IV
Le comte Thierri accorde au chapitre de Saint-Martin d'Ypres une terre à Vormezeele et Zillebeke, avecpleine immunité {\),
In nomiiie sancle et îndividue Triiiitatis. £go Iheodericus flandrensis Dei gratia cornes, notum esse cupio omnibus, et prescnlibus et futuris. Hugonem quemdam probitale sua lum mihi tum omnibus terre mee principibus nolissimum âlque karissimum terram quamdam in parochia formoza> lensi ac zelebeccensi sitam. quam et a me. et ab anterioribus Comitibus jam diu tenuerat michi reddidisse mequeeandem terram ob salutem anime mee. cum eodem ipso hugone ecclesie sancti martini yprensi super altare ejusdem saneti patris perpetuo jure possidendam tradidisse. ita sane liberam. ut non comes non castellanus. non villicus. non quelîbet secuhiris potestas : aliquod prorsus in ea habcat jus. Ipsius autem ecclesie. abbas hiltfridus. me présente, et volenle. excommunicavit omnes quicumque idem donum temptassent violare. donec satisfacerent. Actum est hoc anno dominice incarnationis. M° C° XXX® U^. Indictione décima. et hiis testibus corroboratum. Jwaino de alost. Anselmo yprensi castellano. bâlduino de walnis. Lamberto de riddervord. Ihcobaldodeharlebeke. oliverioetelbodone de bundus. Arnulpho camerario. et inghelrammo fralre ejus. erlebaido preposito. et theodorico monetario. et aliis.
(1 ) Nous désignons par un astérisque les pièces demeurées inédiles jusqu'à ce jour.
(2) Hegistrum rubrumS. Martini, fol. 101-102.
Le même comte confirme tous les droits de justice de ce chapitre (1).
Vers 1U7 (2).
Quoniam generationum decessione. ac successione rerum gestarum memoria interit. litterarum apicibus quibus ail memorie fîdelius servit tam presentibus quam futuris mémorandum relinquere congruum duximus. Quia ego theodericus divina permissione^andrensis cornes, cum glorioso francorum rege lodevico jherosolimam profecturus. helmaro yprensis ecclesie venerabili preposito. quecumque predecessores ejus a predecessoribus meis jura sive consuetudines : tam in scabinatu quam in ceteris omni exactione exclusa tenuerunt. ob remedium anime mee. et uxoris mee Sibilie concessi. Signum domini Milonis episcopi. S. Bernardi claravallensîs abbatis. S. Walteri gonella. S. Gilleberti bergensis. S. Walteri audomarensis castellani. ^
(1) Reg. rubrum S. Martini, fol. 102.
(2) Le comte Thierri avait pris la croix à Vezelay, aux fêtes de Pâques 1146. Sanderus, II, 344, 2« édition.
S36 PHÈCBB
vr
Le comte Philippe d'Alsace reconnait les avantages dont les bourgeois é'Ypres jouissent sur le cours d'eau entre Scipsdale et Dixmude{\).
3 avriH167 (nouv.st.).
In Domine sancte et individue trinitatis. Amen. Quoniam memoriam rerum gestarum tenacius conservant indicia litlerarum. et ea que scripto commendantur faciliusad memoriam revocantur : ego Philippus dei gratia flandrie comes scripto commendare curavi antiqnam libertatemburgensium mecM*um îprensium lr»nseuntium navi per cursam aque inter locum illum qui vuigo dicitur scipstal et dixmutham. hec autem antiqua eorum ibi fuit libertas sicut ipsi in curia mea iuramento confirmaverQiit. quam et ego eis reoognosoo et concedo. quod unaqueque navis onerata pecunia (2) eorum dato denario unoiibera transeat a theloneo et ornai exactione inter seipstal et dixmutham. Si vero aliquo casu ille cursus aque qui modo ibi est obstructus fuerit et aliud ibi fiât fossatum sicut dktum est dato nummo uno libéra transeat unaqueque navis. Ubicunque vero in cursu aque illius obstructio est vel esse poterit vel naves onere alleviari oportet ut transducantur : liceat sine precio naves eorum alleviari et transduci ab bis qui in navibus illis fuerinl. vel in navibus que in consortio illarum sunt. Ut autem hoc stabile et îndivulsum permaneat. et nullius disturbatione infringatur : sigilii mei auctoritateconfirmavi. coram bis testibus. Theoderico comité flandrie. Eustachio camerario. Roberto preposito ariense.
(1) Archives d*Ypres, 2« bureau voûté, layette S, n<» 60; original, sceau en cire cramoisie à double queue de parchemin.
(2) Marchandise.
Sigero de someringhem. Waltero de locra. Henrico de morsletha. Bettone Riquardo de sedeiighem. Scabinis brugensibus. Waltero de ipra. Waltero de sedelingem. Actum hoc anno. m<* c<* Ix^ vi* brugis feria. ij. ante pascha.
Décision arbitrale du même comte, entre les bourgeois d'Ypres et V abbaye de Messines, au sujet du tonlieu prétendu par cette église (i).
In nomine pairis et filii et spiritus sancti. Amen. Ego Philippus, Flandriae et Viromandiœ (2) Cornes, uotum esse volo tam futuris quam prœsentibus, quod facto aquœductu a Burgensibus de Ypra orta estcontentio inter eos et ecclesiam de Mecinis super theloneo, quod Cornes Robertus Friso concesserat eidem ecclesiœ accipiendum ad iapideam stratam, in officio de Scotis et quod eadem ecclesia ad tempera praefati Robert! Comitis usque ad tempera mea libère tenuerat, super qua contentione cum ex utraque parte tam ecclesiœ scilicet quam Burgensium, in me compromissum esset, habite tandem cum Baronibus cselerisque probis hominibus meis ,
(i) D'après une copie du xin« siècle, sur papier, aux Archives (l'Ypres, 1» bureau voûté, armoire C, case 26, n» 12 ; imprimé défeclueusement par M. l'abbé Van de Putte, Annal, de la Soc. d\muL, 2» série, IV, 87 et 88.
(2) Veromandie. V. d. P.
consilio in hune modum inter eos composai : quod videlicet(i) naviculœ feno, herba, stramine, glui, arundine oneratœ fuerint liberœ ab omni exactione transibunt; naviculœ autem quse turbis, alleis, cèpe, porris, caulibus cœterisque oleribus oneratœ fuerint : Singulœ obolum dabunt; naves vero, quœ vinum, mel, medonem (2), cervisiam, triticum (5), avenaro^ ordeum, pisam, fabam, ferrum, cuprum, stagnum (4), plumbum, coria, unctum, pisces (5), ligna ad sedificandum utilia, et hujusmodi merces alias detulerint, singulœ unum dabunt denarium. Ut autem hsec compositio mea rata et inconvulsa permaneat in perpetuum (6), prœsentis cartulœ peginam sigilli mei auctoritateettestiumsubnotatione muniri prœcepi. S. Roberli praepositi Insulani, S. Gerardi de Mecinis, notarii et sigillarii mei, S. Johannis Insulensis Castellani. S. Gilberli de Nivella. S. Henrici de Morsela. S. Walteri de Locra. S. Wallery camerarii de Ypra. S. Walteri de Scotis et Walteri filii Hildebergœ et Willerami Biecha (7) meorum Scabinorum Yprensium.
Actum est autem hoc Ypris in capitule Sancti Martini. Anno verbi millesimo centesimo octogesimo (8).
(1) Substitué à licel qui donne un sens plus suivi. M. Van de Putte a lu : scilicet : quod.
(2) Du miel et de Thydromel. V. d. P. : melle, medanum.
(3) Omis dans V. d. P.
(4)Slannum. V.d. P.
(5) Pisas. V. d. P.
(6) Testimonii. V. d.P.
(7) Biecha. V. d. P.
(8) Ocluagesimo. V. d. P.
JUSTIFCATIVES. 329
viir
Les échevins d'Ypres s'engagent envers le chapitre de Saint-- Martin à ne point laisser célébrer Coffke divin dans l'hôpital sittié au marché^ sans le consentement dudit chapitre (i).
Notum sit omnibus presentem paginam inspëcturis quod nos scabiniet burgenses yprenses inspicientes privilegium a predecessoribus nostris scabinis et burgensibus yprensibus super capella hospitalis sita in fore yprensi, Ecclesie beati martini yprensi concessum, invenimus in bac forma conscriptum et corroborattim :
«Nosscabini yprenses notum esse volumus presentibus et futuris quod cum ecclesiam beati martini yprensis sicut matrem nostram specialiter diligamus, et jura ejusdem velimus in omnibus intégra conservare, de voluntate illiistrissimi domini nostri philippi flandrie et viromandie comitis, de consilio etiamel assensu burgensium nostrorum in animas nostras et burgensium, sub juramento scabinatus nostri quod domino comiti feceramus, bona fide juravimus, quod adpauperum hospitale ad quod ediûcandum in foro yprensi jam dictus comes terram dédit, nunquam capella edificabitur, altare erigetur, campana pulsabilur, divina colebrabuntur, nisi de voluntate prepositi yprensis et capituii, et nos contra hoc statutum nunquam consilio vel auxilio ituros fideliter et amicabiliter sub premisso promisimus juramento. Hoc autem statutum utratuminperpeluumconservetur presentis scripti attestatione et sigilli ville impressione fecimus communiri. Actum hoc anno dominice incarnation!^. M. C. LXXXVIL
(i) D'après une copie folio 53 au Begistrum nigrum S. Martini * racle de 1187 se trouve aussi au Reg. rtibrum S. Martini., fol. 3 verso.
Hjis presentibus. Gerardo cancellario et preposilo brugensi, Gerardo preposito insulensi, Gosuino preposito formoselensi, Anseimo preposito eversamensi , Waltero preposito loensi, fialduiiio castellano yprensi, Henrico justiciario yprensi, et ceteris tam ciericisquam iaycis etburgensibus. » Nos igitur vestigia predeccssorum nostrorum sequentes, et per omiiia jura ecciesie beati martini yprensis matris nostre intégra conservare volentes, a predecessoribus nostris prudenter ordinata, et sigillo ville confîrmata, laudamus et approbamus et inviolabiliter observari discernimus, et ut ista firma et rata in perpetnum permaneant, présentera paginam sigillo ville yprensis dignum duximus innovando confirmare. Actum annodomini. M. GG.XV., hiis testibus, Magistro Willelmo, lamberto bue, Wiileimo scuvei, magistro hugone (1), hugheloto justiciario yprensi, Tirrico justiciario Gastellani, et aliis multis.
Privilège de Philippe-Augmle^ roi de France^ en faveur des marchands dHYpres (2).
In nomine sanctœ et individu» Trinitatis. Amen. Phi- Ci) Au folio 76 du Registrum nigrum on rencontre dans un acte de Lambert, évoque des Morins^ de Tan 1196, un magister Hugo de Ypra clericus domini Bemensis, c'est à dire de Tarchevôque. Il s'agit ici probablement du même individu, qu'il ne faut, du reste, pas confondre avec Hugues d'Ypres, prieur de Saint-Victor de Paris, depuis l'an 1130 jusqu'à son décès en 1U2, plus connu sous le nom d'Hugues de Saint-Victor,
(2) D'après l'original aux Archives d'Ypres, 2« bureau voûté, layette 17, n» 16 6 ; sceau en cire verte à lacs de soie rouge.
lippus (lei gratia Francorum Rex. Noverint univers! présentes pariter et futuri, quod nos mercatores de Ypra cum rébus suis in protectîone et conductu nostro recipimus in terra nostra reââendù pedagia, quse debuerint : hoc modo quod nec ipsi aul res eorum pro pecunia, quam cornes Plandriœ aut alins debeat, arrestabuntur, ntsi iHi, qui arrestabuntur ilebitores fuerint aut fidejussores. aut nisi ad prœsens forisfactum rationabiliter capti fuerint : neque ipsi advocabunt alienam pecuniam pro sua. Si vero inter nos et dominum suum aliqua emerserit contentio : non arrestabimus eos aut pecunias eorum infra quadraginta dies, sed habebunt spatium quadraginta dierum : ad res suas de terra nostra educendas, et si ipsi aut res tpsorum capti fuerint in terra nostra aut arrestati indebite : nosexindetantum fecîemus, quantum de burgensibus nostris Parisiensibtts.
Quod ut firmam perpetuamque obtineat stabilitatern , sigilli nostri Auetoritate et rcgii nominis karaetere inferiuji aanotato : prœsentem paginam prœcepimus confirmari. Actum Parisius. Anno Incarnati verbi millesino centesinu) nouage^ simo tertio ; Regni nostri Anno quintodccimo. Astantibus in palatio nostro : quorum nomina supposita sunt» et signa, Dapifero nullo; signum Guidonis buticularii; signiAfn Mathœi cancellarii ; Signum Droeonis constabularii.
Data vacante eancellaria. «
Sentence arbitrale sur le mode d'exercice du droit du prévôt de saint Martin SYpres de faire desservir par des chanoines de son chapitre les églises paroissiales de la viUe (i).
Octobre 1205.
£go. N. dictus abbas de Glaromaresch.et ego. Arnulphus. prepositus Watinensis. et ego B. decanus morinensis. Notum fieri Yolumus universis presentibus et futuris. <)uod cum inter dominum episcopum et ecclesiam morinensem ex una parte. et..|preposituin. et ecclesiam yprensem ex altéra parte, lam rome quam in partibus istis coram judicibus a sede apostolica delegatis diutius litigatum fuisset super canonicis yprensibus ponendis in parochialibus ecclesiis de ypra. et amovendis. et super aliis quibusdam articulis : tandem, dei gratia coopérante, omnis controversia. et altercatio. sopita est et pax de communi assensu reformata in hune modum.Quando. prepositus yprensis volueritponerealiquem de canonicis suis in aliqua ecclesiarum suarum de ypra. adducet. vel mittet eum quem credet esse ad hoc ydoneum. ad dominum episcopum ubicumque fuerit in archidiaconatu flandrensi. vel teruanne. Quod si dominus episcopus tune in aliquo predictorum locorum non fuerit. simili modo adducet vel mittet ad archidiaconum flandrie. Quod si ipsearchidiaconus teruanne vel in archidyaconatu suo non fuerit. adducet. vel mittet eum ad officialem apud teruannam. vel ad decanum chrislianitatis de ypra. Si absens fuerit ofBcialis.
(I) Registrum rubrum S. Martini Yprensis, io\. iii\'iii± Suitune bulle de confirmation du pape Innocent III, donnée au palais de Latran le 2 des nones de janvier, la li« année de son pontificat.
Qui canonicus adductus vel missus jurabit se fideliter custodire omnia jura domini Ëpiscopi. el archidiaconi. et decani. et ecclesie morinensis quamdiu in parochia illa ministrabit. Et sciendum. quod in polestate prepositi iprensis erit amovere canonicos suos a parochiis suis quocienscunque viderit expedire. Canonicum Vero illum quem voluerit ponere in loco amotî. vel morlui cum mori contigerit. infra quindecim dies post amotionem vel mortem. adducet. vel mittet ad dominum episcopum. vel ad archidyaconum. vel ad decanum modo supradicto. Interea vero licebit preposito per alium presbyterum ecclesie vacanli succurrere. Secundum hanc formam supradictam faciet prepositus yprensis. et bec nec a domino episcopo. necabalia aliqua persona poteruntimpediri. Notandnm preterea. quod omnes litterequepro controversiis supradictis impetrate fuerint. vel si quas forte post-modum impetrari contigerit per hoc arbitrium. et hanccompositionem cassantur. et si que postea de impetratis. vel impetrandis apparuerint. que contra arbitrium. et compositionem istam sint. nullam auctoritatem. vel e£Bcaciam obtinebunt. Ut autem bec omnia perpétue stabilitatis robur obtineant. Nos qui ex compromissione partium electi arbitrii. et pacis hujus mediatores extilimus : litteris annotari. et sigillorum nostrorum fecimus appositione muniri : Ad majus etiam firmamentum. dominus morinensis. et capitulum ejus. et prepositus yprensis. et capitulum ejus presentem cartam sigillorum suorum munimine confirmarunt. Sed et judices qui fuerant super causis superius memoratis a summo pon~ tifice delegati. Scilicet. Gob. abbas de valcellis. johannes decanus atrebatensis. et magister Robertus de bekerel canonicus cameracensis. huicarbitrio. et paci benignum. et favorabilem prebentes assensum ad ipsum arbitrium et pacem plenissime. et perpetuo roborandam. sigilla sua presenti carte rogatu partium appenderunt. et auctoritate apostolica confirmarunt. Actum anno gracie. M^'. GC^'. quinto mense octobri.
534 PiÉCfS
Philippe, marquis de JVamur, régent de Flandre et de Hainautj accorde aux bourgeois d*Ypres, le renouvellement annuel de leurs échevins{\).
A août 1209.
Ego Philippus Marchio Namurcensis, Flandrise et Hanoniœ Procuralor, prsesentibus pariler et futuris notum fieri volo, quod dilectis et fidelibus meis burgensibus de Ypra et communitati concessi, quod supra sacramentum, quod fece* runt villœ, accipient inter se quinque probos YÎros, quos intelligent et scient essemeliores et utiliores ad eonservanda et custodienda jura eeclesiarum, domini terrœ, et villse, et illi quinque sic eiecti jurabunt supra sacrosancta, quod non dimittent pro timoré seu pro odio sive pro amore alicujus, quin eligent, quinque scabinos, quos scient esse meliores et utiliores ad tenendum seabinatuni, et illi quinque sic accepti jurabunt coram me vel coram baillivo meo rectum seabinatum ecclesiis, domino terrse, villœ et omnibus tenere. Illi vero quinque scabini supra sacramentum sui scaUnatus eligant alios octo scabinos, qui simiiiter jurabunt rectum scabinatum ecclesiis, domino terrse, villse et omni homini tenere. Scabini autem eligentur de anno in annum, ita videlicet, quod scabini anni prœteriti ante exitum scabinatus sui supra sacramentum sui scabinatus eligent quinque probos viros, quos scient esse meliores et utiliores villœ; et illi quinque sic eiecti eligent quinque scabinos, sicut prœdictum est, et illi quinque scabini sic eiecti eligent octo scabinoSi ut superius scriptum est. Hoc eis concessi bona fide tenen-
(1) D'après le livre rouge, fol. 1 recto, aux Archives delà ville d*Ypres, bureau secret, case 98.
dum et sine malo ingenio, et quod burgenses tractabunt per rectum scabinatum.
Actum» Gurtraci die Martis proxima post festum sancti Pétri ad vîncula, anno domini M<> GG<* nono. *
Le comte Ferrand enjoint aux échevins et bourgeois d'Ypres de ne pas cesser les travaux de fortification de leur ville {\).
Fin de mars ou commencement d'avril 1214.
Ego Fernandus Flandrie et Hanonie Cornes Dilectis suis Scabinis et burgensibus de Ypra Salutem et dilectîonem. Mando vobis et districtius (2) precipio quatînus iiullo modo dimittatis quin viliam vestram de ypra festinantius Rrmetis. et tam terram meam quam aliorum ad firroandam viliam vestram capiatis. et ego vos inde v^arantisabo contra omnes. Datum valencenis in diebus pasche anno domini m^ œ^ xîiij*> (3).
(1) Original aux Archives dTpres. 2« bureau voûté, layette 1, n*» 33 B ; sceau en cire jaune à simple queue de parchemin.
(2) M. Diegerick, Anal. yproiSy p. 24, a mal imprimé : dUigentius,
(3) En 1214, le jour de Pâques tombait le 30 mars. Le 3 avril Ferrand se trouvait à Gand. De Saint-Génois, Mon. anc, p. 253.
Le même cQmte leur promet de n'exiger d'eux aticune amende et de ne prétendre aucune confiscation, à Voccasion de l'excommunication qu'ils pourraient encourir pour avoir fortifié leur ville (i).
10 avril 1214.
Ego Fernandus Flandrie et Hanonie Cornes. Notum facio Omnibus présentes litteras inspecturis quod Dilectis ac fidelibus meis Scabinis et burgensibus de Ypra auctoritate presentium concessi quod si eos excommunicari contigerit occasione firmationis ville yprensis : nuHum ab eis inde requiram vei exigam forisfaclum. Datum Ypre feria quintapost quasimodo geniti. Anno domini m<* cc° xiiij<*.