Petro Ramundi de Paderiis priore de Brussaco, Johanne Sabbaterii rectore de Blansaco, Guillelmo Bertrandi et Johanne Drulha presbiteris Ruthene habitatoribus testibus requisitis et me Gregori notario.

(Arch. de TAveyron, Fonds du Chap. de Rodez, original sur papier dans la caisse de la Fabrique.)

Bail À prix fait de bâtir les fondements d'un piller de la cathédrale. 1«' août 1465.

Anno Domini M° 1111° LXV» et die prima mensis augusti, in presencia mei notarii infrascripti venerabiles viri domini Authonius de Fargia archidiaconus Conchensis in ecclesia

Ruthenensi, Petrus Blanchissonis operarius et Johannes Grossi canonicus Ruthenensis licentiatus in decretis pro et nomine Reverendissimi in Christo patris ejusdem Guillelmi de Turre patriarche Antiocheni olim episcopi Ruthenensis fecerunt pacta et conventiones cum Amalrico Andrée lapicida civitatis Ruthene inmodum qui sequitur : videlicet quod dictus Amalricus suis propriis expensis débet demolire pilare antiquum cuiest affixum predicatorium antiquum, intercapellam Sancti Johannis Evangeliste alias de Turre et parietem navis ecclesie et démoli endo dictum, retinere tegulatam ecclesie ut non corruat, et mutare fontes baptismales in alio loco a quo advisabitur.

Item passabit cementum quod proveniet ex dicta dirucione ut converti possit in hedificio novo.

Item cavabit fundamentum pilaris ibidem construendi usque ad UU°^ cannas in profundum, et de largo quantum erit necessarium. Item extrahet totam terram extra dictam ecclesiam in platea que est ante domum episcopalem, et casu quo sit necessarium concavare ultra IIII"'' cannas, Domini stabunt sibi ad illud plus, et si minus safficiat concavacio, ipse Amalricus stabit dominis predictis. — Item construet fundamentum dicti pilaris de lapidibus et semento, usque dum erit hora scituandi lapides del talh ; et vice versa domini predicti pro omnibus predictis pagandis, dabunt et sol vent dicto Amalrico intérim quod operabit, centumlibras monete turonensis, et permittent quod dictus Amalricus juvet se de fustalhiis qui sunt intra ecclesiam predictam prout sibi erit necessarium in faciendo dictum opus

(Arch. de l'Aveyron. Fonds de Vévêché de Rodez. Registre XXXL)

Bail à prix fait de la construction d'une trairée do collatéral nord de la nef. 14 septembre 1490.

In Domine Domini Amen. Anno Incarnationis ejusdem Domini M° 1111° LXX° et die XIIII mensis septembris.... sit notum cunctis presentibus et futuris hoc presens publicum instrumentum inspectiiris ac etiam audituris, quod in presencia mei notarii et testium infrascriptorum , présentes ac personaliter constituti nobilis, discretus ac providus vir Georgius Vigorosii mercatorcivitatis Ruthene, Dominas Petrus Andrée ebdomadarius ecclesie kathedralis Ruthenensis et procurator fabrice dicte ecclesie et (^orrat Rogerii lapicida per tune habitator civitatis predicte, gratis et libère et suis liberis ac spontaneis voluntatibus^ omni vi, dolo^, metu et fraude cessantibus penitus et omissis, in et cum hoc presenti publico instrumento perpetuo iirmiter valituro, dicti^ inquam, nobilis Georgius et Gorrat, pro se et suis heredibus et suscessoribus quibuscumque et dictus dominus Petrus ut procurator et nomine dicte fabrice ecclesie predicte, de voluntate tamen et consensu honorabilium et circumspectorum virorum dominorum Johannis Grossi in lege licentiati et in decretis baccallarii ut dicti domini nostri Ruthenensis episcopi vicarii, Johannis de Posolis legum doctoris archidiacono Amiliani, et Pétri Blanchissonis in decretis licentiati operarii dicte ecclesie vice et nomine venerabilis capituli dicte ecclesie ibidem presentium et volentium, fecerunt et inhierunt inter se pacta et conventiones prout insequitur : Et primo dictus Gorrat Rogerii lapicida promisit et convenit dicto nobili Georgio presenti et pro se et suis predictis stipulanti et recipienti facere ediûcare et complere in dicta kathedrali ecclesia suis ipsius lapicide propriis sumptibus et expensis bene et sufficienter quoddam pialar sive columpnam cum bassa volta a fundamento usque al quachapiech inclusive,, et hoc a parte capelle dicti domini nostri Ruthenensis episcopi et juxta

ipsam, insequendo tamen modum et formam dicte ecclesie, dictus que lapicida débet ac tenetur suis, ut dictum est, expensis demolire muros et parietes dicte ecclesie prout decebit, cavare fundaraentum, et hedificare dictum fundamentum, columpnam sive pialar ac bassam voltam usque ad quachapiech inclusive, et pay montare dictam bassam voltam prout decebit, et sunt alie capelle précédentes et conjungentes, cum dicta capella dicti domini nostri Ruthenensis episcopi, et cum illa que est ante capellam dictam domini de Severiaco, et extrahere extra ecclesiam a parte portails sancti Marcialis in loco ubi kadrige et currus possint onerare totam terram et la framia que exierit et prevenerit ex premissis, cum pacto tamen et conventione, quod dictus lapicida recipiet de lapidibus et lapides necessarios per premissa et que prevenerunt a dicta demolucione (sic) per ipsum facienda.

Et pro expensis ac laboribus dicti lapicide et pro premissa faciendi, dictus nobilis Georgius Vigorosi promisit ac convenit solvere, tradere, ac deliberare dicto Corrat Rogerii presenti et pro se et suis stipuiauti et recipienti videlicet novies viginti scuta auri cugni domini nostri Francie régis boni auri et recti ponderis, quequidem novies viginti scuta dicti auri dictus nobilis Georgius promisit et convenit solvere, tradere, et deliberare eidem lapicide aut suis voluntarii? prout et quemadmodum dictum opus fiet et expedietur, habendo respectum ad expeditionem et continuationem ejusdem. Et proinde dictus dominus Petrus Andrée procurator predictus promisit eidem lapicide ut supra stipulanti, pro dicto opère incipiendo, continuando et complendo de calce et arena necessariis ad faciendum cementum sivelo mortie. Pro quibus omnibus universis et singulis faciendis complendis, exsolvendis, tenendis et observandis, dictus Corrat Rogerii lapicida ad et pênes dictos Vigorosi et procuratori, et dicti Vigorosi et procurator ad et pênes dictum lapicidam, videlicet unus et alter ipsorum ad pênes alterum eorumdem vicissim et e converso se obligaverunt et ypothecaverunt : videlicet dictus procurator bona dicte fabrice et dicti Vigorosi et Rogerii se et omnia et singula bona sua mobilia et immobilia Acta fuerunt premissa in dicta civitate Ru-

APPENDICE

thene in domo capitulari dicte ecclesie testibus presentibus

ad premissa vocatis et me Johanne Delfau notario pre-

dicto.

(Arch. de l'Aveyron. Fonds du Chapitre de Rodez. Registre de Jean Delfau, notaire, /"^ 412.)

Loaage de Bernard Anthony, maitre maçon, ponr continuer la construction de la cathédrale. 1er f^. Yrier 1503 (n. st. pour 150S).

In nomine Domini amen. Noverint universi et singuli présentes pariter et futuri, quod anno Incarnationis dominice Millésime quingentesimo secundo, et die prima mensis febroarii, pontificatus sanctissimi in Christo patris et domini nostri domini Alexandri divina providentia pape sexti anno imdecimo, apud civitatem Ruthene, in domo capitulari venerabilis capituli ecclesie cathedralis Béate Marie, coram egregiis et venerabilibus viris dominis Guillelmo de la Parra, Sancti Antonini, Guillelmo Boerii, Conchensi arcbidiaconis, Ramundo Fredandi jurium professore, operario, Petro Gibronis. Guillelmo Dorbec. Petro Ramundo de Paderiis, Jacobo Lumbardi, Johanne Grossi, Astorgio Glanderie, Ramundo de Lucatorio, Augerio de Cortinis et Johanne Pogeti in dicta cathedrali ecclesia canonicis, ibidem insimul congregalis, eorum que capitulum more fieri solito tenentibus, facientibus et representantibus, venit et se presentavit honorabilis vir dominus Johannes Cahusaci presbiter, procurator t'abrice dicte cathedralis ecclesie, et eisdem dominis capitule narrare habuit : quod ad causam pestis vigentis in presenti villa Ruthene, editicium dicte cathedralis ecclesie non habuerat tractum, ymo sopitum et sine ulla operatione remanserat

per longum tempus; et quia bone memorie dominus Bertrandus de Chalenconio quondam episcopus Ruthenensis, qui ab anno citra decesserat, dum viveret, in succursum, de fructibus sui episcopatus in magna summa et quantitate bonorum, ut erat notorium, victus et expensas semper peyreriis et manoperis administrando, furniebat et tradebat; ex nunc vero et a morte ejus citra non est succursum, cum sedes episcopalis vaccet, et sit in magna lite. Quare ibidem requisivit eosdem dominos capitulum [facientes], ut pro hujus modi expensis fiendis, uti faciebat idem dominus deCbalenconio episcopus, manus vellent de bonis dicti capituli porrigere adjutrices, ut dictum edifficium deduci posset ad effectum et alias darent operam rey. Quibus omnibus auditis memoratidomini capitulantes multum contristati, utdixerunt, de negocio operis dicte fabrice, dum nil pro tune in eo operabatur, dixerunt, in his pro eorum posse, velle de bonis capituli succurere, ut dictum edifficium perfîcerctur. Hinc igitur fuit, et in mei notarii publici et testium subscriptorum presentia existens personaliter ibidem Bernardus Anthonij lapicida ac magister et gubernator dicti edifficii, habito prius super his tractatu, promisit et convenit ipsis dominis capitulo et procuratori fabrice ibidem presentibus, edifficare, laborare et intendere bQne et fideliter et juxta possibilitatem suam cum aliis peyreriis et manoperis in numéro viginti personarum existentibus, ipso incluso, necnon carraterio, et hoc per unum annum incipiendum in medio presentis mensis febroarii et finiendum in simili termino, cum et sub vadiis dari et solvi per ante consuetis tam pro ipso Bernardo, lapicidis, manoperis quam carraterio per ipsum procuratorem fabrice solvendis, que vadia et salaria dominus procurator fabrice solvere promisit. Et ultra hoc mercatum domini capitulantes, pro expensis victualibus ipsorum viginti hominum, et quas expensas, ut prenarratum est, per ante faciebat et furniebat memoratus dominus de Chalenconio episcopus Ruthenensis, dum viveret, de fructibus sui episcopatus, promiserunt dare domino Bernardo in presenti villa Ruthene, ab una parte, pro pane et vino, trigenta pipas vini, centum sexagmta sextaria siliginis et decem sextario frumenti, et ab alia parte, pro lo companatge, centum octuaginta libras turc-

APPENDICE

nenses, que premissa dicti domini capitulantes sibi promiserunt solvere de die in diem et de mense in mensem, currente tempore dicti anni^ et dictus Bernardus Anthônij promisit, bene inteudere et tideliter operari in dicto edifûcio juxta facultatem et conscienciam, et in exercicio hujus modi operis esse obediens capitulo, domino operario et dicto procuratori fabrice, et non ponere aliquos peyrerios ad operandum in dicto edifficio sine licencia domini capituli vel dominorum baiulorum ejusdem, aut domini operarii seu procuratoris ejusdem fabrice, durante dicto tempore.

Et ad premissa servandum, tenendum et complendum, se et bona sua subposuit et submisit curiis domini officialis Ruthenensis communis pariatgii Ruthene et ejus sigilli, se et dicta bona sua obligando et yppothecando volendo que compelli casu quo defliciet in premissis.... et dictus Anthônij ita tenere et servare promisit ac juravit ad et super sancta quatuor Dei evangelia ejus manu dextra gratis corporaliter tacta

Acta fuerunt bec ubi supra presentibus ibidem discretis viris dominis Petro de Croso ipsius capituli thesaurario Christoforo Corrigie anniversariorum dicte ecclesie receptore presbiteris testibus ad hec vocatis, et me Berengario de Nave notario publico infra scripto.

(Arch. de l'Aveyron. Fonds du Chapitre de Rodez. Caisse de la Fabrique y parchemin coté B. K.)

Extrait* des comptes de l'œavre de la cathédrale. — De juillet 1509 à juillet 1508. — Jean Cahnsac, procureur et administrateur des revenus et émoloments de la Fabrique.

Recepta argenti. — Pension du Prieuré de Saint-Georgesde Camboulas, xl 1. — Pension du prieuré de Bouillac payée par les prêtres d'Aurillac, xxxvii s. vi d. ~ La moitié d'un

pré à Fontange, xx s. — Quête du bassin de l'œuvre placé dans l'église Notre-Dame de Rodez, xx 1. — Bénéfice de Curan, ccccxxiii 1. x. s. — Bénéfice d'Aleyrac, clix 1. xvii s. VIII d. — Cire d'Alayrac et de Guran à iv sols la livre iv. — i quintal de fromage de Curan, ii 1. — Ferme de la quête de la Viadène Bedene, xx florins, valant chaque florin xv s. xx 1. V s. — Quête du pays de Broquiès Brocayresii, viij 1. v s. — Quête de la Basse-Marche, xii 1. — Quête du Causse Cauceris^ IV 1. X s. — Quête du Peyralès Veymlesii, v 1. v s.

Sequitur recepta de qmrta [parte] benefficiorum vacantium. Evaluée à cxxxv 1. xvii s. vi d.

Becepta extraordinaria. Sous cette rubrique se trouvent le produit des legs, l'argent trouvé dans le tronc de la Fabrique, le produit de la vente de certaine quantité de froment, de seigle et de vin, provenant des quêtes, etc. — Item recepi de pecuniis repertis in tronco fabrice ut patet cartello signato per dominum operarium dicte ecclesie Béate Marie Ruthenensis videlicet xi 1. ix s. m d.

Expensa. — Solutiones argenti : Item solvi domino Anthonio Bosinhaci epdomaderio pro certis reparationibus per eum factis in libris chori Béate Marie Ruthenensis xviii s. un d.

— Item solvi domino Anthonio Guitardi epdomaderio pro quodam volumine libri dominicalis de novo facto in choro ecclesie Béate Marie un 1. xvi s. viii d. — Item solvi seu deduxi Johanni Boni, de Combreto renderio questarum Basse Marchie tempore mortahtatis pro eo quia non potuit levare confratrias obstante dicta mortalitate, de mandato domini operarii et Capituli, xv s. — Item solvi pro uno equo pili rubey quem emy ad opus quadrige dicte fabrice a quodam mercatore de Loregue, xxi 1. xvii s. vi d.

Sequentur solutiones peyreriorum : Primo solvi magistro Bernardo Anthôni magistro fabrice pro suo salario xliii 1. — Item solvi Johanni Alari peyrerio pro suo salario, xvii 1. x s.

— Item solvi Johanni Manhaviela peyrerio pro suo salario, XXI 1. X s. — Guillelmo Rech peyrerio. xvi 1. x s. — Petro Gaffmel peyrerio, xviii 1. xiv s. vin d. — Bernardo Prohinas fabro dicte fabrice pro suo salario, x 1. x s. — Anthonio Masars peyrerio, xviii 1. xiii s. iv. — Petro Delfieu peyrerio, xvm 1. XV s. — Deodato Gaff'art peyrerio, xv 1. xvii s. vi d. —

APPENDICE

Matheo Galhac manobra pro suo salarie x 1. x s. — Brengario Azemar peyrerio, xv 1. xviii s. ix d. — Johanni Robert manobra, xix 1. vu s. vi d. — Petro Fieldes peyrerio, xvi 1. XVI s. IV d. — Durando de Monmato peyrerio, xvii 1. ii s.

III d. — Petro Ros peyrerio, xvi 1. ii s. ii d. — Guillelmo Lo Gran manobra, ix 1. — Johanni Bo peyrerio xvi 1. vi s. iii d. — Johanni La Vernha peyrerio xii 1. — Guillelmo Cayrol peyrerio xv 1. xvii s. vi d. — Johanni de la Guilhaumie peyrerio xvii 1. X s. — Johanni Cabrolie peyrerio xvi 1. i s. m d.

— Johanni Vernhas peyrerio pro tempore quo stetit in fabrica, iv 1. ii s. vi d. — Johanni Boial manobra, vu 1. v s.

— Johanni Boye carratario pro suo salario, ii 1. v s. — Johanni Pomareda peyrerio pro suo salario aut tempore quo stetit in fabrica, ni 1. v s. — Guillelmo Pomareda peyrerio, X 1. xvii s. — Johanni Savinhac peyrerio, xvii 1. iv s. — Petio Delmas peyrerio v 1. m s. vi d. — Micaeli Conto peyrerio, pro suo salario aut tempore quo stetit in fabrica v 1. xii s. vid. — Geraldo Selves manobra pro tempore quo stetit in fabrica v s. vl. xiiis. ivd. — Anthonio David manobra pro suo salario, vu 1. X s. — Francisco Pencheneri peyrerio, xii 1. x s. — Petro Bayle peyrerio pro tempore, xxx s. — Thome Spinassa peyrerio pro suo salario, xiii 1 m s. iv d. — Ramundo de Nantuech, peyrerio, x 1. i s. m d. — Johanni Salas peyrerio xi 1. ii s. jii d. — Bernardo Costuch aprendis pro tempore quo stetit seu servivit in fabrica, m 1. xv s. — Authonio Delcros peyrerio pro tempore quo stetit in fabrica ii 1. viii s. vi d. — Petro Azemar peyrerio pro suo salario aut tempore quo stetit in fabrica ix 1. iv s. — Item solvi Hugoni Vernhas et Hugoni Garabuau trassayres lapidum de talha in peyreria alta d'Olems pro lapidibus per eos traditis per totum annum et inclusas las boadas, xli 1. lix s. ix d. — Johanni Combelas trassayre etiam de talha in peyreria bassa d'Olems pro lapidibus per ipsum traditis per totum annum inclusas etiam las boadas, xvii 1. XI s. VIII d. — Johanni Bisac etiam trassayre dictorum lapidum de talha in peyreria de Ayguas bonas pro lapidibus per eum traditis per totum annum cum dictis boadas L 1.

IV s. IX d. — Johanni Lecoul etiam trassayre dictorum lapidum in peyreria alia bassa de Olems pro lapidibus per eum traditis, xxiii s. — Petro Foresterii etiam dictorum lapidum

trassayre cum Johanne Palmie in peyreria de Cayssiels pro lapidibus per eum traditis, xiii 1. viii s. m d. — Johanni Olie etiam trassayre dictorum lapidum in peryreria bassa de Cayssiels pro lapidibus per eum traditis, ii 1. iv s. xi d. — Anthonio Gausenel trassayre lapidum de talha per totum annum, xiv 1. xviii s. iv d. — Payé pour toute l'année pour transport de pierres de taille, achat et port de pierres de rassa, poutres, planches^ réparations des vitres, et dépenses des vitriers, clous et ferrements des portes de l'église, charbon, manœuvres, sable, avoine, etc., ccxxxviii 1. vu s. vu d. —

Receptafrumenti total xxxii sest. ii cart. cum dimidia.

Expensa dicti frumenti : Primo solvi domino Guillelmo Calveti presbitero pro suis laboribus in faciendo questam bassini in ecclesia Béate Marie Ruthene pro dicta fabrica i sest. cum

emina. •— Recepta siliginis Expensa siliginis : Item

solvi domino Guillelmo Calveti pro suo salario in faciendo questam bassini iu dicta ecclesia, i sest. cum emina. —

Recepta avene Receptavini Expensa vini

Les dits comptes furent vérifiés par Guillaume d'Estaing, chanoine, député de l'évêque, Auger de Courtines, chanoine, député du Chapitre, et par Raymond Frédant, chanoine ouvrier.

Extrait des comptes de l'œuvre, de juillet 1509 à juillet 1510. Jean Cahusac, procureur de la Fabrique,

Recette de l'argent, comme au compte précédent. — Recette extraordinaire, id. — Solutiones argenti: Primo solvi receptori anniversariorum ecclesie Béate Marie Ruthene pro pitaneia Assumptionis Béate Marie et pro censu orti adquisiti a Guillelmo Comborieu in quo de presenti est botigua peyreriorum extra villam xxxv s. — Item solvi Bartholomeo Guibbert corderio civitatis Ruthene pro quodam raste sive corda granda per lo engien de lobra ponderis unius quintalis, lxiii 1. — Domino Guidoni Palayreti presbitero pro certis laboribus per eum factis in portando bassinum fabrice in ecclesia Béate Marie per certum tempus, de mandato dominorum de Capitulo, v 1. — Johanni Masnou

APPENDICE

mercatori biirgi Ruthenensis pro xiii quintalibus et xxvlibras de plom ad opus faciendi et coperiendi la corona del eloquie, LX s. pro quolibet quintale et xii 1. parroyua, vi d. pro quolibet libra, ascendit ad totum xl 1. i s. viii d. — Solutiones peyrenorum : Primo solvi magistro Bernardo Anthony magistro fabrice pro suo salario eidam assignato per dominos de Gapitulo lv 1 — ïtemsolvi Hugoni

Vernhas et Hugoni Garabuo trassayres lapidum de talha d'Olems pro lapidibus per eos traditis per totum annum inclusas las boadas, xxxiv 1. ii d. — Item solvi Johanni Garrossa trassayre dictorum lapidum de talha in peyreria bassa de Anhaco pro lapidibus per eum traditis per totum annu'm, ii 1. xii s. viii d. — Item solvi Johanni Combelas etiam trassayre dictorum lapidum de talha in alia peyreria bassa d'Olems pro lapidibus per eum traditis per totum annum, xv 1. viii d. — Item solvi Johaimi Vayssieyra alias Bisac trassayre lapidum de talha in peyreria de la Payrinhia pro lapidibus per eum traditis, xxv s. — Item solvi Petro Foresterii, Petro Palmie et Johanni Palmie etiam trassayres lapidum de talha in peyreria dels Casais pro lapidibus per eos traditis per totum annum iv 1. xv s. — Item solvi Anthonio Gausseul trassayre dictorum [lapidum] de talha in peyreria de la Gauselmia pro lapidibus per eum traditis per

totum annum xxxvi s. v d. — Item solvi Petro Gilodes

et Johanni Randeynes trassayres de pasimen propre Sanctum FelicemRuthene pro lapidibus dictorum pasimens per eos traditis per totum annum^ v 1. — Expensesiliginis. Item solvi, de mandato dominorum de Gapitulo, magistro operis pro certis laboribus per eum factis seu in augmentationem suorum vadiorum m sest. — Solvi seneriis dicte ecclesie pro eorum laboribus in gubernando relotgium pro parte fabrice vi sest.

(Arch. de l'Aveyron. Fonds du Chapitre de Rodez. Caisse de la Fabrique.)

Carte des indulgences et des privilèges accordés aux bienfaiteurs de l'Œuvre de la Cathédrale. 1505-

Ensego se los privalegis he indulgencias autriatz als cofrayres he cofrayressas e besfazedors de la Obra de Npstra [Donaj de Rodés per Mossenhor de Rodés.

Premieyramen vol Mossenhor de Rodés avesque, que los procurayres de l'obra en totas las gleyas que venran, sian resaubutz per los rectos de la dichas gleyas ; e que le jorn que hi venran los procurayres, que los rectos sian tengutz de covocar e de ajustar los paroquias ha la hora que lo procurayre li dira (e ayso sus pena descumenge); e als paroquias plassa de venir a la covocatio per auzir las paraulas de Dieu e las necessitats de la obra.

Item que venho auzir los prevelegis donatz als cofiayres e à las cofrayressas e als besfazedors de l'obra e los perdos.

Item que cascun recto se meta premier en la cofrayria de la paroquia e done à l'obra per donar essemple als autres.

Item mossenhor de Rodés vol e autreia, que lo jorn que lo procurayre venra en una gleya entiedicha ho scumenga per el ho per son officiai ^ que tota una semmana puesca hom cantar messas e autres divinals hoffices, mas que no sian resaubutz los escumengatz, e may que las gleyas non sian intredichas per los enfractios de las libertatz de la gleya.

Item que totz los cofrayres, que lors enfan de set an en jos puesca hom sebelir en la gleya intredicha.

Item que en los locz intreditz, las jasens puesco auzir messa las portas de la gleya clausas, e lo sens no sian sonatz, e que las jasens no sian scumengadas.

Item que de usuras, rapinas ho autres bes mal aquistats

APPENDICE

ho raubats que no troba aqui los reda e los dona à l'obra, que coufessor l'en puesca absolvre.

Item (1) mandatz, o peccatz oblidatz, 0 votz trenquats, ofenssas de payre o de mayre, ses batemen trespassamen de fennas, sagramens trenquats e penedenssas non complidas, que lo confessor l'en puesca absolvre donan alcuna causa à l'obra.

Item que tôt cofrayre o cofrayressa puesca elegir cofessor lo prie 0 lo lector dels Carmes, o dels Predicados, o lo gardié o lo lector des Frayres Menos, o los capelas del Orde, layssatz 0 mal dich, que lo confessor l'en puesca absolvre [donan] alcuna causa à l'obra.

Item que tôt confessor las penedenssas eniuntas, comadeuras o autras causas puesca mudar en autras donadoyras à l'obra.

Item que quant lo procurayre venra en una paroquia, que d'autres vin jorns autre quistor non hi sia resaubut.

Item que tôt capela curât en cas de nececitat puesca absolvre son paroquia o paroquiana, cofrayre o cofrayressa de tota sentencia d'escumenge donada per Mossenhor de Rodés et per son officiai, et que el puesca sebelir sens autra lecencia, donada cautio per que serion scumengatz et per lo drech del sagel, et se non podia dona cautio que las doue juratorias ; e que lo dich capela mande dedins xv jorns al canceler per lo drech del sagel e als queredos lo nom de las fermansas he lo nom del mortz.

Item que totz los cofrayres et cofrayressas sian resaubutz he participans en los fach et fazedor en totas las gleyas de Nostra Dona de Rodés et de totas las gleyas del aves cat e speciamen en totas les messas des mortz.

Item que totz los capelas, rectos, cui'atz de tôt l'avescat fdsso spécial memoria en totas las messas, diurnals offices per totz los cofrayres e cofravressas e besfazedor de l'obra, e digo ho fasso dire una messa del mortz cascun an aytan quan sa cofrayria durara.

Item que cascun rector diga al priai que cascun cofrayre 0 cofrayressa diga cascun dimergue très vegadas lo Pater

(1) Ici, mot illisible.

noster ef très ves la Ave Maria per totos los cofrayres mortz e vieus.

Item que se alcuna persona injurias lo questor de l'obra, que quascun rector puesca cita reiijurian personalmen davan lo officiai lo cal lo aia a corregir a far emenda à l'obra.

Item que los rectos regens las curas aio hun cartel contenen las indulgencias he prevalegis de l'obra, los cals digo cascum dimenge.

Ensego los perdos he indulgencias autriatz als cofrayres e cofrayressas e besfazedors de l'obra. E raonto los perdos e indulgencias xxii an e xxii quarentenas, los quai hi an donatz los san payres et los legatz et los archiavesques e avesques passatz. E ayso es estât cofermat per papa Clamens sete, e ya may donat, ajustât à las f estas de Nostre Senher e à las festas de Nostra Dona, per totas quatra, he à Sans Peyre e à Sans Paul e à totz Sans e per las octavas très ans et très quarantenas de veray perdo, e après las octavas un an e xl dia de perdo. Soma très ccc quarantenas de perdo.

Item Mossenhor de Rodés autria a cascun an dos ce et xl dia de perdo e à totz los cofrayres e cofrayressas e besfazedors de l'obra de Nostra Dona de Rodés.

Item Mossenhor Guillem Ortola avesque de Rodés cofermet las causas desus dichas e hi may donet xl dias de perdo. E aquestas causas so stadas cofermadas per papa Benezech XIII.

Item Mossenhor Vital Mauleo avesque de Rodés cofermet las causas desus dichas e hi donet may xl jorns de perdo. E aquestas causas so stadas cofermadas per papa Marti sinque.

Item Mossenhor Guillem de la Tor avesque de Rodés cofermet las causas desus dichas he hi donet may xl jorns de perdo.

Item Mossenhor Bertran de Ghalenço avesque de Rodés cofermet las causas desus dichas e hi donet may xl dia de perdo.

Item que tôt hom et tota fenna que de sas layssas dez mortz ho d'autras causas apartenens à l'obra, que ho aio a baylar al procurayre, he may las cofrayrias, ho autramen no sérias cofrayres. — Franciscus de Stanno miseratione divina Ruthenensis episcopus. — Les mots composant le seing de l'évèque sont d'une écriture cursive gothique, mais plus

APPENDICE

claire et mieux ordonnée que ne l'est habituellement l'écriture des actes de la même époque. C'est là sans doute la signature autographe de François d'Estaing.

(Archives de l'Aveyron. Fonds du chap. de Rodez. Caisse de la Fabrique. Parchemin original coté L.)

Règlement pour la sonnerie des cloches février fl4;S3 (vieox style pour 1424.)

Sequuntur articuli principales contenti in instrument© compositionis olim facte videlicet anno Domini M° 111° Lxxi" (1371), inter venerabile capitulum Ruthenense et senherios tune existentes super regimine usserie et carapanarum pulsatione ;

I. Primus est quod senherii nunc viventes et eorum successores tenentur officium usserie et pulsationem campanarum perpetuo regere et gubernare bene et laudabiliter per se cum pentione et emolumentis infra scriptis, vel per alias personas ydoneas facere régi et gubernari eidem capitulo annis singulis in festo beati Johannis Baptiste, perpetuo presentandas et per dictum capitulum si fuerint ydonee admitendas. Cui primo articulo ut arbitri et arbitratores et amicabiles compositores, addimus, dicimus, pronunciamus et declaramus videlicet quod senherii seu eorum locatenentes, propter pericula latronum et ignis, semper cubent sive dormiant in eorum caméra in ecclesia prout tempore preterito est fieri consuetum. Item, quantum ad pulsationem campanarum, dicti senherii omnibus diebus festivis et aliis totius anni teneantur pulsare campanas per horas prout sequitur : videlicet quod tractus matutinarum cum pausis a principio

iisque in finem omnium festivitatum quadruplicium in quibus dominus episcopus sive unus de dominis canonicis célébrât missam in altari majori duret per spatium unius hore et medie et vesperorum totidem, exceptis matutinis Nativitatis Domini quas in vigilia incipient pulsare in crépuscule, et exceptis vesperis Assumptionis béate Marie quas pulsare incipient in vigilia, immédiate post meridiem, et cetere hore illorum dierum pulsentur bene et speciose et bonorabiliter prout est fieri consuetum et melius. Item quod tractus matutinarum cum pausis a principio usque in finem omnium aliarum festivitatum quadruplicium triplicium sive duplicium in quibus non célébrant missam dominus episcopus nec domini canonici in altari majori, duret per spacium unius bore et vesperorum totidem, — et dum fiunt processiones , semper campane pulsentur bene spaciose et honorabiliter faciendo trinho prout festivitates aut dies feriati requirent et ut est fieri consuetum et melius.

Item quod tractus matutinarum cum pausis a principio usque in fmem omnium aliorum festorum simplicium et dierum feriatorum seu in quibus in Ecclesia officium de feria tiet, duret per spacium unius bore et vesperorum totidem. Et quod semper primus tractus matutinarum et vesperorum totius anni sit longus, ut domini canonici et alii ecclesie servitores ad dictas horas, matutinarum et vesperarum venire volentes, possint indui, et bora débita, priusquam matutine incipiantur, ad ecclesiam prevenire, et quod diebus quibus parvum officium Béate Marie dicitur in cboro, numquam primus tractus dimitatur donec ab ebdomadario mandarela cloquetur, ut est fieri consuetum. Et quod senberii per totum annum tali bora surgant quod, a festo Omnium Sanctorum usque ad festum Purificationis Béate Marie, matutine possint dici et cantari in aurora, et a Purificatione usque ad festum Pasque, modicum tardius, et a festo Pascbe usque ad festum Omnium Sanctorum in ortu solis.

Item quod tractus prime cujuslibet diei totius anni duret per spacium unius hore, — et tertie unius quarti bore (exceptis diebus Quadragesime, et tune duret per mediam boram), meridiei, none et completorii ut est fieri consuetum et melius, excepto. completorio dierum a primo die sab-

APPENDICE

bati Quadragesime usque ad Pascham, demptis dominicis diebus quod completorium duret per spacium medie hore.

Item dum campane pulsantur pro laudibus missa matutinali sive parochiali et per los clas misse majoris omnium dierum totius anni, hoc liât spaciose^ bene et honorabiliter ut dies requirent , et est fieri consuetum et melius.

Item quodtractus deRevelhada qualibet die ab ottavaPasche usque ad festum sancti Michaelis duret per spacium unius hore, ut est fieri consuetum.

Item quod dicti senherii teneantur cotidie de mane et de sero pulsare ter Ave Maria cum campana vocata Calmon; ut est fieri consuetum, vel cum alia, ad volontatem dominorum de capitulo.

Item si in estate aut in aho terapore vigebat epidemia seu pestilentia, quod dicti senherii, ad preceptum dominorum de capitulo, propter devotionem populi teneantur post nonam pulsatam pulsare etiam ter Ave Maria cum dicta campana vel alia ad hoc ordinata per dominos predictos, et pariler liât, si contingebat hoc ordinare propter terre sterilitatem sive aeris intemperanciam aut alia.

Item omnibus diebus et noctibus quibus audientur tonitrua et videbuntur in aere coruscationes et tempus erit maie dispositum et pro tempestatibus periculosum pro conservatione fructuum et adtollendum populi murmurationem,- dicti senherii teneantur pulsare campanam vocatam Marsal et aliam vocatam Tersial tantum quantum insimul poterunt bona hora et diligenter, tam de die quam de nocte, bene, spaciose honorabiliter et longeve.

Item quotienscumque continget propter guerras , mortalitates, tempestates sive alia fieri processiones , dicti senherii teneantur pulsare campanas cum campana vocata Calmon faciendo trinho, vel alias campanas prout dies requiret bene, spaciose, honorabiliter et longeve. Et pari modo facere tenebuntur, si pro votis ad beatam Virginem Mariam aut ad aliorum sanctorum Ecclesie reliquias factis miracula evidentia fuerunt subsequta.

Item teneantur pulsare campanas vocatas Marsal et Tersial post Ave Maria quolibet sero de gaule a festo Inventionis Sancte Crucis niensis madii usque ad aliud festum Sancte

Crucis mtnsis septembris inclusive, bene honorabiliter et longeve pro fructuum terre conservatione, ut est fieri consuetum et melius. Et etiam tintinnabulum sive tocasenh facere teneantur quoscienscumque (sic) ignis impetuosus tam de die quam de nocte in aliqua domo vel alia parte totius ville Ruthenensis, accendetur, ut majus periculum evitetur; et etiam pari modo facere teneantur tosciens quod gentes ville Ruthene inimicos sive gentes armorum formidabunt, ut securius in prsedicta villa résidentes permanere valeant et eisdem resistere et ut citius foris circumstantes possint se et bona sua in locis tutis reponere.

Item quoscienscumque continget propter adventum domini comitis aut domine comitisse Armaniaci aut aliquorum aliorum dominorum tam ecclesiasticorum quam secularium aut dominarum honorabilium pulsare campanas faciendo trinho, quod dicti senherii teneantur eas pulsare et campanam vocatam Calmon de gaule en gaule bene, spaciose, honorabiliter, et per spacium medie bore, — et quod pro qualibet vice quod hoc fîet, domini de capitulo teneantur solvere dictis senheriis sexdecim solidos turonenses exceptis vicibus quibus pulsabunt pro adventu domini episcopi Ruthenensis pro quo capitulum nichil solvat, quod sic fuit consuetum.

Item quod dicti senherii teneantur qualibet die de mane ecclesiam aperire et de sero bona hora claudere et quolibet sero totam ecclesiam priusquam vadant cubitum propter pericula latronum et ignis circuire. Et quolibet die aquam mundam cum situla portare et in lavatorio ponere. Et diebus et horis turificare consuetis, bona hora ignem in choro portare et omnibus diebus dominicis et festivis quibus aqua per dominos canonicos seu ebdomadarios bene dicitur, aquam et sal ministrare, et ramos ad benedicendum in festo Ramis-Palmarum portare, et de ipsis cineres prima die Quadragesime facere. Et vexillum unum quatuor diebus Rogationum et aliis diebus lestivis consuetis in processionibus portare pro quo habeant de capitulo quod consueverunt habere ; et omnibus diebus quibus pro anniversariis in choro celebratur missa, feretrum et pannum sive pannos et candelabra et aquam benedictam preparare, et cereos accendere et extinguere, et dictum feretrum ad tumulum persone sepulte infra ecclesiam cujus

APPENDICE

anniversarium fiet quolibet die baiulare et ad locum debitum et consuetum reportare; et quolibet die quo anniversarium pro canonico deffuncto in ecclesia fiet , dicti senherii seu eorum loca tenentes duos panes et unum pitalphum yino plénum^, de domo in qua predicta librabuntur ad ecclesiam pro offerendo portare teneantur, et dato vino et panibus pauperibus, predictum pitalphum custodire, et omnia alia et singula per ipsos facere consueta facere teneantur. Item quando fiunt anniversaria in choro pro prelatis et aliis magnis dominis et dominabus temporalibus pro canonicis sive aliis quibuscumque personis dicti senherii teneantur pulsare campanas faciendo très classes de sero, et de mane totidem, bene, spaciose et laudabiliter, ut est fieri consuetum ; et dum fmnt pro prelatis et aliis magnis dominis temporalibus pulsetur eloquando campana vocata Calmon. Item quod dicti senherii teneantur pulsare très solempnes classes cum omnibus campanis de gaule en gaule, incluso Calmon, de sero, et très de mane, in quolibet festo fidelium animarum.

II. Secundus articulus dicte compositionis est quod dicti senherii a dominis canonicis decedentibus recipere debent pro pulsatione omnium campanarum unum sestarium frumenti ad mensuram capituli , et unum sestarium vini ; et ab ebdomadariis decem solidos ; et a vicariis quinque solidos j et a coreriis duos solidos et sex denarios turonenses monete currentis, et ultra predicta nichil recipere possunt nec debent. Gui articulo secundo ut arbitri arbitratores et amicabiles composi tores addimus, pronunciamus et declaramus quod pro quocumque canonico decedenti dicti senherii teneantur pulsare campanam vocatam Calmon et omnes alias campanas de gaule en gaule, et quod pro la finida puisent très classes et quod tractus cujuslibet clas duret per spacium unius hore, et tune omnes campane de gaule en gaule pulsentur bene spaciose et laudabiliter, et pari modo las collichas, et los autres classes dum corpus portatur ad ecclesiam, et ad sepeliendum, pulsentur bene, spaciose, laudabiliter et longeve et de gaule. Et quod pro qualibet die novene post primam pulsetur unum clas bene et longeve cum omnil)US campanis de gaule en gaule excepto Calmon, et ultimo die novene cum Calmon de gaule en gaule ; et quod ultra predic-

tum sestarium frumenti et sestarium vini pro pulsatione dictarum campanarum, tam pro die obitus quam pro novena^ dictis senheriis solventur triginta solidi turonenses bone monete; et quod pro qualibet die novene habeant de hospicio canonici deffuncti duos cartos vini et unum panem quinque denariorum ; et quod in capite novene predictus panis et vinum dupUcentur propter Calmon quod tune pulsabitur. — Item in capite anni dicti senherii teneantur pulsare campanam vocatam Calmon de gaule en gaule, et omnes alias campanas similiter et facere très classes de sero et très de mane, bene spaciose et longeve, ut est fieri consuetum ; et quod de bonis . canonici defuncti dentur senheriis viginti solidi turonenses bone monete, et quod propter pulsationes predictas senherii non possint nec debeant amplius petere in bonis canonicorum detfunctorum prêter summas bladi, vini, pecunie et panis predictas. Pro ebdomadariis, vicariis et coreriis pulsentur campane ut est fieri consuetum et melius, et nichil ab eis exigatur prêter summas predictas.

III. Tertius articulus est, quod de aliis personis nobilibus et notabilibus et aliis quibuscumque pro pulsationibus campanarura bene et laudabiliter juxta morem antiquum faciendis recipiant et recipere valeant, ut est consuetum, reservatis tamen et solutis eidem capitulo sexaginta solidos turonenses quos habere et percipere consuevit pro pulsatione campane vocate Calmon tociens quocieni dictam campanam pulsari contigerit pro personis nobilibus et notabilibus decedentibus ultra jus dictorum senheriorum. — Cum tercio articulo addimus, pronunciamus, dicimus, et declaramus quod dicti senherii pro pulsatione campanarum pro quibuscumque personis laicis cujuscumque status sint decedentibus, cum amicis defunctorum taies compositiones faciant et taliter de precio cum ipsis se concordent, quod de ipsis occasione predicte pulsationis nec precii non habeant materiam conquerendi. Et quod numquam campanam vocatam Calmon pro laycis nec pro aliis, demptis domino episcopo et dominis canonicis, puisent sine consensu et voluntate dominorum canonicorum, nec etiam umquam alias campanas magnas puisent pro illis qui se in lectum pauperum dimittent et more pauperum sepeliri volent sine licen-

APPENDICE

cia dominorum canonicorum ; quo casii dicti senherii ciim amicis et parentibus talium defunctonim pro pulsatione squillarum prout eis videbitur se concordent amicabiliter et graciose. Item si contingebat quod pro obitibus regum Francie, dominorum comitum Armaniaci, dominorum episcoporum Ruthenensium sive aliorum quorumcumque magnorum dominorum aut dominarum tam ecclesiasticorum quam temporalium omnes campane ecclesie tam magne quam parve ad preceptum domini episcopi Ruthenensis sive dominorum de capitulo essent pulsande de gaule en gaule, quod tune dicti senherii teneantur omnes predictas campanas inclusa Calmon pulsare de gaule en gaule, et facere très classes; et quod tractus cujuslibet clas duret per spacium unius hore, et pro predicta pulsatione senherii habeant a domino episcopo seu a dominis de capitulo ob cujus seu quorum preceptum dictas campanas pulsabunt, unum sestarium frumenti ad mensuram capituli, et unum sestarium vini, et triginta solidos turonenses bone monete sicut de uno domino canonico decedenti, et nichil plus pro dicta pulsatione habeant.

IV. Quartus arliculus est quod dicti senherii teneantur facere in omnibus campanis omnes reparaciones necessarias videUcet habere clavos^ sobarbas^ cabarbols, cordas, batalhs, fractos reparare et omnia alla quecumque facere et habere teneantur suis propriis sumptibus et expensis preterquam fractiones campanarum si casualiter frangi, quod absit, contingeret, nisi culpa pulsantium hoc accideret : quo casu de fractionibus illis et reparationibus earumdem tenerentur ad eorum sumptus proprios et expensas. — Qui articulus in suo robore permaneat.

V. Quintus articulus est quod domini de capitulo teneantur solvere dictis senheriis annis singulis pro regimine oflicii predicti in festo beati Michaeli'^ decem et octo sestaria cum emina frumenti ad mensuram capituli; et decem et octo libras turonenses monete currentis tempore solutionum, videlicet terciam partem in festo Omnium Sanctorum, et aliam tertiam partem in festo Purificationis béate Marie, et aliam tertiam partem in festo Ascentionis Domini. — Et dicti senherii dicunt et asserunt, quod prêter predicta, ipsi

ambo percipere consuevenmt quolibet anno de anniversariis sicut unus vicarius dominorum canonicorum, et de albergiis, sicut unus dominus canonicus quamvis de hiis in compositione predicta nulla liât mentio. — et habere consueverunt quolibet anno candelas Geupi eis necessarias pro eundo cubitum et pulsando matutinas, et habuerunt anno quolibet pro pulsatione quam faciunt cum una squilla pro petiis panum dandis tempore Quadragesime in parvo cimenterio tercentas panis pecias sive très eminas mixture ; — et cum dicti duo senherii et eorum locatenentes dioant se esse in dicto officio cotidie quam plurimum onerati et multum occupati, asserentes quod de predicta eorum pentione non possunt bono modo tanta onera subportare, conquerentes se specialiter de solutionibus eis nuper de monetis que cucurrerunt factis, postulantes quod a cetero eis et successoribus suis solutiones predictarum pecuniarum propentione eis debitarum in bona moneta fiant, protestantes etiam, quod si pro tempore futuro, alique campane ultra octo que in ecclesia nunc sunt de novo fiebant, vel alique alie novitates super pulsatione illarum aut alia imponebantur domini de capitulo eorum pentionem secundum onus quod imponerent augmentare tenerentur. Et ideo nos Bernardus Poioli, Bernardus Carbonelli canonici ecclesie Ruthenensis, proparte capituli, et Hugo Sedassarii mercator civitatis, Johannes Dalcherii presbiter predicte eccclesie proparte Bernard! Besserie et Laurentii Bregos viri Gaugete (sic) senheriorum, arbitri et arbitratores et amicabiles compositores pronunciamus, dicimus et declaramus quod atentis predictis, et ut senherii predicti et eorum successores, melius, spaciosius, honorabilius et longius horas a cetero ut superius dictum est, puisent, et omnia superius dicta melius faciant et inviolabiliter observent, quod dicti domini de capitulo predicta decem et octo sestaria cum emina frumenti ad mensuram capituli, et decem et octo libras turonenses in bona moneta computando marcham argenti ad minus pro octo libris turonensibus, annis singulis, pro eorum pensionibus solvant et solvi faciant terminis superius dictis, et quod predictam albergiam sicut unus dominus canonicus, et tercentas pecias panis seu loco eorum très eminas mix-

APPENDICE

ture sine peciis, pro piilsatione dicte squille percipiant, et quod de gratia eoruni speciali eis concédant quod ab hac hora in antea dieti duo sehnerii quolibet anno de anniversariis recipiant sicut duo vicarii dominorum canonicorum. Et quod pro pulsatione matutinarum et laudum et pro circuendo quolibet sero ecclesiam, et pro eundo cubitum, domini de capitulo eis tradi faciant quinquaginta libras candelarum ceupi, et quod dicti senherii seu eorum locotenentes coram baiulis capituli in festo beati Johannis Babtiste jurent singulis annis quod nullas candelas cere in ecclesia oblatas nec de rôtis cere in ecclesia factis récipient, neque per alios recipi facient, sed dictis candelis ceupi sint contenti, cum protestatione quod cum pulsatio campanarum post divinum officium specialiter ad devotionem promoveat et inducat populum casu quo dicti senherii seu eoruni locatenentes déficient in premissis seu aliquo premissorum, domini de capitulo, sive dominus cantor aut domini baiuli qui nunc sunt aut pro tempore erunt, eorum negligencias et deffectus per alios supleri facient ad dictorum senheriorum sumptus proprios et expensas, vel pro deffectibus quos comitent, facient per distributores capituli et anniversariorum illud quod eis videbitur secundum Deum et bonam conscienciam, et secundum quod pro defectibus inventi fuerint punctuati, retinere.

Et cum distributio dictorum duorum senheriorum ascendat pro qualibet die duodecim denarios turonenses et duos panes frumenti recepturos m capitulo ultra portionem quam percipere debent in anniversariis, casu quo defficient in pulsatione matutinarum, prime, de revellada, vesperorum et aliarum horarum diei totius anni, pro quolibet evidenti deffectu quem facient punctuabuntur sine spe aliquam gratiam seu remicionem habendi, pro matutinis de tercia parte, pro prima de tertia parte et pro vesperis de alia tercia parte distributionum quas lucraturi essent die quo deffectus facient tam capituli quam anniversariorum. Et casu quo in deffectibus perseveraverint, et corrigi nec emendari noluerint, ab omnibus distributionibus tam capituli quam anniversariorum quas essent lucraturi punctuabuntur per octo dies sive per plures aut minus ad ordinationem et

voluntatem dominorum de capitule vel domini cantoris aut dominorum baiulorum capituli secundum eorum deffectus; et volumus et ordinamus quod casu quo alie campane pro lempore futuro fierint preterquam octo que in ecclesia nune sunt quarum major vocatur Calmon, altéra Vitalis, altéra Marcialis, altéra TersialiSy et relique quatuor sunt squille, quod capitulum pro pulsatione illius campane vel illarum campanarum tune de novo facte vel factarum pentionem predictam dictis senheriis augmentare teneretur secundum quod utriusque parti rationabiliter videbitur faciendum. Excepto quod, casu quo tempore futuro aliquam seu aliquas campanam seu campanas de predictis octo frangi contingeret, quod absit, pro refectione illarum, capitulum predictam pentionem dictis senheriis nullo modo augmentare teneatur, dum tamen in reficiendo augmentum alicujus ipsarum ultra quinque quintalia metalli non ascendat. Et insuper volumus et ordinamus quod dicti senherii et quilibet ipsorum se obliget ad abservandum omnia predicta et singula, et ad ea inviolabiliter faciendum et complendura, et quod de predicto augmento sint contenti. Et quod capitulum nostre presenti ordinationi conséntiat et eam ratificet et emologet ut perpetuo valeat predictis senheriis dictum augmentum et omnia alia et singula predicta concedendo, et predictam pentionem obligando. — Et casu quo aliqua de predictis majori vel plus speciali indigerent declaratione vel capitulum aut dicti senherii alia prêter predicta addere vellentj huic presenti composition! sive nostre pronunciationi illius declarationis vel additionis a die date presentium usque ad unum annum completum nobis retinemus facultatem. Per banc autem nostram présentera pronunciationem seu declarationem non intendimus prejudicare casibus in quibus ipsi senherii, si locus occurrebat, in aliquo de predictis tenerentur capitulo de jure. — Facta fuerunt hec Ruthene in domo capituli vicesima mensis februarii, anno a nativitate domini millesimo quadringentesimo vicesimo tercio.

Et statim facta dicta pronunciatione ipsi domini arbitri arbitratores et amicabiles compositores requisiverunt dictas partes et earum quamlibet ut dictam eorum ordinacionem

APPENDICE

pronunciationem et declarationem ratifficarent, emologarent, approbarent et confirmarent, et eamdem ratam et gratam haberent, sub pénis et juramentis in compromisso supra instrumente positis et contentis.

Et confestim dicti domini capitulum pro eodem capitule capitulantes ut supra et dicti Bernardi Besserie pro se et Laurencius pro se et uxore sua, audita dicta ordinacione, pronuQciatione, et declaratione eamdera ratifficaverunt, approbaverunt, emologaverunt et confirmaverunt et ratam et gratam habuerunt, et eamdem servare et adimplere ac inviolabiliter observare ut in eadem continentur promiserunt; videlicet dicti domini capitulum sub yppotheca et obligatione omnium et singulorum bonorum dicti capituli quorum cumque, et dicti Bernardus Besserie pro se et Laurencius pro se et pro dicta Gaucbeta uxore sua absente sub yppotheca et obligatione dicli officiisenherie seuusserie et jurium etemolumentorum ejusdem officii qnorumcumque.

Et ita juraverunt videlicet dicti domini Johannes Valeta et Bernardus Pojol baiuli dicti capituli de voluntate et consensu aliorum dominorum dicti capituli, et dicti Bernardus Besserie pro se et Laurencius pro se et dicta uxore sua ad et super sancta quatuor Dei evangelia ab ipsis et eorum quolibet gratis corporaliter tacta promiteus etiam idem Laurencius sub sub vi juramenti prestiti premissa omnia et singula superius contenta eidem uxori sue facere rattificare et confirmare et rata et grata habere hinc ad ]»roxime instans festum nativitatis beati Johannis Babtiste de quibus omnibus et singulis dicte partes et quelibet earum pecierunt et requisiverunt eisdem fieri publicum instrumentum seu publica instrumenta cuilibet parti unum per me notarium infra scriptum. Acta fuerunt ubi supra anno die mense, régnante et présidente predictis, presentibus venerabilibus viris dominis Galliardo de Burgo canonico ruthenensi, Johanne Besserie rectore de Connaco thesaurario dicti capituli, Johanne Lobrassana presbiteris, Bartholomeo Seveyraci bedello dicte ecclesie, Guillelmo Metge et Gnillelmo Bac dicte civitatis ruthenensis habitatoribus testibus ad predicta adhibitis et vocatis.

Et me Hetro Boerii de Ruthena auctoritate apostoUca regia et episcopali in civitate et diocesi Ruthenensi notario, qui in

premissis omnibus et singulis presens fui et de ipsis requisitus notam scripsi et eam in libro meo originali reposui et scripsi; inde que hoc presens publicum instrumentum abstrahi et in banc publicam formam redegi feci per alium mihi substitutum et quo ad predicta juratum. Et facta diligenti collatione de premissis hic me subscripsi et signo meo pressedenti quo dicta auctoritate apostoUca utor signavi in fidem et testimonium premisssorum.

(Arch. de l'Aveyron. Fonds du Chapitre de Rodez. Caisse des compositions entre le Chapitre et les sacristains et les sonneurs, — Parchemin coté lettre L, et aussi le registre coté olim, n° 269.)

Ordonnance du pré-ehantre de la cathédrale de Rodez poar la tenue des processions, l'exhibition des reliques, la décoration de l'antel-majeur, etc. — Yers 1330.

Istam ordinationem fecit Dominus Izarnus de Cuzello {{) precentor istius ecclesie ad rei memoriam. Qualiter processionnes tocius anni debeant fieri, et quando reliquie debent portari, et quando altare majus debeat parari, et que debent jurare episcopus et canonici^ ebdomadarii, vicarii ac correrii^ episcopus in novitate sua, canonici in receptione sua, ebdomadarii, vicarii ac etiam corerii de novo recepti.

Primo paretur altare majus in vesperis Omnium Sanctorum et ymago béate Marie portetur ad altare majus antequam matutine incipiantur. Et in die fiât processio cum capis et portentur omnes reliquie et processio flat ad capellam Om-

(1) Yzarn de Cuzello, était chantre en 1323. On le trouve encore en

APPENDICE

nium Sanctorum; et post completorium reponatar ymago béate Marie in thesaurario cuin processions, ut est fieri consuetum.

Item in festo beati Amancii fiât processio cum capis per ecclesiam et non paretur (altare) neque aliquid nisi crux dominica portetur.

Item in festo beati Dalmacii fiât processio cum capis et nicliil portetur.

Item in festo beati Andrée fiât processio cum capis et portetur brachium dicti beati Andrée cum processione ad altare majus.

Item in festo Conceptionis béate Marie paretur altare majus et fiât processio cum capis per ecclesiam et nichil portetur.

Item in vesperis Nativitatis Domini paretur altare majus an te missam, et in die liât processio per ecclesiam cum capis et portenlur omnes reliquie^ et ymago béate Marie portetur ad altare majus antequam matutine incipiantur, et post completorium in thesaurario reponatur.

Item in festo sancti Stephani, et in festo beati Johannis Evangeliste fiât processio cum capis per ecclesiam ut est fieri consuetum et nichil portetur.

Item in festo Circumcisionis Domini fiât per ecclesiam cum capis processio et nichil portetur.

Item in festo béate Cecilie virginis et martyris fiât processio cum capis.

Item in festo Vinculi sancti Pétri fiât processio cum capis.

Item in festo sancti Vincencii liât processio cum capis et nichil portetur.

Item in festo Epiphanie fiât processio cum capis per ecclesiam et omnes reliquie portentur, et ymago béate Marie portetur ad altare majus antequam matutine incipiantur, et post completorium in thesaurario reponatur.

Item in festo beati Antonii abbatis et confessoris fiât processio cum capis per ecclesiam et ad ejus capellam et nichil portetur.

Item in festo sanctorum Fabiani et Sebastiani fiât processio cum capis ad capellam sancti Sebastiani et per ecclesiam et nichil portetur.

Item in festo Conversionis sancti Pauli fiât processio cum

capis ad ejus capellam et per ecclesiam et ejus reliquie portentur ad altare majus ad missam.

Item in festo Purificationis in vesperis paretur altare majus. Item in die Purificationis béate Marie dicatur tercia primo et intérim ymago portetur ad altare et induantur cape per dominos canonices et servitores ; et compléta tercia, fiât sermo; et post sermonem, benedicantur candele : et compléta benedictione fiât processio per ecclesiam ut moris est : et post completorium ymago béate Marie cum processione in thesaurario (reponatur). Post vesperas vero fiât processio in albis ad capellam sancti Blazii ut est fieri consuetum.

Item in festo sancti Blazii fiât processio cum capis ad ejus capellam, et per ecclesiam et caput dicti sancti portetur cum processione ad altare majus ad missam.

Item primo die quadragesime fiât processio ad sanctum Petrum non cum capis processionalibus set (sic) prout est fieri consuetum; et ingressu processionis, ille qui facit officium vadit primus cum ministris, deinde domini canonici bini et bini et servitores similiter quilibet secundum gradum suum et recipiunt cineres ante fores ecclesie.

Item in festo Annunciationis béate Marie paretur altare majus et fiât processio cum capis per ecclesiam et nichil portetur.

Item in die Ramis palmarum portetur crux major et dicta tercia et alia que dicenda sunt, legatur epistola et evangelium cum reliquis et post evangelium fiât sermo; postea benedicantur rami. Predicta fiant sive processio fiât in ecclesia sive in ortis; si fiât in ortis, incedat processio per viam novam dicendo : Vexilla régis, etc. Et redeat processio per carreriam Fratrum minorum ; et quando benedicuntur in ortis monachi sancti Amancii debent venire cum processione quia ita est tieri consuetum.

Item in vigilia Pasche, mane, paretur altare majus. Primo legant professiones habentes dignitates, deinde alii canonici secundum gradum suum. Cetera fiant ut est fieri consuetum.

Item in die Pasche fiât processio per ecclesiam et portentur omnes reliquie et ymago béate Marie portetur ad altare

APPENDICE

majus antequam matutine incipiantur et post completorium cum processione iu thesaurario reportetur.

Item in crastiiium Pasche fiât processio per ecclesiam cum capis, et fiât festum cadruple.

Item per octabas fiât processio sine capis quolibet sero ad fontes excepto sabbato.

Item in festo reliquiarum fiât processio cum capis extra ecclesiam in platea nova et portetur vélum et omnes reliquie, et fiât sermo ibidem, et in ingressu processionis ponatur vélum super portale ecclesie et ibi custodiatur a duobus canonicis. Item in secundis vesperis fiât processio ad reliquias.

Item in festo sancti Georgii fiât processio cum capis ad ejus capellam et per ecclesiam et ejus reliquie portentur ad altare majus.

Item in festo sancti Marchi fiât processio cum capis per ecclesiam et nichil portetur.

Item in festo Inventionis sancte Crucis fiât processio cum capis per ecclesiam et portetur crux major cum processione ad altare majus et ibi adoretur per dominos cum totis.

Item in festo sancti Johannis ante portam latinam fiât processio cum capis et nichil portetur.

Item prima die Rogationum fiât processio sine capis in platea subtus oratorio et portentur due caxe (sic) ubi sunt reliquie et fiât serino ut moris est.

Item secunda Rogationum fiât processio in platea sancti Cirici juxta oratorium Qt portentur due caxe (sic) ut in prima die et monachi sancti Amancii debent venire.

Item tercia die Rogationum fiât processio in ecclesia sancti Amancii, vel in platea burgi, et ymago béate Marie débet portari. Sermo fiât intus vel extra prout tempus erit dispositum, quia ita est fieri consuetum. Et crux major portetur.

Item in die Ascentionis Domini fiât processio cum capis extra ecclesiam per plateam novam et portetur ymago béate Marie et omnes reliquie.

Item in vigilia Penthecosten (sic) paretur altare majus ante missam, et ymago béate Marie portetur ad altare majus antequam matutine incipiantur et post completorium, cum processione in thesaurario reportetur. Et in die fiât processio

cum capis extra ecclesiam et portentur omnes reliquie et benedicatur panis caritatis ; et intérim capellanus parochialis légat evangelium : Abiens Jhesus.

Item in festo sancte Trinitatis fiât processio cum capis per ecclesiam et nichil portetur.

Item in festo Corporis Ghristi liât processio cum capis extra ecclesiam, et portetur Corpus Christi et omnes reliquie, et fiât sermo in platea ante capitulum et matutine dicantur de sero.

Item in vigilia beati Johannis Baptiste matutine dicantur de sero, et in die fiât processio cum capis ad altare suum et per ecclesiam et nichil portetur.

Item in vigilia beati Pétri post completorium, dicantur matutine; et in die fiât processio cum capis ad ecclesiam sancti Pétri; et in utriusque vesperis cum suppelliciis, et portentur ejus reliquie ad altare majus.

Item in festo sancti Martialis fiât processio cum capis ad altare ipsius et per ecclesiam et in utriusque vesperis cum suppelliciis et nichil portetur.

Item in festo Gomemorationis (sic) sancti Pauli fiât processio cum capis ad capellam ipsius et per ecclesiam et ejus reliquie portentur, et in utriusque vesperis.

Item in festo béate Marie Magdalene fiât processio cum capis ad altare suum in thesaurario et per ecclesiam et nichil portetur.

Item m festo sancte Anne fiât processio cum capis ad altare suum et per ecclesiam et nichil portetur.

Item in festo béate Marie de Nive fiât processio cum capis per ecclesiam et nichil portetur, et etiam in utriusque vesperis.

Item in festo Transfigurationis Domini fiât processio cum capis extra ecclesiam propter confratriam Trinitatis qui ita est fieri consuetum.

Item in vigilia Assumptionis béate Marie paretur altare majus ante missam, et fiât processio dicto altari majori in primis et secundis vesperis in albis.

Item m die portetur ymago ad altare majus antequam matutine incipiantur. — Et in die fiât processio cum capis extra ecclesiam per plateam novam et portetur ymago béate Marie

APPENDICE

et omnes reliquie portentur. — Et ymago béate Marie reponatur in thesaurario cum processione post completorium quia ita est fieri consiietum.

Item in octabis Assumptionis béate Marie fiât prooessio cum capis per ecclesiam et nichil portetur quia ita est fieri consuetum.

Item in die Decollationis beati Johannis Baptiste fiât processio cum capis ad altare suum et per ecclesiam ut moris est, et nichil portetur.

Item in vigiliis Nativitatis béate Marie ante vesperas paretur altare majus, et in die fiât processio cum capis per ecclesiam, et omnes reliquie portentur.

Item in festo Exaltationis sancte Crucis, fiât processio cum capis per ecclesiam, et crux major portetur cum processione ad altare majus ut ibi adoretur.

Item in festo beati Michaelis fiât processio cum capis ad altare suum ut est fieri consuetum, ut possessio ejus capelle melius custodiatur et capitulum ponat ibi unum capellanum qui recipiat candelas quia ita est fieri consuetum.

Item si contigat (sic) fieri processiones pro pluvia vel serenitate petendis vel pro quacumque alia causa fiant per très dies, prima die fiât processio in domo Minorum, secunda die in domo Predicatorum , tertia in ecclesia beati Amancii. — Predicte processiones fiant prout cantor qui nunc est vel qui pro tempore fuerit, ordinabit.

Item quando episcopus intrat de novo, calmon débet pulsari de mane in aurora pro congregatione dominorum canonicorum qui omnes debent congregari in platea sancti Cirici (sic) pro eundo ad dominum episcopum. Et facta sibi reverentia debent redire pro processione sibi facienda. — Dominus episcopus in sua receptione débet jurare super altare majus non alienare bona episcopatus, et alienata pro posse revocare, usus et consuetudines et libertates ecclesie Ruthenensis inviolabiliter observare antequam celebret in altari majori.

Item cantor qui nunc est vel qui tempore fuerit débet installare canonicos de novo recipiendos, et locum assignare in capitule, et recipere juramentum ab eis vel a procuratoribus eorum. Debent jurare dicti canonici servare indemp-

nitatem, fidelitatem, numerum XXV« canonicorum, non revelare sécréta capitiili, ordinationem anniversariorum et statutum scrutinii et alla statuta jurata servare.

Suivent les serments des hebdomadiers, des vicaires de chœur, des choriers et du bedeau.

{Arch. de TAveyron. Fonds de VEvêché de Rodez. Manuscrit en parchemin^ in-folio, jadis relié en bois.)

Notice anr deax tombeaax cbrétieDs.

L'un des tombeaux se voit dans la chapelle de Saint-Michel à la cathédrale ; l'autre fait partie du musée lapidaire de la Société Archéologique de Rodez.

Ils sont tous les deux en marbre et tous les deux décorés de sculptures; malheureusement les couvercles manquent. Le premier sarcophage nous offre sculpté en bas relief le sujet si connu de Jésus-Christ enseignant ses disciples. Il y a quatorze personnages : neuf sur la face antérieure et cinq sur les retours. Chacune des figures du devant est séparée de celle qui la précède et de celle qui la suit, par une colonne en forme de spirale et abritée sous une arcade. Jésus Christ, le personnage principal, au lieu de paraître sur le devant, au milieu de ses auditeurs, est relégué sur un des petits côtés du sarcophage. Il occupe une chaire ou fauteuil à dossier arqué d'une simplicité toute primitive. De la main gauche il iieni un volumen comme tous. les autres personnages, et il étend la main droite, en signe d'allocution, vers un petit édifice sculpté sur la face opposée. Cet édifice, expression symbolique de l'Église chrétienne, est marqué du mono-

APPENDICE

gramme abrégé du Christ. — Le deuxième tombeau n'est pas aussi intéressant que le premier par ses sculptures, mais l'ornementation est analogue. Au lieu de personnages, les arcades sont remplies par des palmes. Du centre, il ressort une superbe couronne de laurier avec le monogramme du Christ au milieu et entre les jambages du X les lettres symboliques a et w. — Ces deux sarcophages sont évidemment des tombeaux chrétiens, et leur genre de décoration prouve qu'ils appartiennent à la même période temporaire, c'est-àdire aux v® et vie siècles. Leur origine semble entourée de quelques nuages. D'où viennent-ils? M. de Barrau (Mémoires, IV, 531) indique avec raison l'église de Saint-Amans de Rodez. Il explique comment, lors de la reconstruction de cette église au xviii^ siècle, les tombeaux passèrent dans l'église de la Magdelaine, comment en 93, celle-ci ayant été démolie, les tombeaux furent déposés d'abord dans le jardin du palais épiscopal (alors hôtel de la Préfecture), et plus tard dans les lieux divers où nous les voyons maintenant. Mais dans toutes ces explications, M. de Barrau n'emploie jamais que la forme dubitative; il hésite, il balance. Le document inédit que nous publions ci-dessous nous paraît de nature à lever tous les doutes ; il ajoutera même quelques détails à ceux déjà connus. — Dans la chapelle dite des Corps-Saints, à l'église Saint- Amans de Rodez, il y avait non-seulement les deux tombeaux dont nous parlons, mais un troisième qu'on dit être celui de saint Amans. Remarquons qu'il était brizé en 'plusieurs endroits et soustenu par une vieille planche. On comprend alors qu'il n'ait pas pu supporter les nombreuses translations que les deux autres ont subies, et que même ses fragments soient détruits.

Dans les deux sarcophages qui restent, nous aurions donc au musée le tombeau de saint Naamas et à la cathédrale le tombeau de saint Dalmas. Si cette dernière attribution est exacte, l'édifice sculpté sur le sarcophage et dont on ne voit pas très-clairement la signitication pourrait peut être se rapporter à la cathédrale que saint Dalmas fit rebâtir, comme on sait, au commencement du vi^ siècle. Le sens que nous indiquons est néanmoins trop spécial et trop local pour en garantir la valeur. On n'a pas la certitude que les sarco-

phages aient été faits à Rodez. Ils viennent probablement des . fabriques de tombeaux établies en maints endroits de l'Italie et de la Gaule, à Arles notamment. Les artistes qui y travaillaient, devaient avoir un thème habituel et général dont il leur était peu loisible de s'écarter. Quoi qu'il en soit, voici enfin le texte du précieux document que nous annoncions plus haut.

Devis de la réparation de la chapele des Corps-Saints, dans Véglize paroissielle de Saint- Amans , que remet François Jean prêtre obituaire de ladite église, par devant vous Messieurs les Vicaires Généraux du vénérable Chapitre Notre-Dame de Rodez, en exécution de votre ordonnance du i\ avril 1692.

Les corps de saint Amans, de saint Dalmas et de saint Naamas sont à présent sous une voûte qui a esté bastie derrière le sanctuaire de la dite églize, entre le dit sanctuaire et la chapelle de l'Annonciation dans des sépulcres de marbre élevés au dessus du pavé d'un pied et demy seulement, celluy de saint Amans, situé à la droite en entrant, se trouvant brizé en plusieurs endroits et soutenu par une vieille planche, et les autres deux à la gauche dans la même élévation.

La voûte est large de treize pans ; elle va depuis les piliers qui sont derrière le dit sanctuaire jusqu'à ceux de la dite chapelle de l'Annonciation. Comme elle se trouve fort basse, obscure et petite, elle a esté avec les seuls dits tombeaux sans autel jusqu'à nostre temps où on a veu faire un planché qui partageant la dite chapelle de l'Annonciation en deux et se joignant à la dite voûte, agrandit la dite chapelle des Corps-Saints. Sur icelluy a esté dressé un autel où se fait le service des messes basses de dévotion à l'honneur des dits saints et autres, mais comme le peuple accourt à grand'foule en dévotion en la dite chapelle, le dit planché menace ruine.

La dite voûte est eslevée du pavé de la dite eglize de dix pans seulement. Pour y monter il y a un petit dégré derrobé

APPENDICE

derrière l'autel du dit sanctuaire, fort obscur, extrêmement rude, en sorte qu'on n'y monte qu'avec peine, ne pouvant d'ailleurs estre rendeu commode à cause du petit espace qu'il y a.

Le dessein du dit sieur François Jean est d'abattre les dits plancbé, voûte et dégré, réparer la dite chapelle de l'Annonciation pour y placer les corps saints, eslevant le pavé d'icelle qui se trouve de beaucoup plus bas que celluy des autres, de trois grandes marches d'un pied de largeur et demy-pied de hauteur chacune, et placer les dits corps saincts en la manière suivante ; scavoir : celluy de saint Amans dans un sépulchre de marbre au milieu et au-dessus de l'autel de la dite chappelle, eslevé de terre à la hauteur de et les autres deux seront

pareillement mis et enchâssés à la même hauteur dans leurs sepulchres, sçavoir celluy de saint Dalmas à la droitte et celluy de saint Naamas à la gauche en entrant, dans l'épaisseur des murailles qui font la séparation de la dite chapelle. Au reste les dits sépulchres seront ornés et embélis (sic) par des termes ? supports , corniches, et autres figures de sculpture convenables. Enfin les vitres de la dite chapelle seront remises en bon estât, et icelle chapelle sera fermée d'une forte grille de fer.

Les advantages qui reviendront de la dite réparation sont : 1° Qu'en supprimant le dit degré, on obvie à bien des irrévérances qui s'y commettent, à cause de son obscurité ; 2° Les dits corps saincts seront mieux exposés à la vénération du peuple, qu'ils ne le sont à présent, l'endroit restant presque toujours fermé, d'un accès fort incommode et qui ne peut contenir que très-peu de personnes ; 3° Messieurs les prêtres qui la plus part du temps estoient en obligation de se trousser [sic] même contre la modestie, en montant à la dite chapelle pour y dire la sainte messe ou en descendant, laissaient bien souvent tomber le calice d'entre leurs mains, serviront les dites messes de dévotion et autres commodément, sans risquer de tomber et sans s'exposer à aucune irrévérance; 4° Le lourde l'église qui se treuve [sic] embarrassé et obscur en cet endroit, sera rendu libre, aura beaucoup plus de tour et l'église se trouvera plus régulière et reprendra

sa première et naturelle figure ; 5» En supprimant le dit planché, on verra la voûte de la dite chapelle qui, quoique fort belle et une des mieux faites de l'églize, demeurait cachée, et la même chapelle par ce moyen deviendra une des plus belles, des plus commodes et des plus éclairées. Enfin le dit sieur Jean proteste que c'est le dessein que M" les eccleziastiques de la dite eglize, M" les consuls marguilliers d'icelle, principaux habitants et bourgeois de la paroisse, l'ont prié de vouloir entreprendre de vostre agréément et consantement et qu'il ne cherge (sic) en cella que la seule gloire de Dieu et l'honneur des saincts, le bien de l'églize et l'augmentation de la dévotion du peuple. En foy de ce, au dit Rodez, ce douzième avril avant midy mil six cents quatre vingts douze. Jean, prêtre , signé.

Un semblable ouvrage ne pouvait être commencé sans l'avis des hommes de l'art. En conséquence, trois maîtres maçons de Rodez font, le 12 avril 1692, une déclaration notariée portant que la « boutte où sont à présent les dits corps saints bastie derrière le sanctuaire de la dite esglize entre le dit sanctuaire et la chapelle de l'Annonciation, petite basse, obscure, d'un accès très-difficile, avoir esté faite postérieurement à l'esglize, et la destruction d'icelle ne pouvoir nullement endomager ladite esglize. De plus ont dit et déclaré les dits massons que l'enjassement {sic) des sépulchres des saints Dalmas et Naamas à la hauteur et eslévation marquées dans le projet de réparation du dit sieur Jean, prêtre obituaire dans les murailhes de la dite chapelle de l'Annonciation ne peust endomager la dicte esglize et chapelle. »

Les choses se passèrent comme le voulait le sieur Jean, qui du reste faisait cette réparation à ses propres frais et dépens. Le 14 avril 1692, Alexis Barjot de Moussy, grand archidiacre, et Jean François Solanet, chanoine théologal, vicaires généraux du diocèse sede vacante, en présence de Mes Pierre Crayssac, sacristain, Antoine Mommaton, curé de la dite église, M^^ Guillaume Coustou, panetier, André Laveruhe, yanetier, Antoine Gaffard, vicaire et autres prêtres obituaires, et de M. Firmin Marie, consul du Bourg, procédèrent à la levée des corps saints. On ouvrit d'abord les trois

APPENDICE

tombeaux où les dits trois corps se trouvaient renfermés dans des caisses de plomb. On fit ensuite transporter les trois caisses dans une grande armoire de la sacristie du chœur, située dans l'épaisseur de la muraille du côté de la chapelle dite de Sainte-Anne, sans les ouvrir et telles qu'elles avaient été trouvées. On ferma dessus, avec un cadenas, la grille de fer qui formait la première porte et au milieu fut apposé le sceau du chapitre.

La seconde porte qui était en bois, fut fermée par un autre cadenas et par une serrure, et toutes les clefs furent remises au consul Marie. Acte authentique avec la signature des parties et celle du notaire nommé Bauguil. — La réparation ne dura pas longtemps. Le dimanche 18 mai 1692, les caisses renfermant les corps des glorieux saints Amans, Dalmas et Naama furent solennellement replacées dans leur antique demeure {Archives de l'Aveyron, petite liasse de papier dans le fonds des prêtres obituaires de Saint-Amans de Rodez.)

Concluons. Les deux tombeaux en question sont réellement venus de l'église de Saint-Amans. Il est possible, sinon probable, que parmi eux ne se trouve pas le tombeau du patron du diocèse. Mais on ne peut douter, qu'au moins l'un d'eux (celui de la cathédrale), n'appartienne à l'évêque saint Dalmas. Dans ce cas, sa date, ne remonterait pas au-delà du vi^ siècle. Elle ne serait pas même beaucoup changée en attribuant le tombeau à saint Amans, comme plusieurs auteurs le veulent. Nous croyons, en effet, que, primitivement, le corps de saint Amans reposait, sous terre, dans un cercueil qui devait être assez simple. Vers 306, l'évêque saint Quintien leva de terre ces ossements et les plaça dans un tombeau richement orné. Voilà, sans doute, le monument qui est parvenu jusqu'à nous et non celui qui datait de l'époque de la mort du saint.

Une école de peintres verriers à Rodez aa X¥« sièele.

Le 22 juin 1412, Arquet-de-F Arche , peintre de Rodez, Arquetus de Archa pictor de Buthem, reconnaît avoir reçu de l'évêque de cette ville, par les mains de Bertrand de Vernet, son trésorier, la somme de quatre livres et huit sols tournois, restant d'une somme de trois cents livres et de certaine quantité de blé qui lui étaient dus pour avoir peint la chapelle de Saint-Laurent à la cathédrale, pour les verrières de la même chapelle et pour avoir peint en noir la chambre de l'évêque : « videlicet dictos oçto solidos restantes ad solvendum de summâ trecentarum librarum eidem Arqueto per dictum dominum nostrum episcopum debitarum pro pingendo quamdam capellam Sancti Laurentii sitam in ecclesia ruthenensi et veyreriis ejusdem capelle, et dictas quatuor libras pro quibusdam rébus prius per ipsum Arquetum pro eodem domino nostro factis, et etiam pro pingendo de nigro cameram dicti do mini episcopi, inclusis in hac summa omnibus bladis per ipsum Arquetum hue usque receptis et ad computandum restantibus. » {Arch. de VAveyron. Comptes de l'évêché de Rodez.)

Le 13 mars 1418 (vieux style, pour 1419), Vital de Mauléon, évêque de Rodez, fieffe à Arquet de l'Arche un casai ou maison en ruine et un petit jardin situés dans le quartier du Terrai. Dans l'acte d'inféodation, Arquet de l'Arche est qualifié non-seulement peintre, piQtor, mais encore maître verrier, magister veyriarius.

Nous croyons devoir publier ici la plus grande partie de cet acte.

« Anno incarnationis ejusdem Domini millesimo quadrin-

gentesimo decimo octavo et die tricezima mensis martii

noverint universi quod cum reverendus in Ghristo

pater et dominus Vitalis miseratione divina Ruthenensis epis-

APPENDICE

copus certifficatus, ad plénum informatus extilit, ut dixit, revereudum in Ghristo patrem dominum Guillelmum quondam bone memorie Ruthenensem episcopum predecessorem suum titulo emptionis acquisivisse a Domino Ramondo Goderci presbitero civitatis Rutbene tilio et herede universali Astorgii Goderci pictori ejusdem civitatis unum cazale scitum in dicta civitate^ totum déstructura, quod tenebatur et adhuc tenetur ab ecclesia et episcopo Ruthenensi in emphiteosim et perpetuam pagesiam et sub censu annuo triginta duorum solidorum turonensium, vendis, laudimiis et aliis

juribus sciens et considerans idem dominus Vitalis

episcopus et plenarie informatus quod dictum cazale, esto quod per eumdem construeretur, modicum ymo quasi nuUum fructum portaret ecclesie sue et magis esset dampnosum

quam utile informatus, ut dixit, quod Archetus de

Archa, pictor et magister veyrianus, diocesis Florencie, nunc habitator civitatis Rutiiene, dictum cazale edifficabit sufticienter ad sui utilitatem et sue ecclesie Ruthenensis, cum scituatio ipsiiis cazalis sit in loco apto et descenti (sic) pro suo officio et mmisterio exercendo ipsius Arqueti et prout idem Arquetus ibidem facere promisit eidem domino episcopo et convenit dictum cazale scitum in dicta civitate et unum ortetum sive patus scitum in capite dicti cazalis et dictum cazale tantum quantum se extendit »

Ici l'évêque baille à fief à Arquet de l'Arche sous la redevance annuelle de deux livres tournois ce casai et ce petit jardin placés et limités comme il suit :

« Dictum cazale cum orteto ad invicem contiguatum et confrontatum ab una parte cum quadam platea scita in carreyria del Terrai in qua est ulmus, et est ante dictum cazale, et ab alia parte confrontatum cum hospicio heredum magistri Guillelmi Fornerii quondam, carreyria publica in medio per quam itur versus lo Vertus. Et in ista carreyria idem Arquetus dum edifficabit dictum cazale débet retrahere parietem ipsius cazalis videlicet a parte hospicii domini Guillelmi Lobrassana per duos palmos ita quod carreria ibidem de duobus palmis elargiatur ; — et alia parte confrontatur cum hospicio, cazali et orto domini episcopi quos tenet dictus Guillelmus Jassial, et ab alia parte confrontatur cum

intrata et porta jam ordinata in capite dicti orteti per quam intrabit seu intrare poterit ille vel illi qui tenebunt hospicium et ortum. » [Ibid. Fonds de TEvêché. Rues de Rodez. Parchemin original.)

La maison et le jardinet ortetus, nous l'avons vu, se tenaient de la seigneurie directe de l'évêque de Rodez. Mais à côté de ce casai, il parait que Arquet-de-l'Arche possédait une autre maisonnette relevant de la seigneurie du consulat de la cité. Car, dans les comptes de la cité, année 1416, f° III, à la recette des lausimes, ou droits de lods, on lit ce qui suit :

« Item l'an dessus, le xxv^ jorn de febrier, fon lausat per les senhors cossols ad Arquet de Larcha, pengeyre dos quambras et 1 botigo las quais avia compradas del vénérable senhor Mossenhor Peyre Berengas per lo près de xxx lieuras torneses, las quais quambras e botigo si teno del dich cossolat a ces de m d. de Rodez, vendas, lausimas. — Resseubi per lo drech apartenen al cossolat de las vendas, lausimas, envestisos, accordi fach am los sehnors, ii^^ 1. x s. »

Et au folio VII :

« Item resseubi lo xxv^ de febrier, l'an 1417, de Arquetde-Larcha pengeyre per alcus adarayratges que dévia a la mayo communal 1 ostal lo quai el a comprat de Moss"^ Peyre Berengas et aysso de temps passât xi s. » (Hôtel-de- Ville de Rodez, comptes de la cité, 1416.)

Arquet-de-l'Arche était, nous le savons, originaire du diocèse de Florence, en Italie. Pourquoi quitte-t-il sa patrie où tous les arts, la peinture surtout, étaient alors si florissants? Aucun document ne nous l'apprend. Arquet-de-l'Arche fut, peut-être, au nombre de ces artistes comme il y en eut de tout temps, d'un talent souvent médiocre, amis des voyages, cherchant à l'étranger la fortune qu'ils ne peuvent trouver dans leur pays. Quoi qu'il en soit, nous le voyons s'établir à Rodez en 1418, dans la rue du Terrai, non loin de la cathédrale. La maison est proche d'une place où s'élevait un grand orme. La place dont il s'agit ne peut être que le terrain compris entre la rue des Hebdomadiers, l'impasse des Frères et la rue Saint- Vincent. Au commencement du xv^ siècle, il n'était pas encore couvert de maisons; on pouvait s'y pro-

APPENDICE

mener et y jouer. En 1252, levêque de Rodez baille à fief à D. de Leriz un ayral el terrai de la jogaria, sous le cens de VI sols rodanais.

Chose curieuse , la maisonnette que Arquet-de-l' Arche entreprit de rebâtir était une maison d'artistes. Avant lui, elle avait appartenu à un peintre ruthénois nommé Astorg Coderc, et en 1448, d'après le cadastre de la cité, elle appartenait à Guillaume Lamère, imaginaire, c'est-à-dire statuaire, imagier.

Arquet-de-l'Arche fonde à Rodez une manufacture de vitraux. Ce ne dut être qu'un très-petit établissement. Ses œuvres sont totalement inconnues. On pourrait sans trop d'invraisemblance lui attribuer le vitrail de la chapelle de Saint-Laurent, à la cathédrale, représentant la résurrection des morts, et où l'on remarque surtout deux grands anges qui sonnent de la trompette. C'est un des rares vitraux anciens qui tendent à disparaître tous devant les nouveaux vitraux. Bientôt il n'en restera pas un seul. Nous le regrettons pour l'histoire comparée de la peinture sur verre dans lé Rouergue.

L'art de la fabrication des vitraux ne s'éteint pas, à Rodez, avec Arquet-de-l'Arche. Les deux artistes dont on va lire les noms, sortaient probablement de son école.

Au rôle de la taille de la place du Marché neuf, pour l'année 1455, ligure P. Bari, veyrier et pengeyre.

Le 28 mars 1460, il fut payé la somme de 3 s. 4 d., à Guillaume Albaret, peintre-verrier, Guillelmo Albareti veyrerio, pour avoir réparé un panneau du vitrail de la chapelle de Saint-Laurent (v. à l'Appendice, les comptes de la fabrique).

Parmi les cotisations des membres de la confrérie de Notre- Dame de Rodez, à la rue du Terrai, figure celle-ci : Guilhem Albaret, veyrier, x s. xx d.

Le même Guillaume Albaret , est qualifié peintre dans le même registre, au chapitre des legs faits à la confrérie :

« Guilhem Albaret, penjeyre de Cieutat, deu per layssa fâcha sobre 1 hostal de Guill. D... pausat à la carieyra nova bassa, au coin de la maison de Jean Guizard, une quarte seigle. » [Comptes des bailes, de la confrérie de Notre-Dame de Rodez, année 1454.)

L'an 1433, aux vêpres de TApparition, on porte à Rodez le corps de Madame Bonne, comtesse d'Armagnac, qui fut ensevelie dans l'église des Cordeliers. Les consuls du bourg et de la cité ordonnèrent que quand le dit corps entrerait par la porte de VEmbergue, il y aurait trente torches, quinze d'un côté et quinze de l'autre. Guillaume Albaret fournit les écussons aux armes de la ville , qui devaient être placés sur les torches.

« Item fes far xv escussels per mettre en las dichas torchas am las armas de la viala à Guilhem Albaret pengeyre que costero, am las torchas am que se teniau, ii gros bos. » (Comptes de la Cité. 1450.) — Taille pour la guacha de Sant Ciris : Guilhem Albaret, pengeyre, 1 1. 13 s. 2 d. (Ibid.) — 1455. Rôle de la taille de la rue Neuve basse : Guilhem Albaret, pengeyre, 3 s. 3 d. (Ibid.) — Au chapitre des dépenses pour les présents faits aux nouvelles mariées (à la meza de las novias) on lit ce qui suit : « Item plus ay paguat lo 9 jorn de juin. Près [per] molher lo vaylet de Guynot Tauriac la syrventa de R. Albaret, pengeyre, he los senhors hi foro covidatz, he donero ly [per] presen xviii pas de dos D. la pessa, he xxm quarts de vi de 4 d. lo quart, que fonc de Senhor G™ Boyé que monta tôt ix s. » (Ibid.)

lies anciens artistes dn Roaergne.

L'art du moyen-age et les causes de sa décadence, d'après M. E. Renan. Tel est le titre d'un excellent article publié par M. Félix de Verneilh, dans le tome XXII, page 158, des Annales archéologiques. Nous lui empruntons les passages

APPENDICE

suivants qui serviront comme d'avant-propos aux documents sur les anciens artistes du Rouergue :

« Il faudrait encore tenir compte à l'art du xv^ siècle de son universalité et de son uniformité. Jamais, d'une province à l'autre, il n'y a eu moins de différences et d'inégalités. La moyenne du talent a pu s'abaisser, mais jamais il n'y a eu autant d'artistes. Ce n'est pas dans la capitale ni dans les grandes villes que se rassemblent les architectes , les sculpteurs et les peintres vraiment dignes de ce nom ; on en trouve partout , au fond des campagnes , dans les lieux les plus deshérités aujourd'hui de toute culture artistique. On ne peut pas dire d'un art pareil dont la base est si large et si populaire qu'il était mort avant la Renaissance. — Sans doute, l'influence artistique de l'Italie devait se faire sentir en France et dans toute l'Europe. — Mais la Renaissance pouvait se faire autrement. — En demandant à l'Italie ou directement à l'art antique, l'élévation du style et la correction du dessin, on aurait dû respecter davantage la tradition gothique et l'esprit chrétien. Améliorer sans détruire, c'est ordinairement le meilleur système. — Il importait avant tout de prendre pour base du rajeunissement de l'art français, notre ancienne architecture gothique, qui, malgré ses défauts, valait encore mieux que le nouveau style italien, parce que, faite par nous et pour nous, elle convenait merveilleusement à notre génie national, à nos mœurs, à notre climat. Elle avait besoin de se corriger et se corrigeait déjà, en revenant à des profils plus fermes, à des partis plus simples. — L'architecture nationale pouvait d'ailleurs se retremper avantageusement en étudiant le passé, non pas celui des Grecs et des Romains, mais des Français du xiii« siècle, archéologie qui en valait bien une autre. Loin d'être morte, elle était pleine de sève et de vie. Aussi a-t-il fallu plusieurs siècles pour la déraciner tout à fait de ce sol où elle était née. — Le style gothique n'eut-il rien produit d'égal au Louvre et à Versailles, le mal serait plus que compensé par la perpétuation de l'art national. On ne l'aurait pas vu, comme il l'a fait depuis qu'il est fondé sur une archéologie étrangère, se retirer des campagnes, où il était universellement répandu, et bientôt de toutes les villes de province, pour se concentrer

dans la capitale. On ne le verrait pas, même à Paris, vivre d'imitations incohérentes et maladroites. Nous n'en serions pas réduits, en un mot, à n'avoir plus d'architecture. Ainsi que l'a très-bien dit M. Renan, ce n'est jamais impunément qu'on renonce à ses pères. »

Voilà qui est bien dit et bien pensé. Rien surtout de plus exact et de plus vrai que l'universalité et l'uniformité de l'architecture du moyen-âge aux xiv^, xv« et xvi^ siècles. Dans notre Rouergue , en particulier , les plus simples maçons de nos villages savaient construire la voûte gothique avec tous ses accessoires; ils ne le savent plus faire maintenant ; nos architectes officiels le disent et leurs plaintes sur ce point sont continuelles. Quant à l'uniformité des procédés architectoniques, pour s'en convaincre, il suffit de comparer entre eux les vieux baux à prix-fait qui nous restent de cette époque. On y voit que les termes d'art sont identiques pour tous les édifices, pour la cathédrale comme pour les plus petites églises. Il y a plus : le système de la construction gothique, surtout en fait de voûtes, est si bien compris et si populaire, qu'on l'a pratiqué en Rouergue presque jusqu'au xviii^ siècle. Exemples : Notre-Dame-de-l'Espinasse, à Millau, 1 673 ; églises de Sainte-Atïrique , de Saint-George-de-Luzençon (la vieille église); de Saint-Pierre-d'Issis, près de Camarès, 1633, etc., etc., rebâties après les guerres de religion. Tant il est difficile, comme dit M. de Verneilh, d'arracher cet art national du sol où il était né et où il avait poussé de si profondes racines.

Puisque l'occasion se présente, nous dirons ici quelques mots d'un mémoire sur les Beaux-Arts, en Rouergue, à diverses époques, publié en 1867 par M. Victor Advielle. C'est un travail intéressant au moins par son objet, écrit avec esprit et d'une verve intarissable. En lui accordant une médaille de bronze, la Société archéologique de Rodez n'a voulu, sans doute, que très-justement honorer les formes brillantes et l'intention de l'auteur, car pour le fond, on n'y voit pas grand chose de neuf. Une semblable étude exigeait de longues et sérieuses recherches, et M. Advielle, de son propre aveu, n'a pas beaucoup cherché. Dans une note nous lisons ces singulières paroles : « Il me paraît à peine utile de déclarer

APPENDICE

que cette partie de mon travail est nécessairement incomplète. S'il se fût agi, en effet, de mentionner les noms de tous les individus qui, sous les titres presque toujours usurpés de peintres, de sculpteurs, d'architectes, etc., figurent dans les nombreux actes relatifs au Rouergue, il eût fallu consacrer à la recherche de ces infiniment petits toute une vie de fouilleur et d'archiviste. Or, je n'ai point eu cette intention. » Tant pis, dirons-nous à M. Advielle, tant pis. Vous avez voulu briller à peu de frais. Vous vous êtes contenté des auteurs déjà vieux, de Bo6c, de Gaujal et de quelques autres. Nous les connaissons; mais vous avez beau les lire et les relire, les tordre et les presser, vous n'en ferez pas jaillir une étincelle de plus. Il faut des sources nouvelles, il faut recourir aux actes manuscrits enfouis dans les archives; il faut se résigner au métier pénible de fouilleur et d'archiviste. Ce n'est que dans la recherche et dans la combinaison de ces infiniment petits qu'on peut espérer de trouver enfin les éléments d'une histoire du Rouergue et surtout d'une histoire des beaux arts. Vous accusez nos anciens artistes d'avoir presque toujours usurpé les titres de peintre, de sculpteur et d'architecte. Qu'en pouvez-vous savoir, puisque vous faites si peu de cas des informations manuscrites et que leurs œuvres sont pour la plupart inconnues ou détruites ? — Plus bas M. Advielle ajoute ; « Les artistes dignes de ce nom, qui ont surnagé, ceux à qui leurs œuvres ont survécu sont connus au moins de nom ». Oui, si bien connus, que, par exemple, pour la cathédrale de Rodez, le plus grand monument ogival de l'Aveyron, M. Advielle, toujours sur la foi de nos historiens, n'a pu citer qu'un ou deux artistes et encore d'une authenticité très-contestable. Ce n'était pas la peine de prendre un si grand élan, de commencer Thistoire des beaux-arts aux dolmens et presqu'au déluge pour n'arriver qu'à des résultats si petits.

Nous n'avons pas craint de pratiquer un système contraire à celui de M. Advielle. Nous avons recueilli, non sans peine, un assez grand nombre d'artistes en tout genre, architectes, fustiers, peintres, orfèvres, etc. A côté de chaque nom nous plaçons un texte plus ou moins long qui fournit des détails sur le prix des ouvrages et quelquefois même sur le loge-

ment^ la nourriture et le vêtement des ouvriers. — Nos artistes ne furent peut-être pas des hommes de génie; mais, à coup sûr, c'était des hommes très-intelligents et très-versés dans la pratique de leur art et de leur métier. Pour l'architecture surtout beaucoup de leurs œuvres existent encore, et témoignent hautement de leur habileté. — On verra encore qu'à Rodez et dans le Rouergue les artistes et les ouvriers construisant en pierre sont désignés par les noms de lapicida, peyrêrius dans les titres latins ; peyriè, peyralië dans les textes en langue vulgaire ; et enfin, quand le français s'introduit, masson, massomier, architecte. Ces termes sont employés indifféremment. Le mot maître s'ajoute presque toujours à leur nom. Dans les campagnes du Rouergue, nul ne pouvait devenir maître dans l'art de bâtir, s'il n'était resté deux ou trois ans en apprentissage chez un maître habile.

Page 1