TOK. I

354 piicEs

carissîmum Dominnoi meum Fernandum Gomitem Flandriae et carÎMimam domiDam meam Joannam Flandriae et Haînonîae G>iiiîda- •am uxorem ipaiua oontiogeret resilire a conventionibus ioitb înter diclam Dominum Gomitem et ComitÎMam Flandriae ex una parie et Dominum meum LudoTÎcum Regem Franciae illustrem et ejus ma* trem Blancham, Dei gratia Franciae reginam ac liberos îpsîos ex altéra, quas coDTentioDes audivi fidelîter recitariet plène intellexi, praedictift Comiti et Comitissae non adhaererem, née auxilium Tel ooDsilium eisdem yel alteri ipsorum praestarem, immo Bomîno Ludoyîco Régi et dominae reginae et liberis ipsius pro posse meo adhaererem et fidelîter servirem donec illud emendatum esset in curia praedieti Domini Régit ad judîcium Pariam Fraociae. Ih ci:Û^' ^ testimoDium praesentem cartam êeribî feci et sigîllo nostro roborari. Actum apud Insulam aiino Domini MCCXXYI, die ipsius festi beati Nicbasii.

Subhac forma babuit Dominas Rex litteras tam Baronam, «juam militum Flandriae , qui sigiUa habebant.

xvn.

Le rot Louis IX de Frcmce permet à Fernande comte de Flandre^ de rebâtir en pierres les portes de ses villes ^.

Au mois d^aoM 1220.

Ludovicus Dei gratia Francomm Rex uniyersiê , ad qnos praesentes litterae pervenerint salutem. Notnm facimus, quod nos dilecto et fideli nostro Fernando Comiti Flandriae dedimus licentiam relevandi portas villarum suarum Flandriae, si relit, ita quod

1 Baluxe, pag. 160.

JUSTIFIG ATITES . 355

fundamenta portanim sint de lapide et superaedificia, super fundamenta videlicet,. sint de ligno et Jossata quantitatem babeant •ecundum aestimationem illiut quem dos propter hoc specialiter transmittemus, ita videlicet, quod timere non debeant chevalceiam. Dedimus etiam Comili licentîam claudendi domum suam de Gray&lingues fossatis et palicio. Istat antem liceniias concessimui eidem Comiti, quamdiu nobis placuerit ettali tenore , quod cûmnobisplacneritrea adstatum, in quo est, revertatur. Actum apud Melodunum anno Domini MCG Ticesimo nono, mense Augusto.

Déclaration des fils de la comtesse Marguerite^ relative à leur succession au comté de Flandre, adressée aux échevins et à la ville d'Ypres ^.

Au mois de mars 124ff.

Nos Jobannes Balduinus de Ayenis, Willermus, Gnido et Jobannes Dampetrae fratres , omnibus praesentes litteras inspecturis salutem in Domino. NoTcritis quod, licet dilecti nostri scabini et conununitas Villae Yprensis ad petitionem nostram et carissimae Dominae nostrae Flandriae et Hainoniae Comitissae, matris nostrae, auctoritate excellentissimi Domini Ludovioi régis Franciae illustrissimi, litteras suas patentes trddiderint , .continentes, quod promiseront et supra sacrosancta juraverint, quod illi de nobis, quem

I Cette cbarie, déposée aux archives delà TÎlIe dTpres, est munie des cinq sceaux des princes en cire jaune , pendans à double queue de parobemin. les 1,2,4 sont endommagés.

Certifié conforme à son orignal, J. J. Laxiw.

Domînus rex Franciae ipse et Domina assignavit , obedirent et taDquam DomiDo iîdeliter adherebuDt, prout in îpsoriun lîtteri» plenius continetur, nifailominus confitemur et promittîmus , quod ab eisdem scabinia et communitate villae Yprensis, nullum jus aeu sermonem vel auxilii tanquam Domini ratione praediti, ab eiadem juramenti aeu dictarum virtute litterarum possimua nec debemus petere aeu exigere , antecpiam ab iUo de nobia , (piod a domino rege interdum fuerit assîgnatum eiadem , factum fuît eis a nobis, quod debebit eia fieri aecnndum, quod haetenua consuetum esta Dominis Flandriae, praedecessoribus noatris. In cujua rei testimonium praeaentea btteraa dictaa eia tradidimua, sigillonim nostrorum munimine roboratas. Actum anno Domini, miliesimo ducenteaimo, quadragesimo quinto, Menae Martii.

L'Empereur Frédéric H accorde à la comtesse Marguerite de Constantinoph l'investiture nie ses fiefs relevans de l'Empire ^.

Juillet IZ4B.

In Domine aanctae et indiyiduae trinitatie. Fridericua aecundua divina favente clementiae Romanorum Imperatoraemperauguatua, Jeruaalem et Siciliae rex. Juatia fidelium nostrorum petitionîbua condeacendere oogimur, quoa niai favorabiliter audiremus, abaudire qnod petitur, per injuriam videremur j per praeaena igitur privile-

I Diaprés un vidimus de 126d. Nous avont tiré ce document d^un recueil de copies formé par les célèbres archiTÎstes Godefroi , qui appar» tient à leur dernier descendant ■• Godefroi , à Lille. Il t^y trouTc tom. I , pag. 70 à 7e.

gîam notum facimus unîversis imperii fidelibns tam praesentibus quam fîituris : qiiod Margaretha comitisssT Flandriae et Hainoniae per R. venerabilem priorem S. Salvii et Geulain nuntios suos ad nostram praesentiam destÎDatos majesiati Dostrae humilîter supplicavit, et ipsam de feudis comltatus Namurcensis et partis FlaDdriae cîtra Scaldim yersas Hainoniam et BrebaDtiam cum quatuor m»nisteriis et terra de Âlost et iosulis^ cum omnibus juribus hoooribus justitiis et pertioentiis suis , quae in domanio in domanium et quae in servitio in seryitium, quae quondam Johannacomitissa, soror sua major natu, a nobis et imperio juste tenuit, quod rixit^et ipsa nunc juste tenet et possidet , investire nomine feudi de nostra gratia dignaremur. Nos autem licet moris sit imperii, ut hnjusmodi supplicantes personaliter ad pedes nostros se conférant , pro debito et consueto nobis sacramento praestando , Tolenles super boc cum comitissa praefata gratiam facere specialem , recepto in curia nostra nobis praesentibus Gualterio procuraCore suo , quod constitit satis plene pro parte sua fidelitatis et ligi bomagii debito juramento attendentes , quo fidem puram et devotionem sinceram , quam praedicta comitissa et antecessores sui nobis et progenitoribus nostris , dominis augusUs memoriae recolendae, exhibuerunt , hactenus et eadem exhibere poterit in antea gratiora de praediclis feudis, comitatus yidelicet Narmurcensis et partis Flandriae citra Scaldim versus Hainoniam {ici la phrase ci-destus jusqu'à possidet est répétée) y inyestimus ipsam de nostra gratia majestatis ita tamen , ut ipsa et heredes sui praedicta omnia semper a nobis et imperio immédiate teneant et etiam recognoscant, debitaque et consueta seryitia ex inde nobis et successoribus nostris in imperio facere teneantur et de dominio nostro ullo unquam ex tempore subtrabere non intendant, in fide servitiis et deyotione nostra et imperii persévérant , salve in omnibus et per omnia in praedictis nostra imperiali justitia.

Statuimus itaque et imperiali sancimus edicto, qualenus nulla persona alta vel humilis, ecdesiastica vel secularis, nullas duz, marcbio, cornes, su vicecomes, contra praesentis privilegii nostri tenorem ausu temerario venire praesumat, quod qui praesumserit, praeter indîgnationem nostri culminis, quam incurret, quatuor millia marcbarum argenti pro poenis componet, medietate camerae oostrae, reliqua medietate passis ÎDJuriam applicanda. Ad bigus

autem invesisturae nostrae memoriam et robnr perpétue valitiuram praesens priyilegiuin fieri et buUa aurea typario nostrae mayestatû impressa duximus commuoiri.

Hujus rei teste» sunt.

Conrad us carissimus filiùs noster Romanoriim in regem electas semper auguslus et regni Iherosolimitanî legitimus successor.

Ratisbonensîs episcopus, imperialis aulae cancellarius, Frîsengensis episcopus, Pattaviensis episcopus. U. Pabergensis electas, 0. Dux Maraniae , et B. Dux Garinthiae dilecti principes.

B. Panormitanus archiepiscopus, Ricardus cornes Caferto ; B. Marcbio Montisferrati, M. Marchio Langza (?) Magister Pelrns de Yinea et Magist. P. de Suessa, magnae curiae nostrae judices dilecti et fidèles nostri et alii complures. Sigoum domini nostri Friderici Dei gratia invictissimi {L. M,) Romanorum imperatoris Iberusalem et siciliae rex.

Acta sunt haec anno Bom. incam. lâio^ mense Jnlii, indict. III, imperante domino Friderico II, etc. Imperit ejus anno â$, regni Jérusalem 21 , regni vero Siciliae 47 , féliciter amen. Datum apud Taurinum anno mense et indictione praetitulatis.

Ordonnemce de la comtesse Marguerite, prescrivant des adoucissemens à la servitude dans ses terres en Flandre *.

ATril 1268.

Nos Margaretha Flandriae et Haynoniae Gomîtissa , notum facimus tam praesentibus quam futuris : quod nos intuitu pietalis et,

I Diaprés Toriginal , conterTé aux archiTes des hospices, à Aadenarde.

JUSTIFIGATIYES . 359

Ut Dominus a senritute peccali nos liberet et tradat perpetuae libertatî , omnes servos et ancillas totius terrae nostrae Flaudriae , manentes ad praesens in eadem terra Tel în ejus appenditiis sub nostra propria justifia, et non aliéna vel in futurum mansuros^ de quibus medietalem omnium Catallorum tam viri quam mulieris babebamus vel babere debebamus, in morte cujuslibet ipsorum emancipamus, et pro nobiset successoribus nostris Gomitibus tradimus libertati , quamdiu remanebunt in locis supradictis ; tait modo, quod ipsi et beredes sui, qui essentnostri servi futurinobis et herèdibus nostris Gomitibus Flandriae, pro medietate omnium Catallorum suorum , quam de ipsis et de eorum herèdibus babebamus et babere debebamus, in morte cujuslibet ipsorum, nec non et pro servitiis et angariis plurimis, quae exigebantur ab eis, occasione servitutis, nobis et herèdibus nostris comitibus Flandriae solvere tenebantur yir très denarios, mulier unum denarium in festo sancii Remigii quolibet anno , quandiu vixerint , et etiam in morte cujus libet ipsorum , tam viri, quam mulieris melius catallum habere debebimus morientis; melius catallum appellamus in bac parte non domum yel armentum sed pecus melius de domo Tel aliud melius ornamentum. Servos autem et andillas, quos in dicta terra nostra Flandriae vel in ejus appenditiis extra nostram juttitiam propriam ao domaniam manere contîgerit; tanquam servos nostros in vita et morte nostra prosequemur, ubicumque manserînt, sicnt prius.

Ut autem «upradiota robur obtineant perpetuae (irmitatis, ap* pensione sigilli nostri praesens scriptum fecimus roborari.

Ego vero Guido Gomes Flandriae fîlius ante dictae nobilîs dominae Margharetae Flandriae et Haynoniae Gomitissae factum ipsius Dominae matris meae, prout superius est expressum, laudo et approbo et sigilli mei munimine oonfirmo.

Datum anno Domini MCGL secundo mense Aprili.

Procès-verhal d'tme conférence tenue vers Vcm 1253^ entre le comte Guillaume de Hollande , roi des Romains et la comtesse Marguerite de Flandre, exposant leurs griefs respectifs *.

jirticuli régis alaman, contra eomîttssam Flandrtae et eomitissae contra regem alam» et responstones utriusque.

$ 1. Primas articiilas est qnod homînes sno ' Hollandiae, cpios dicta Gomitissa ei nominavit, usque ad viginti, non fecit jurare pacem et sigillare cartam ; exceptis quatuor.

J S. Ad hune articulum respondit dominus Rex et Florentius quod ipsi posuerunt et reddiderunt dominae Comitissae obsides Brugis super omnibus artîculis, qui continentur in privilégie pacis perficiendae se. ^ dnm Arnulphum de Diest, dnm Wirrigum de Dunis et alios quatuor milites yel sex , non recessuros de Brugis , donec esset eis satisfactum de juramentis et de aliis articulis, nîsi recédèrent de ipsius yoluntate. Et verum est, quod quaedam juramenta de XXti factum fuerit ^ a ditioribus et magis potentioribus Hollandiae, et per hoc obsides recesserint de Brugis yoluntate et licentia dnae Comilissae. — Haec est responsio régis ad primum articulum.

J 5. Contra banc responsionem dicit domina Comitissa, quod

I Ce procèft-Terbal est écrit sur ud rouleau de parchemin , coaseryë aux arcbiTes de la Flandre-Orientale, à Gand. 1 VouT suos.

3 Soilicet»

* VouT facta fueritit.

JUSTiriGATITES. 361

millà est ; quia , qoum domina Comitisaa licentiavit dictos obsides, ut posaent recedere; propter hoc non quietayit dnm regem a juramentis illorum vi(pnti de Hollandiâ ; sicut née per hoc quitavit eum ab omnibus aliis, quae in carta pacis continentur expressa. Sed yemm fuit, quod dictus Rex proposuit, quod ipsius negotium qnam plarimum deperibat per detentionem illorum obsidum et quod îpse bene compleret ea, pro quibus erant obsides, quae in carta continentur, et ideo dna Gomitissa yolena ejus negolia promoyere, dimisit obsides : adharens promissis et conyentionibus juratis, quae in carta continentur, quae carta ^ tanto fîrmius debuerunt dictus Rex et Florentins obseryare , — quant6 majorem gratiam ipsis fecit in liberatîone obsidum suorum , undè dicit dna Comitissa, quantum ad hune articulum, DnmRegem etFlorentium pacem infiregisse apertè.

$ 4. Seeundus artieulus est, quem proposuit dna Comitissa contra Regem et Florentium, quod ipsi ceperunt yel illi, qui loco eorum fuerunt, teloneum a multis Fiandrensibus, quod est contra pacem.

$ 5. Ad hune respondit Rex et Florentins, quod dus Renerias miles , bailliyus Gandensis yenit ad regem in Hollandiam , monens eum , quod faceret restitutionem thelonei a mercatoribns Flandrîae accipi ^ in Hollandiâ. Rex yerô rogayit dictum Renerium militem , quod darentur induciae de dicto theloneo et idem R. reciperet de prima petitione dni Régis in Zelandia acceptum theloneam, et ad hoc dictus R. consensit, et eum petitio non sit facta, in Zelandiae dnus Rex et Florentins yolunt , quod fiât restitutio thelonei accepti a mercatoribns Fland. in prima petitione Zelandiae.

J 6. Contra banc responsionem dicit dna Comitissa , quod dictus R. balliyus Gandayensis nunquam inducias dédit dicto régi , te* nendo se pro pagato de theloneo accepte a mercatoribns Flandr. , per hujusmodi promissiones super primam petitionem Zeland., nec unquam habuerit dictus Florentins super hoc mandatum a dicta Comitissa.

J 7. Terttus ariiculus est, quod Florentins qucmdam furem

1 Ponr quatn cariam.

* Aooepti (?)«

362 piicEs

captum, qui suas vestes furatus fuerat; solus cepit et soins Uberavit.

§ 8. Ad hoc respondent Rex let Florentius^ quod^ad petitlonem dnae Comitissae matris suae liberum dimisit abire Florentius et non ex parte Comitissae Flandr. et quod ipsa Comitissa vel ballims suus jus suum a fare accipiant. Tel eum puniaot pro parte suâ; hoc bene yolunt Rex et Florentius.

§ 9. Contra hanc responsionem dicit dna Comitissa Fland. quod omnis jurisdictio et justicia Zelandiae inter Scaldutn et Hedenezie est communis Comiti Flaodriae et HoUandiae , nec potest cornes HoUandiae aliquam jurisdictionem vel justitiam habere seu exercere , sive capiendo latrones , sive liberando , sive alio modo , sine Comité Flandr-iae vel ejus ballivo nec componere aliquis potest de parte sua sine alio, nec emendas quitare aut relaxare, sicut in carta pacis est expresse contentum \ unde perquam friyola est et nuUa responsio supra dicta.

§ 10. Quartut arttculus est, quod Florentius Johannemde Amtmude solus cepit et solus deliberavit, quamvis Cornes HoUandiae nullam per se justiciam debeat vel valeat exercere in terra Zelandiae.

$ 11. Ad hoc respondent Rex et Florentius, quod Florentins rogavit dictum Johannem , quod treugas daret , et quod eas se daturum denegavit, propter hoc eum arrestavit et postea datis treugîs eum deliberavit.

§ 12. Contra hanc responsionem dicit Comitissa, quod nulla est, nec pro treugis nec pro aliquo alio Comes HoUapdiae potest aliquam jurisdictionem aut justitiam habere vel exercere in terra Zelandiae , sine Comité Flandriae vel ejus ballivo sicut expressum est in forma pacis expresse.

§ 15. Quintus arttculus est quod Florentius levavit aliqua de hominibus suis feudatis decedenlibus sine liberis sive heredibus masculis, quae non communicavit dnae Comitissae Flandr. cun& omnis pecunia et omnis eschantiae ^ communes esse debeant inter Comités Flandr. et HoUandiae in terra Zelandia.

§ 14. Ad hoc respondent Rex et Florentius , quod eum fendales homines proprii Comitis HoUandiae moriuntur, sine herede masculo

1 C'est bien eschaniiaê et non êscautietê , commn on tronve sourent chetKluit, Cod,dipl,

JUSTiriGATIYES. 363

bona eorum feudalia libéré ad solum Comitem Hollandiae deyol- Tuntnr, et in illis Comitissa Flandriae nihil habet juris. Sed in aliis bominibns, juribus communibus , dicta comitiwa habere débet medietatem et non in feudalibus hominibus propriis Comitis Hollandiae. £t si accepit Cornes Hollandiae de dictis bonis aliquam pecujiiani , non crédit pacem ordinatam infregisse et si esset contra pacem , de cetero vellet abstinere et quod fecit , emendare.

$ 1 i$. Contra hoc dicit Comitissa, quod dns rex istam quaestionem expresse movit coram Domino Albanensi Episcopo, apostolicae sedis legato , dieens : quod eschanciae seu formorlurae feudalium hominum tam Comitis Hollandiae quam Flandriae non debebant aequaliter inter comités dividi ; sed quilibet comitum habere deb^ bat eschancias seu formorturas de hominibus suis propriis feodalibus , et ad ultimam ordinatum fuit expresse et in carta pacis positum, quod omnes eschanciae tam de mobilibus, quam de immobilibus debent esse communes : undè dicit Comitissa paoem, quantum ad faune articulum , sibi non esse seryatam.

J 16. Sextus artieulut est, quod precariam in placito Bmgensi promissam, Florentins cum ballivo dnae Comitissae noluit intus agitare.

§ 17. Âd hoc respondent Rex et Florentins quod de placito Bmgensi crédit Florentins satisfecisse, quia misitBrugas castellanum Zelandiae et milites de sua familia et suum notarium ad perfîciendum omnia, quae spectant ad placitum annuale, et vellet Florentins bona fide, quod petitio, quae ibi data fuit, ut mos est, persolveretur et ad hoc cum ballivo Comitissae vult sine dolo laborare.

§ 18. Contra hoc dicit Comitissa Flandriae, quod Florentins pluriès requisitus a baUivo Comitissae , quod cum eo equitaret de, bannitis , faceret justitiam maxime de iis , qui in placito Brugensi fuerant per Scabinorum judicium condemnati i noluit hoc facere , et ideo petitio quae debetur in Zelandia , non est soluta ab hominibus dictae terrae; et ex quo Florentins dicit, quod sufficienter misit Brugis ad placitum annuale castellanum Zelandiae et milites de sua familia et suum notarium ad faciendum omnia , quae rite fuerant facienda , ex hoc constat et débet constare Florentin , quod placitum Brugis celebratum , rite fuit factum ibidem , et ideo d^

364 piicEs

buit justîtiam exercere de iis , qui ibi banniti fuerunt sen per jndicium condempnati.

$ 19. Septimus articulut fuît, quod Florentius bannitos per judicium în placito Brugeusi noluît equitare, nec leges intûs agîtare cum ballivo- dictae GomitiMae super hoc requisitus a balliyo.

§ 20. Ad hoc Rex et Florentius , quod non stat per regem aut Florentium , quod justitia non sit de illis , qui in placito Brngensi fuerunt per Scabinorum judicium condempnati , sed per homines Zelandiae hoc impeditum; qui dicunt se non fuisse submonitos sicut de jure debuerunt submoneri. Et inde requirunt judicium , sicut in lege eomm jurata a Comitissa Flandriae et a Fiorentio fratre régis continetnr.

$ âl. Contra hoc dicit dna G>mitissa, quod Florentius bene recognosdt, quod misit ad placitum annuale Brugis sieut debuit; unde cum placitum Brugis celebratum , rite fuit factum ; et illi qui fuerunt ibi banniti seu condemnati , tractati fuerint et judicati per Scabinos suos praesentibus eis , qui adesse debuerunt ; justitia fieri debuit per Florentium et ballivum dictae Gomitissae, de eis; nec Florentius débet hoc dimittere propler aliquos homines terrae illius, qui dicunt se non fuisse submonitos, sicut de jure debuerunt submoneri.

Item proposuît dna Comitissa Flandriae contra dam Regem Âlemaniae Comîtem HoUandiae , quod contra pacem venit inter eos juratam in articulis inferius annotatis.

§ 1. Primus articulus est , quod homines suos HoUandiae, quos dicta Comitissa ei nominavit usque ad viginti, non fecit jurare pacem nec sigîllare cartam ; exceptis quatuor.

$ â. Secundus articulus est, quod proposuit Comitissa contra Regem et Florentium , quod ipsi ceperunt Tel ilii , qui loco eorum sunt , theoloneum a multis Flandrensibus , quod est contra pacem juratam et in carta expressam.

J VSTIFIGÂTITES . 365

J 5. Tertius articulas est, quod Florentius iiirem quendam, qni ▼estes ipsius Florenlii furatus fuerat , solus cepit et solus delibe« ravit.

J 4. Quartus artîculus est, quod Florentins Johannem de Ârnemude solus cepit et solus deliberavit, quamyis Cornes Hollaudiae nuUam per se justiciam debeat seu yaleat ezercere in terra Zelandiae.

$ 5. Quintus artîculus est, quod Florentins leyarit aliqua de hominibus suis feudatis decedentibus sine liberis sivè heredibus masculis, quae non communicavit dnae Comitissae Flandr. cum oumis pecunia et omnes excanciae communes esse debeant inter Comités Flandr. et Hollandiae in terra Zelandiae.

J 6. Sextus articulus est, quod precariam in placito Brugensi promissam , Florentins cum ballivo dictae dnae Comitissae noluit intus agitare.

$ 7. Septimus articulus est, quod Florentins bannitos per judicium Scabinorum in placito Brugensi noluit equitate nec leges intûs agere cum Ballivo dnae Comitissae, super sepius requi- •itus.

ÀrHculi daii a Fïorentio apud Rupelmondum 2.

Isti sunt articuli violati infra treugas.

$ 1 • De Cathcbe iinus interfectus , alter vulneratus ad mortem , qui adhuc captivus tenetur et alii septem sunt adhuc capti in lapide Brugis : duas naves habuerunt oneratas avena, valentes centum et octoginta lib. HolUnd.

$ S. Item sabbato ante ïaetare Jerus. perdiderunt illi de Reymarswall bona valentia viginti octo lib. Lovan.

$ 5. Item eodem die perdiderunt homines dni Godefridi de Crnnigge bona, valentia XV lib. fland. et quaedam mulier fuit vulnerata cum telo in capite, quicquid dicto sabbato contigit imponitur famulis dni Wlfardi et dni St. dicti Frisonis ; et exiverunt de portu f ubi Martinus manet ab obpositis Lillo.

§ 4. Item tenentur tre» homines captivi de Re3rmarswal apnd Rupelmonde , qui fuernnt capti Dominica, qua cantatnr : « Intocavttme '. «

§ t$. Item tenentur dno captiTi de Harlem, neacimua utrum fuit intra treugas vel extra.

{ 1. Quod lex aîve kora per Gomitiaaam Flandriae non juratnr in Middelburga , propter hoc nulla justitia fit in Zelandia.

§ 2. Item quod obaides pacis non remiait Gomitîssa Flandriae Zelandiae super litleraa patentes Florentii , cum tria paria litterarum remisit pro ob$idibus pacis.

$ 5. Item quod Gomilissa tenuit obsides pacis inclusospost datos fidejussores, quod est contra pacem inter regem et Comitissam factam j et eorum priyilegium.

Traita d'alliance offensive et défensive entre Conrad de Hochsiaden, archevêque de Cologne^ la comtesse Marguerite II de Flandre et Charles d'Anjou, acquéreur du comté de Hainaut, contre Jea/n et Baudouin d'Avesnes^.

Août 1254.

Gonrardus Deî gratia sanctae Coloniensis ecclesiae arcbiepiscopus,

I Cet article est biffé : on y ajouta cependant : m Ilce aecidii feria iiif posi dominicam qua cantaiur: Invocavit me in mari. »

3 Recueil des Godefroi, tom. T , pag. 120.

sacri împerii per Ytaliam archicancellarius , unÎTersis praesentea litteras inspecturis «alutem in domino sempiternam. Ingratîtudinis vitium deolinare yolentes pro jufibus tanto gratins ad gratam memoriam revocamna et gratanter reoolimus nostrae prisionis tempore praeclarae memoriaa Johannam, olim Flandriae et Haynoniae comi< tissam et iptina germanam illustrem dominam Margaretam, nunc Flandriae conûtissam , gratam nobia facîamua , qnod liberationem noatram per easdem sorores illustres scimns et recognoscimus liberalius procuratam, unde illum sinceritatis affectum, quem ad ambas sorores babuimus , dum rivèrent siéinl , in defunctae superstitem duplîcatis affeetibus Intendimus et volumus cumulare ; quare nniversitati vestrae nbtnm fieri volumus : quod nos ob defunctae memoriam et ipsius illustria dominae Margaritde memorabilem amicitiam et favorem confoederati sumus et jurati eum illustri viro domino Karolo filto régis Franciae, Andegaviae , . provinciae et Haynoniae comité etcum ipsius berede comité vel Gomitissa Haynoniae et eu m ipsa domina Margareta Gomitissa praedicta et ipsius filio Guidoni Gomite Flandriae et ejus heredibns, comîtibus Flandriae, in forma inferius annotata : nos siquidem debemus et tenemur juvare comitem Andegaviae ac heredem suum Gomitem vel Gomilissam Haynoniae ac illustrem dominam Margaritam Flandriae Gomitiasam et G. filium suum, comitem Flandriae et suos contra Johannem et Balduinum de Ayesnis fratres , milites , centra omnes eorum a^jutores sen fautores et etiam contra illos , qui ipsos et heredes suos, sicut supra dictum est, Gomitatuum Flandriae ac Haynoniae gravaverint , laeserint, guerriaverint, in terris suis Flandriae ac Haynoniae et pertinentiis et feodis earomdem ; et si praedictos J. et B. et adjntores ipsorum aut alios venire contigerit in terras Flandriae ac Haynoniae seu pertinentias aut appendicias terrarum praedictarum ad guerriandum vel gravandum dictas terras suas et ipsos Gomitem vel Gomitissam, vel G. filium suum Flandriae Gomitem et heredeasùos Gomitaluum Flandriae ac Haynoniae aut homines et adlîuiores ipsorum vel alterîus ipsorum , nos debemus dictes J. et B. atque omnes eorum ac^juteres aliosque dictorum comitatuum guerriatones, tanquam nostros proprlos hostes gravare et eis nocere, vbicumque melius poterimus et convenientius erit, terris eorumdem bona fide, pro posse nostro; et dictos J. et B. capere, hi possumus

et modis omnibus, quîbus poterimus împedire, nec eo8 captos Tel alterum ipsonmi liberare poterimus vel redemtionem alîquam recîpere sine consensu et yoluntate praedictonun G>miti8 et Gomitissae vel alterias ipsorum : si vero ita oontingeret , quod Cornes Andeçayiae aut Comitissa Flandriae praedicti , vel G. Cornes Flandriae aut heredis ipsorum, praedictornm Comitatuum, nos in auiilium eorum evocarent vel mandarent : nos tenemur Tenire cum nostro exercitu Tel mittere nostrum exercitum pro posse nostro cum bono capitaneo , bona fîde , nec aliquam occasionem quaeremus aut inveniemus, qnam in propria persona Teniemus aut mit* temus bonum capitaneum cum exercitu nostro ad eorum auxilium in Flandriam et in Haynoniam, seu in appendicias Tel pertinencias earumdem terrarum , potenter et effortiate cum armis ad defensionem terrarum ipsorum et pertinentiarum earum , cum ab ipsis Tel ab altero ipsorum per ipsos Tel certes nuntios eorumdem supra praedictis fuerimus requisiti et haec tenemur faoere ad nostras proprias expensas et custus, donec negotium, pro quo Tenîmns Tel miserimus in eorum auxilium, fuerit finaliter expeditnm. Sciendum est insuper : quod praedicti Cornes Tel Comitissa debent et tenentur juTare nos contra praedictos J. et B. de ÀTesnis fratres milites et contra omnes suos a^jutores, et si dicti J. et B. Tel sui a4jutores Tenerint cum suo exercitu ho9tiliter in terram nostram et ibidem aliquas bonas Tillas nostras forsitan obsederint , ita quod nos bona fîde ipsos ab obsidione IcTare seu amoTcre non poterimus, Cornes AndegaTÎae etberedes sui Comitatus Haynoniae Comitissa Flandriae et G. filins suus Comes Flandriae ad requisitionem nostram et mandatum nostrum Tenient in nostrum auxilium Tel mittent potenter et effortiate ad suos custus siTe sumtus, bona fide , donee IcTati fuerint et dictes J. et B. de ÀTesnis fratres, milites et eoram adjutores graTabunt et eis tanquam suis hostibus nocebunt et împedient ces ac impugnabunt bona fîde. Si Tero comitem Juliaoeosem et dominum Waleramum fratrem ejus Tel alterum ipsorum per ipsos Tel per alterum ipsorum capi contigerit , ambos captos Tel alterum ipsorum captum liberare non poterunt seu redemtionem aliquam recipere sine consensu et Toluntate nostra. Praedicta woh tem omnia promisimus et eorum corporali praesdto sacramento firmaTimus tam nos ecclesiae Coloniensis archiepiscopus , quam

Cornes Andegaviae et comîlissa Flandrîae praedîcti et heredes ipsorum Gomitatuum Flandriae et Haynoniae toto vitae nostrae tempore firmiler et fideliter servaturos. Insuper est sciendum : quod nos octo homiDes de consilio nostro, quos Cornes Andegayiae et Comi tissa Flandriae elegerunt, jurare fecîmus, yidelicetGodefridum de Mulsfort , cborepiscopnm Coloniensem , Godefridum praepositum monasterii in Ëfllia, dominum Henricum Comitem de Yimeburg , Lotharium Comitem de Wikerode et Ottonem filium suum , Hermannum marscalchum de Âlneter, Hermannum pincernam de Ara et Heinricum de Vitinchoven consiliarios nostros, qui tenebunt nos ammonendo inducendo et consulendo bona fide ad praedicta omnia fideliter obseryanda et super hoc patentes suas litteras de« derunt ; Comes etiam Andegayiae quatuor homines de consilio suo , quos nos elegimus videlicet dominum Henricum de Soilli , dominum Willelmum de Bellomonte , dominum Gaufridum de Capella et magistrum Henricum capellanum suum fecit jurare , qui tenebunt ipsum ammonendo, inducendo et consulendo bona fide ad praedicta omnia fideliter obseryanda et super boc patentes suas litteras dederunt. Comitissa etiam Flandriae similiter jurare fecit quatuor bomines de consilio suo, quos nos elegimus yidelicet dominum Ingerrannum de Fienles , dominum Amolfum de Cysonio dominum Balduinum de Balliolo et dominum Stepbanum , cancellarium suum, qui tenebunt ipsam ammonendo inducendo et consulendo bona fide ad praedicta omnia fideliter obseryanda et super hoc patentes suas litteras dederunt. Si yero aliquis consiliariorum praedictorum tam nostri archiepiscopi , quam Comitis yel Comitissae decesserit, yel noster consiliarius yel eorum esse desierit, loco ipsius decedentis yel de consilio nostro non èxistentis yel illorum debebit alius subrogari ad praedicta facienda, ad quae decedens vel non existens de consilio tenebatur. In cujus rei testimonium praesentes litteras sigilli nostri munimine fecimus roborari. Actum et datum anno Dom. 1254 , mense Augusto.

TOH. I. 24

Renouvellement de l'accession de Jean et Battdoutn d'Avesnes à la sentence arbitrale die Saint-Louis et de révéque de Tusculum, sur la question de succession aux comtés de Flandre et de Hainaut, a/oeo le compromis et le texte de la sentence.

22 novembre 1267*.

Nos Johannes et Baldainus de AyesBis fratres, milites, filii illustris Dominae Margharetae Flandriae et Haynooiae Comitissaenotum fieri cupimus uniyersis, tam praesentibus quam futuris, quod nos in praesentia illustrissimi Domini Ludoyici , Dei gratia Francorum régis , praelatorumque plurium ac Baronum et multorum aliomm fide interposila et corporali praestito sacramento publiée et solempniter jnrayimus quod nos dictum praedicti Domini Régis ac venerabilis patris Domini Odonis , Dei gratia Episcopi Tusculani tune apostolicae sedis legati , quod inferius est insertum , tenebimus et seryabimus inyiolabiliter in futurum. Ténor autem dicti Dominorum Régis et legati praedictorum talis est :

Ludoyicus Dei gratiaFrancorum Rex, et Odo, eadem gratia Tusculanus episcopus, apostolicae sedis legatus, uniyersis praesentes litteras inspecturis salutem in Domino. Nolum facimus, quod cum inter liberos nobilis Margharetae Comitissae Flandriae et Haynoniae, quos de nobili yiro Boucbardo de Ayesnis susceperat, exuna parle, et eos, quos de nobili yiro Guillelmo de Domnapetra eadem Comitissa susceperat, ex altéra, mota esset contentio super eo quod u traque partium praedictarum Comitatus Flandriae et Haynoniae et totam

1 Diaprés roriginal, aux archiyes de la Tlandre-Orientale , ci-deyant à celles de Rupelmonde.

JUSTIFIGÂTITES. 371

terrain , quam tenet dicta Comitissa, dicebat ad se postobitum ipsins matris eoram jure hereditario pertinere. Tandem de volnntate et assensu praefatae Comitissae et utrîusque partis amicorumconsilio , supradicti liberi in nos duos unanimiter compromiserunt tali modo , quod secundum formam juris yel judicii non esset in hoc arbitrio procedendum, cum tota praedicta terra per y iam juris parti alteri debere cedere dinosceretur, sed de terra praedicta debebamus taliter ordinare , quod utrique parlinm de dicta hereditate partem assignaremus secundum quodnobis yidereturbonum e8se,ita yidelicet quod ambo capita dictorum Comitatuum uni eorum dare , yel alterum uni etreliquum alii , yel partem alteri in Gomitatu altero yel utroque , prout nobis bonum yideretur, possemus assignare. Condictum fuit etiam et concessum, quod si, Gomitatu Flandriae alteri per dictum nostrum assîgnato , alii yellemus in eodem Gomitatu partem terrae assignare, ille^ qui partem illam haberet, Gomitatum habenti homagtum dé ea faceret et partem illam teneret de eodem , sîmiliter si Gomitatu Haynoniensi per dictum nostrum alicui eorum assîgnato in' Gomitatu illo alii partem assignaremux, ille qui partem illam in Gomitatu haberet^ Gomitatum habenti homagium faceret et partem suam de illo teneret, nisi terrae consuetndo in contrarium se haberet. Quod si esset, homagium faceret et partem suam teneret, seèundum quod terrae requireret consuetudo. Insuper est sciendum, quod partes in hoc unanimiter conyenerunt, quod, si sine liberis de uxore sua desponsata procreandis contigeret aliquem praedictorum decedere, frater ejus germanus, yel soror ejus germana , si decedens fratrem non haberet germanum , eidem decedenti succederet in tota terra quam haberet. Fuit etiam concorditer concessum , quod si nos Odonem legatum hiis exequendis contingeret non adesse, yir nobilis Robertus Gomes Atrebatensis frater Domini régis, ad haecexequenda reciperetur sine conlradictione ali'qua, loco nostri. Voluerunt autem partes et concesserunt, quod illud, quod ordinaretur, fieret salyo honore utrinsque partis : ita tamen quod propter hoc non remaneret , quin partes et diyisiones terrarum et totius hereditatis praedictae manerent stabiles et fîrmae pro ut a nobis esset ordinatum. Goncesserunt etiam partes, quod contentae essent diyisionibus ilHs et partibus, quas eis assignaremus, nec contra ordinationem nostram yenirent aliqao

372 piicES

modo, nec unus in parte alii assignanda, siye in proprietate, nre in possessione, aliquid perse Tel per aliamreclamaret,necmoTeret quisquam eorum contra alterum super hiis in ecclesiasticayelsecnlari curia quaestionem aliquo modo vel aliqua ratîone jnrîs ant facti. Concessimus autem nos Rex, quod nos recîperemus in faominem de Comitatu Flandriae , vivente dicta Comitissa, si ipsa hoc petierit , illum qui per ordinationem nostram dictum Gomitatum haberet, salva vita Comitîssae et salvo in omnibus jure nostro. Propter absentiam autem utriusque partis vel alterius, non dîmitteremus quin , si yellemus , in eodem arbitrio procederemus. £t quicquid fieret Tel ordinaretur per nos duos tantum Taleret. Et ita tenerentur partes firmiter obserTare ac si ipsis partibus praesentîbus factum esset. Haec autem omnia facta fuerunt et concessa , eo salyo quod Comitissa praedicta non obstantibus dicta compromissione Tel arbitrio nostro aut ordinatione quam super hiis faceremus, plenam, quamdiu Tixerit, habeat potestatem et administrationem dîctomm Gomitatuum et totius terrae suae et de ipsis possit pro Toluntate sua facere, sicut poterat ante compromissionem praedictam, salvo eo, quod praedicta Comitissa nulli praedictorum iiberorum suorum possit terram aliquam seu redditum dare praeter partes , quae per nos eis essent assignatae , nec alicui eorum aliquid dare super partem alteri assignatam. Supradicta autem omnia et singula promiserunt nobis et sibi ad invicem dictae partes se firmiter servaturas, et contra nuUo unquam tempore quocumque modo yenturas, praestito coram nobis super hiis corporaliter juramento.

Nos autem, in nomine patris et filii et spiritus sancti. Amen. In negotio praefato taliter ordinamus et per dictum nostrum assigtut" mus Johanni de Avesnis militi tolum Comitatum Haynoniae cum onmibus pertinentiis ita , quod Balduino fratri suo militi tenetur de eodem Comitatu in portione hereditaria proTidere, Guillelmo yero de Domnapetra , militi, assignamus totum Comitatum Flan-* driae cum omnibus pertinentiis , ita quod fratribus suis germanis , Guidoni scilicet et Johanni tenetur de eodem Comitatu in portione hereditaria proTidere. Hae autem proTisiones fient secundum consuetudines Gomitatuum praedictorum. Haec si quidem pronunciamus, retenta nobis potestate dedarandi et exponendi ea, qnae in dicto nostro continentur, si forte inter partes nper eo

JUSTIFIGATIVeS . 373

alîqna dubietas oriretnr. Praenominatae autem partes dictum nostrum sicut prolatum est, approbayerunt et ratum et gratum habuerunt, promittentes , se dictum istud fideliter servaturas, et nuUo unquam tempore contraventuras et ad m^jorem securitatem litteras suas super hiis nobis dederunt, si(p11is suis sigillatas. In cujus rei lestimooium praeseutibuslitterissigilla nostra duximus apponenda. Actum Parisiis anno Domini M® GG^ XL® sexto mense julio.

Ténor autem nostrae declarationis, qnam super praemissis alias in galiico fecimus talis est in latino.

Nos Johannes de Avesnis et Balduînus fratres, milites fîliiillustris Dominae Margharetae Gomitissae FlandriaeetHaynoniae notumfacimus universis, praesentes litteras inspecturis et audituris, quod quando Dominus Rex Franciae et Episcopus Tusculanus, tune legatus in Francia protulerunt dictum suum de compromisso facto in ipsos à nobis ex una parte , et fratribus nostris, Guillelmo, Guidone et Johanne de Domnapetra, ex altéra. Nos post illud dictum posuimus in calengia, sive reclamavimus terram de Waucres, de Zube- Teland, de Nordbeveland, de Bersele et omnes insulas Zelandiae cum pertinentiis earum. Quatuor etiam officia, Wasiam et terram de Alost, Geraldimontem et omnes dictarum terrarum pertinentias et omnes terras, quas domini Flandriae lenebant ac tenuerant de imperatore temporibus iUis,in quibus Gomites Flandriae non tenebant Haynoniae Gomitatum. Etdicebamus quod praedicta non pertinebant ad dictum Régis et Legati praedictorum , nec erant de pertinentiis Flandriae. Et nos post dictam reclamationem ad preces et requisitionem Karissimae Dominae ac matris nostrae supradictae dimittimus calengiam seu reclamationem praedictam totaliteret quitamus in perpetuum pro nobis et nostris heredibus fratribus nostris supradictis et eorum heredibus terras ante dictas et earum pertinentias, tali modo, quod neque nos neque alius ex parte noslra de caetero possumus aliquid reclamare in dictis terris aut earum pertinentiis, neque in feodis, neque in demaniis, neque in allodiis, neque in bereditatibus de quibuscumque teneantur. Et renunciamus expresse pro nobis et nostris successoribus omnibus juribus et omnibus legibus, omnibusque consuetudinibusetusuagiis, quae ▼alere nobis in biis possent, aut nostris heredibus, contra fratres nostros praedictos aut heredes eorum. Recognoscimus etiam, quod

374 piiCES

omnia supradicta et feodas Angliae atque castellanîa de Gameneo et Gavalo9 de GambresU, sont de pertinenUis Flandriae et pertinent ad fratres nostros praedictos et eU debent ac eorum sucoessoribua remanere. Promisimus iosuper, fide et sacramento praestîtU, q[aod nunquam ab bac die et deinceps contra banc quilationem et contra praedicta per nos yel per alium veniemua, sed ea aervabinras et tenebîmus bene et fideliter omnîbas diebus. £t in te5timoniun& et ob securitatem praedictorum fecimus praesente» lilteraa fieri et sigillis nostris sigillari. Actum anno ab incarnatione Domini nostri M*' GG" XL** octayo mense Januario.

Gum autem postmodum defuncto Guillclmo fratre nostro Go» mite Flandriae «upradicto, et lUastrissimo Domino Ludovico Dei gratia Francorum rege praefato existente in partibns tranamarinis , inter noa et nostros et parte una , et dictam dominam matrem nostram , ipsum Guidonem et Johannem , fratrea nostros , et ftuos ex altéra , gravis esset iterum orta dissentio , tandem mediantibus bonis viris, salubriori ducti consilio in diclum dominnm regem Francîae, nos pro nobis et nostris beredibusetsuccessoribus et ipsa domina Gomitissa mater nostra pro se, Guidone et Johanne, fratribus nostris, et eorum heredibus et successoribus de altospontanei compromisimus et de basso. Qui Dominus Rex apiid Peronam anno Domini M<* GG° quinquagesimo sexto mense septembri^ dicta Domina matre nostra pro se, et pro Guidone et Jobanne fratribus nostris ex una parte et nobis, ex altéra, coram ipso praesentibus, dictum suum protulit et solempniter publicavit et in ipso dicto suo expressit, quod nos dictum et ordinationem ab ipso Domino rege et Tenerabili Domino Odone Tusculano Episcopo, tune in partibus Franciae fungente Legationis officio, factam inter nos Johannem et Balduinum de Avesnis ex una parte et Guillelmum de Domnapetra defunctum , Guidonem et Jobannem fratres nostros ex altéra , nos Johannes et Balduinus de Avesnis teneremus perpétue et obsenra* remus firmiter cum declaratione a nobis facta postmodum, prout in ipsîs litteris super hoc confectis et superius expressis plenius con-> tinetur, hoc salvo quodGuido frater nosterGomes Flandriae, heredes ejus et successores Gomites Flandriae , feodum de Grivecuer et de AUues cum pertinentiis eorumdem, et Bouchainet L^Ostreyant, sicut eadem Domina comitissa mater nostra tenebat ea, antequam

J USTIFIGÂTIT ES . 375

Comitîssa fuisset, deinceps haberent, possiderent et tenerent hereditarie a dominis , a quîbus ipsa tenentur aut movent. Nos igitnr dictum istud Domini regî« Franciae grato recipîentes animo et concordi aMensu ac per omnîa approbantes praedicta omnia et singula quae in dîcto praefatorum DomiDi Régis Franciae ac Domini Epiacopi Tasculani et in praemissia declarationis nostrae litteris continentur cum praefato Domini Régis Franciae dîcto seu arbitrato aolempniter et publice juravimus et promisimns pro nobis et nostris successoribus , nos in perpetuum firmiter et inyiolabiliter ser- Taturos et nuUo unquam tempore per nos aut per alium contraventnros. Hoc expresso et salvo , quod Guido firater noster Gomes Flandriae de praefato Domini Régis Franciae dicto seu arbitrato Bouchaign et L*Ostreyant sicut dicta Domina mater nostra tenebat ea antequam fuisset Gomitissa et sicut ad Gomitatum Haynoniae per<tinebant , amicabiliter remisit et pro se et suis successoribus Gonûtibus Flandriae michi Johanni et meis heredibus et successoribus Comitibus Haynoniae ipsa quitavit in perpetuum spontaneus, toluntarius, non coactus ; ita tamen quod feodum de Griyecuer et de ÂUues cum omnibus pertinentiis suis ipse Guido et ejus beredes ac successores Gomites Flandriae in perpetuum habebunt, possidebunt et tenebunt hereditarie a domino a quo movet aut tenetur, et ad Gomites Flandriae dictum feodum cum suis pertinentiis perpetuo pertinebitj dictoi Domini Régis Franciae et arbitrato super aliis omnibus per omnia salvo rémanente. Et si quod jus, ratione seu auctoritate dicti, seu arbitrii praedictorum Domini Régis Franciae et Tenerabilis patris Domini Odonis Tusculani Episcopi yel alio quoquo modo nobis et cuilibet nostrum heredibus et successoribus nostris competebat et poterat competere in praedictis castris, locis et eorumdem pertinentiis, illud jus praedictae Dominae matri nostrae nomine et vice praedicti Guidonis fratris nostri et ejus heredum ad opus videlicet praedicti Guidonis et heredum suorum Gomitum Flandriae paciscendo remittimus et quitamus. Promisimus insuper et juravimus, quod nos, ad requisitionem dictae Dominae matris nostrae vel mandatum, faciemus fideliter posse nostrum sine nostro dando, ad hoc, quod Dominus Rex Ala* maniae, quifueritpro tempore institutus, et electus seu Episcopus atque ecclesia Leodiensis, Episcopus Gameracensis et domini qui-

cunque, de quibus praedicta moTent aut tenentur, praedicta omnîa et singula rata et grata habebant et quantum ad îpsos pertinebit, per suas litteras confirmabunt. Et quod omnia judicia, si qna facta sunt in dictis curiis vel aliqua seu aliquîbus dictamm curiarum , qnae sunt vel esse possnnt, contra praedicta yel aliquid praediotomm yel quae possint esse in dictae dominae matris nostrae vel Guidonis fratris nostri praedicti Comitis Flandriae Tel successorum ejus quantum ad praedicta praejudicium et gravamen revocabunt et penitus annullabunt. Promisimus etiam et juravimus, quod faciemus fîdeliter totum posse nostrum, sine nostro dando, ad hoc, quod Rex Âlamanniae eandem matrem nostram atque Gnidonem fratrem nostrum Gomilem Flandriae recipiat ad homagium de illîs omnibus, quae superius in declaratione nostra diximus esse de pertinentiis Flandriae et debere ad fratres nostros praedictos et eorum heredes et successores , Comités Flandriae perpétue pertinere, de illîs videlicet, quae de imperio seu de Alamanniae regno tenentur aut movent. Praeterea promisimus bonafîde , quod faciemus posse nostrum sine nostro dando ad hoc quod dominus, a quo tenetur feodum de Grivecuer et de Allues cum pertinentiis eorum recipiat ad homagium Guidonem Comitem Flandriae fratrem nostrum de praedictis ad requisitionem ejusdem matris nostrae yel ipsius Guidonis , si praedictam dominam matrem nostram , antequam dictns Guido Comes Flandriae de ipsis recipiatur ad homagîum, decedere Tel obire continuât, yel heredem dicti Guidonis ad ipsius heredis requisitionem, si dictum Guidonem mori continuât antequam recipiatur ad homagium de praedictis. Promisimus etiam pro nobis et heredibus nostris et jurayimus quod nullo unquam tempore faciemus aliquod homagium per nos aut per alios Domino régi Âlamanniae yel electo seu Episcopo aut ecclesiae Leodiensi yel alicui Domino seu Dominis quibuscumque de terris illis seu feodis aut homagiis seu aliquîbus aut alîquo eorum quae superius in declarationis nostrae litteris diximus esse de pertinentiis Flandriae et ad fratres nostros praedictos perpétue perlinere , neque etiam de feodo de Criyecuer et de Allues et de eorum pertinentiis. [Promisimus insuper quod nunquam faciemus homagium aliquod Domino Régi Alemanniae quicumque fuerit yel electo seu Episcopo yel ecclesiae Leodiensi aut alicui alii Domino de Gomitatu Hay-

noniae vel homagio seu Dominio Namnrcensi seu aliquibus pertlneDtiis Haynoniae Comitatus, quam diu dicta Domina mater nostra ▼ixerit^ niai de libéra et spontanea voluntate ipsius Dominae matris nofllrae.] ^ Et ego Johannes de Âyesnis praedictns pro me heredibus et auccessoribus meis omoes abjudicationes et ac^judicationea et omnia judicia , quae facta aunt et dicuntur fîiiaae facta in cnria Domini Regia Âlamanniae, vel electi Leodienaia, aive alibi, contra dictam Dominam matrem meam aut Guidonem firatrem meum, G>mitem Flandriae et ejua aucceaaorea, aut quae poaaunt in eorum detrimentum yergere aeu gravamen , de terria videlicet, feodia, homagiia, vel aliia aupradictia yel aliquo eorum, quae aupra déclaravîmuaeaae de pertinentiia Flandriae et ad fratrea noatroa praedictoa pertinere, et omnia faomagia quae régi Alamanniae vel electo Leodienai aeu alicui Domino vel Dominia quibuacunque feci et dicor feciaae de praedictia vel aliquo aeu aliquibua praedictorum et omnea literaa cartaa aut inatrumenta auper dictia judiciia et abjudicationibua aeu adjudicationibua aut homagiia confecta aeu de ipaia facientia mentionem a Domino Papa vel ejus legatia aut delegatia aive aubdelegatia vel rege Alamanniae aeu electo Leodienai aut alio quocnnque data vel danda , impetrata vel impetranda, ex nunc reddo, irrito, caaao, renuncio penitua et annullo. Et abrennncio pro me, heredibua et aucceaaoribua meia, omnibua et aingulis aententiia privilegiia et aliia litteria apoatolicia et regalibua , imperialibua et aliia litteria et privilegiia quibuacunque auper praemiaaia et eorum quolibet promulgatia, împelratia, optentia et quae poaaent in poaterum impetrari et modo quolibet optineri, contra praedicta vel aliquid praedictorum. Renunciando pro me heredibua meia et aucceaaoribua, omni juri et juribua realibua et peraonalibua , utilibua, directia et mixtia, quod et quae michi heredibua et aucceaaoribua meia competierant et competere poterant , competunt et poaaunt competere in futurum contra praedicta vel aliquid praedictorum ex viribua et auctoritate praedictae aententiae et aententiarum privilegii et privilegiorum et litterarum apoatolicarum , litterarum impérial ium et regalium et aliarum qua-

1 Ltt phrase enclavée ae trouve dans une autre expédition du diplôme à Lille.

378 piicEs

rumcumquelitterarum et processuum qaorumcnmqae et alio qnoqao modo, yolens et concedens dicta judicia, homagia et instrumenta ex nunc irrita et inania esse et nullius omnino esse roboris ant va> loris. Et ipsa instrumenta reddo ex nunc et resigno et quandocnnque aliqua eorum apparuerint, teneor ea reddere dictae dominae matri meae vel ipsius mandato ad ejusdem matris meae requisitionem et ipsi Guidoni Comiti yel ejus heredibus ad eorum requisitionem. Ego etiam Balduinus de Avesnis pro me et successoribus meis expresse renuncio omnibus supradictisjudiciisetabjudjcationibus seu adjudicationibus, homagiis et instruments^ quibus dictus dominas Johannes frater meus abrenunciat et abrenunciavit et ea omnia et singula irrita et inania esse consentio atque yolo. Et quantum ad me heredes et successores meos pertinere potest, irrita esse volo et annuUo. Promisimus etiam nos dicti Johannes et Balduinus sub praestiti yinculo sacramenti , quod praedicta omnia faciemus bene et ad legem secundum legilimum posse nostrum sine nostro dando et recognoscemus ea in curia domini régis Alamanniae , cum fuerit institutus et in curia Domini electi et ecclesiae Leodiensis , prout yerbo yel scripto mandaverit aut ordinayerit dicta Domina mater nostra. Promisimus insuper et jurayimus , quod si Imperator Romanus seu Rex Alamanniae, qui pro tempore fuerit yel dominus, de quo moyet seu tenetur aut tenebitur feodum de Criyecuer et de Allnes cum eorum pertinentiis , quacunque occasione dictae Dominae matri nostrae yel Guidoni Comiti Flandriae fratri nostro aut ejus heredibus de terris praedictis aut de terris illis tenuris seu dominiis aut aliis, quae Comités Flandriae tenuerunt seu tenere consueyerunt ab imperio siye de Regno Alamanniae prout superius expressimus, yoluerint ire ad malum per ablationem yidelicet dictarum terrarum dominiorum aut tenurarum in toto yel in parte aliqua seu per abjudicationem quamcunque de facto yel de jure factam aut faciendam contra dictam Dominam matrem nostram aut Guidonem Comitem Flandriae seu ejus heredes de terris praedictis dominiis aut tenuris , nos yel heredes nostri aut successores neque ratione doni yel excambii neque alio modo quocunque praedictas terras dominia yel tenuras yel aliquod praedictorum recipere poterimus per nos yel per alium nec juris aliquid in eis yel aliquo eorum per nos aut per alium reclamare, neque recla-

iUSTlFIG ATITES . 379

mantilnis praestabimus auxilinm qnoad ea «eu consilinm ant fayorem. [Similiter promisimus dîctae dominae matri nostrae quod si rex Alamanniae Tel eleclus sea Episcopus Leodiensis vel alii quicunque domini Tellent ei auferre in toto Tel in parte Comitatum Hayno niae Tel homagiom N/Mnurcenae, nos aut heredes nostri Tel aliquis alius ex parte noslra per abjudicationem contra eam et adjudicationem nobis quocunque modo factam aut faciendam non poterijnus manum apponere ad Comitatum et homagium supra dicta nec ea tenere Tel reclamare aliquid juris in eis nec ea dono Tel alio quocunque modo rectpere in toto Tel in parte TÎTente dicta Domina matre nostra nisi de îpsius Dominae matris nostjrae procédât Toluntate libéra et expressa. Promisimus etiam dictae Dominae matri Bostrae , quod si ad booa ipsius et suorum , qui sunt ad eam seu monasteriorum aut ecclesiarum Flandriae Tel Haynoniae manus per nos aut per alium apponeremus, aut ipsa Tel ipsos in personis dàmpnificaremus aut in rébus, quod absit, nos ea emendabimus ad ipsius dominae matris nostrae requisitionem et de ipsis salis faciemus ad plénum dictum dictae dominae matris nostrae quod ipsa praeferret bona fide sine alia probatione quacumque.] ^ Et quia praedicta omnia et singula et ea quae sequuntur firmissime cupimus obserTari, Tolumus, conseniimus et a sacro sanctae Romanae eoclesiae summo pontifice humiliter requirimus et instanter, quatenus pro tanto bono pacis et concordiae conserTando , et ne quis de cetero contra ire aut tam periculosa guerrarum discrimina , quae hactenus inter nos habita sunt moTere aut excitare praesumat ; praedicta omnia et subscripta confirmare et litteras suas inde dare dignetur in quibus de Terbo ad Terbum ténor praesentium sit insertus. Sup« pllcantes eidem summo pontifici ac Tenerabilibus patribus Cameracensi et Tornacensi £piscopis,ut ad praedicta et sequentia omnia el singula firmiter et inTiolabiliter in perpetuum obserTanda nos et successores nostros de piano et sine strepitu judicii procedendo per excommunicationis in personas nostras, heredum, successorum, fautorum et a^jutorum nostrorum et interdicti in terras nostras habitas et habendas sententias coerceant et compellant. Quibus

I Ces phrases ne se trouvent pas dans Toriginal de Gand , mais dans un autre à Lille.

episcopis et eorum successoribus a domino Papa supplicamus hnmiliter et cum instantia requirîmus, id committi et eosdem praelatos ad praedicta exequenda fidelîter ac sine dilatione per censuram eccleaiasticam ejusdem summi Pontificis auctoritate compelli. Yolumus autem et concedimus a domîao Papa cum omni instaotia requirentes, quatenus, ut provideat paci Comitatuum Flandriaeet Haynoniae praedictorum , et multarum regionam ex hoc dispendiis , corporumque et animarum periculis innumerabilibus occurratur, in personas nostraa beredum vel successorum, fautorum et adjutorum nostrorum excommunicatîonis sententiam ex nunc ferat in casibus specialiter infra acriptis; videlîcet si, quod absit, aliquo forte tempore nos continuât aut successores nostros eondo contra praedicta vel aliquod praedictorum movere ferras et arma per nos vel per alium aut moyen tibus opem dare contra dictam dominam matrem nostram vel Guidonem fratrem nostrum Comitem Flandrîae aut ejus in posterum successores aut si continuât nos yel successores nostros aut aliquos ex parte nostra yel auxilio nostro occupare in toto yel in parte , yel inyadere eundo contra praedicta yel aliquid praedictorum, seu etiam reclamare Comitatum Flandriae yel supradictas terras, dominîa seu tenuras, yidelicet insulas Zelandiae cum pertinentiis earum, quatuor officia, A¥asiam, terram de Âlost, Geraldimontem yel aliquas dictarum terramm perlinentias seu aliquam yel aliquas terramm quas Domini Flandriae tenuerunt de Iroperatoribus seu Aleroanniae regibus antequam Comitatus Haynoniae a Gomitibus Flandriae teneretur , Gayalura de Gambresis et Gastellaniam Gameracensem , insuper et feodum Angliaesicutipsum tenuitGomes Flandriae Pbilippus, nec non feodum de Griyecuer et de Allues cum pertinentiis suis; aut si contingeret nos super praeroîssis in aliqua cnria seculari yel ecclesiastÎGa contra dictum Guidonem fratrem nostrum Gomîtem Flandriae aut ejus successores moyere aliquam quaestionem aut homagium aliqnod facere de praedictis seu homagio et homagiis uti factis et faciendis super praedictis vel aliquo praedictorum contra dictam dominam matrem nostram yel Guidonem fratrem nostrum aut ejus in posterum successores ; [yel si contingat nos , yiyente dicta domina matre nostra occupare yel manum apponere ad Haynoniae Gomitatum aut ad bomagium Namurcense seu ipsos yel aliquid ipsorum aut aliqua

JUSTIFICÀTITES. 381

ifwms dominia seu tenuras modo vel ratione, seu occasione aliqua TÎndicare aut reclamare quamdiu vixerît ipsa domina mater nostra 8ine ipsius conseDsu liberoetexpresso;] in quibus casibus yolumut consentimus et requirimus quod Dominu8 Papa sic contra nos, heredes seu suceessores nostros et nostros et nostrorum succesaomm in praedictis adjutores excommunicationis ferat sententiam , qnod ipso facto, qno nos, heredes seu successores seu adjutores nostri , aut successorum nostrorum , iremus contra praedicta vel aliquod praedictorum in casibus memoratis , nos , heredes et successores nostri et successorum nostrorum in praedictis adjutores dictam excommunicationis sententiam incurramus et dictam sentenliam dictus Dominus Papa jam a se in dictis casibus esse latam per totas Remensem , Goloniensem , Senonensem et Rothomagensem proyincias et alibi ubicumque [ dictae dominae matri nostrae seu] diclo Guidoni aut ejus heredibus expedire yidebitur, denunciari faciat ac dictis Cameracensi et Tornacensi praelatis per se et per alios denunciandam committat. Et nichilominus cornmittat et injungat eisdem praelatis ut in personas nostras, heredum et successorum ac in praedictis adjutorum nostrorum excommunicationis sententiam aggrayent et nos îpsam incurrisse per dictas proyincias et alibi, ubi [dictae dominae matri nostrae seu] dicto Guidoni aut ejus heredibus yisum fuerit expedire , per se et per alios denuncient et promulgent et terras nostras habitas et habendas ecclesiastico supponant interdicto et omnia loca , in quibus nos aut familiae nostrae erunt, postquam de piano sine strepitu judicii cognitum fuerit ab eis, nos yenisse contra praemissa yel aliquod praemissorum in casibus ante dictis; neque praedictae sentenliae relaxentur donec quod factum fuerit contra praemissa plenarie fuerit emendatum. Praedicta aulem supplicamus a Domino Papa dictis Cameracensi et Tornacensi praelatis et eorum successoribns sic committi, ut de sententiis praedictis siye a domino Papa siye ab ipsis Episcopis latae fiierint, absolyere yaleant et relaxare easdem ac dispensare cum clericis , qui post latam occasione praedicta in eos sententiam ingesserint temere se diyinis, post satisfactionem debitam et condignam. Volumus autem et concedimus, quod si dictos episoopos aut eorum alterum non superesse aut légitime impedimento detineri contiogat, Decanus eoclesiae Cameracensis,

382 FiicBs

loco Gameracensis , Decanns vero Tomaoenaîs, loco Tomaoeiiais epîscoponim auctoritatç apostolica intérim per omnia admittantor et praedicta exequi sine dilatione fideliter teneantur. Praefatis autem Ëpiscopis dictisque Decanis et eorum successoribua in forma praescripta inatanter requirimus à anmmo Pontiiîce praedicta oommîtti et ad ea exequenda ipsoa eccleaiastica censura compelli. In omnibus autem et singulis aupradictis renunciamus expresse pro nobis, beredibus et successoribus nostris omnibus prÎTilegiia et instrumentîs seu litteris Papalibus vel imperialibus seu regalîbns et aliis quibuscumque impetratis et quae possent in posterum impetrari et privilegiis cruce sig^natis et crucesignandîs indnltis. Tel indul{jendis> et singulis indnlgenliis , graciis, et litteris a Domino Papa, Imperatore , Rege vel alio quocunque impelratis et impetrandis concessis et concedendis et etiam de quibus de verbo ad ▼erbum et de toto tenore ipsorum et nominibus impetrantîum generalem vel expressam et specialem oporteat fieri mentionem promittentes sub praestiti vinculo juramenti , quod nec impetrabimus a Domino Papa, Imperatore, Rege vel alioquocumque nec ntemnr impetratis, contra praedicta vel aliquod praedictonim. Et specîalHer renunciamus indulgentiae , qua nobis concedi potest, ne in nos possintexcommunicatioiAs , nec in terram nostram interdicti sententîae promulgari , nisi de hujusmodi indulgentia in litteris apostoUcis mentio habeatnr et juri , quo cavetur quod re intégra mortno mandatore expirât mandatum. Renunciamus etiam benefîcio restltutionis in integrum et omnis juris auxilio tam canonici quam civîlis et omni consuetudini , usuagio et statuto et specialiter usuagio et juri illius loci yel patriae sire terrae in qua pro usuagio et jure habetur vel baberi dicitur, quod qui non est adberedatus de terra aliqua feodali seu alia quacumque, non potest se exheredare de ea Tel ei renunciare siTe alii concedere ipsam Tel in alium aliquo modo seu aliqua ratione transferre siye se ad hoc obligare Tel suos successores seu de ipsa transigere Tel pacisci. Renunciamus etiam omnibus exceptionibus doli, in factum Tel sine causa et ex injusta causa, dilatoriis, peremptoriis,declinatoriis et aliis quibuscunque, constitutioni etiam de duabus dietis conciliî generalis et ceteris constitutionibus factis et faciendis et omni appellation! ad quamcumque cùriam et ceteris omnibus, quae posseot objici contra

JCSTIFIG ATITES . 383

praesens inttrumentum vel factum et contra praedîcta Tel aliquod praedictonim. Renunciamiis etiam omnibus actionibus, personalibus et realibus, utilibus, directis, et mixtis, qnae nobis heredibus et successoribus nostris competunt et competierunt, quibua poasemus in toto vel in aliqua sui parte , nos heredes et sncceaaores nostri contra praemissa venire et quodlibet praemissorum. Et si quid jus vel jura nobis, heredibus et successoribns nostrîs, propter quod vel quae possemus et possimus venire contra praemissa in alîquo vel in parte, nobis competant et possint competere in futurum contra dictam Dominam matrem nostram et dictos fratres nostros heredes et successores eorum , contra praedîcta videlicet aut aliquod praedictorum, iUi juri et juribus renunciamus expresse et praedictum jus et jura , quae nobis possent competere in futurum contra praedicta scilicet vel aliquod praedictorum paciscendo praedictae Dominae matri nostrae Comitissae Flandriae suo nomine et ejusdem Comitatus Flandriae nec non nomine et vice dictorum fratrum nostrorum heredum et successorum suorum et ad opus ipsorum et ipsis etiam fratribus nostris praedictis et eorum successoribus remittimus et quitamus» Dictos autem praelatOB , qui dictas ferent et publicabunt , seu facient pul>licari sententias et omnea alios cujuscumque conditionis existant a quibus vel per quos dictae sententiae publicabuntur aut deferentur, assecuramus ubicumque iuerint de nobis et de nostris et in nostra eos custodia recipimns et conductu per omnes districtua nostros atque terras nostras habitas et habendas. Promittentes sub praestito sacramento , quod eis nec in personis per nos aut per alium nocebimus , nec in rébus, neque per nos aut per alium impediemus seu faciemus^ quominus dictae sententiae libère valeant publîcari. Hoc autem specialiter et expresse hic duximus inserendum : quod nec nos de comitatu Haynoniae et Haynoniae pertinentiis sicut sunt in dictorum Guidonis et Johannis fratrum nostrorum iitteris declaratae, neque de terris, feodis, dominiis et homagiis supradictis, nec dicti fratres nostri de comitatu Flandriae et Flandriae pertinentiis sicut superius sunt expressae , neque de terris, feodis, dominiis et homagiis supradictis ponimus nos sub judlcio Domini Papae vel Ëpiscoporum seu Decanorum supradiotoromad hoc, quod cognoscant : utrum ad nos et heredes nostros an

ad ip$os et heredes eomm pertÎDere debeant, cam ex praemism dlctift et arbitriis et ex nostris ac dictonim fratrnm nostrorum litteris praedicta finita sint et sopita, et evidena eat etclarum, quia comitatus et quae pertinentiae et quae ierrae ac feoda, dominia. et homagia ad nos et heredes nostros, et quis comitatus et quae pertinentiae et quae terrae ac feoda, dominia et homagia ad dictos fratres nostros et heredes eorum debeant perlinere, sed nos dictorum Domini Papae et Episcoporum atque Decanorum jurisdiotioni et potestati supponimus nos et successores nostros ad hoc, quod nos et nostros in posterum successores , ad omnia ac singula supradicta tenenda et nullo tempore veniendum contra in toto Tel in parte^ ecclesiastica censura compellant secundum quod supra pienius est expressum. Renunciamus insuper specialiter et expresse : ne nos vel heredes nostri seu successores possimua dicere vel praetendere , quod non teneamur nec teneremur ad observationem omnium etsingulorum, quae superius continenturpro eoquod dicta Domina mater nostra seu dicti fratres nostri Gnido et Johannes yel alter eorum yel heredes ipsius Guidonis et successores, omnia praemissa et singula non servassent, nîsi prius id esset judicialiter cognitum et per sententiam definitum. Praedicta autem omnia et singula delato nobis juramento super observatione* omnium praedictorum et singulorum et de non veniendo yel faciendo per nos nec per heredes aut successores nostros contra in posterum, ex certa scientia, tactis sacrosanctis eyangelîis jurayimus et juramus nos in omnibus et singulis seryaturos pariter et factures et contra in aliquo non yenturos , ad hoc nos et nostros heredes et successores et bona nostra omnia habita et habenda, mobilia etimmobilia, praedictis [Dominae matri nostrae,] Guidoni et Johanni fratribus nostris obligantes stipulatione solemni. In praemissorum autem omnium et singulorum testimonium et munimen perpetuum, nos Johannes de Âyesnis et Balduinus, fratres milites supradicti , praesentibus litteris sigilla nostra duximus apponenda. Datum anno Domini M^* CG*> quinquagesîmo aeptimo, mense Noyembri, in die Beatae Geciliae Virginia.

Traité entre le comte Gui de Flandre et Alphonse de Castille, élu roi des Romains, par lequel le jpremier est reçu vassal de ce dernier , d'un fief annuel de 500 maires, et lui promet, mxiyennant une autre sonwie de 4000 marcs, de l'aider à se mettre en possession de sa couronne en Allemagne ^ .

A SégoTie,ran 1258.

In Dei Domine notum sit uniyersis, quod nos Guido, Cornes Flandriae accipîmus hodie et ab hac hora in antea vos Gloriosissimum dominum Alphonsum Dei gratia Romanorum regem semper Augustum , Castiliae , Toledi , Legionis , Galiciae , Siciliae , Cordubae , Murciae , Guiennii et Algarvii regem , in nostrum verum et legîtimum dominum : et facimus yobis ligium bomagium in plena curia vestra coram Baronibus vestris et praelatis regnorum yestrorum et promittimus vobis bona fide servarc personam vestram et filiorum vestrorum et officialium, ministrorum et omnium fidelium vestrorum et custodire ab omni periculo atque damno toto posse nostro et scire, et omnia servare et facere plene et intègre, quae ad fidelitatis bomagium nota sunt pertinere. Promittimus et vos juvare cum toto posse noslro , bona fîde ad regnum Romanorum et imperium obtinendum et ad onmia et singula, quae ad ipsum regnum et imperium pertinere noscuntur, tam contra Ricardum Comitem, quam contra fautores, vassales, adjutores ejus, quam etiam consiliarios et defensores et quam omnem locum et personam , quae impediret vel impedire vellet Vos vel vestros in regno et imperio Romanorum et obtinendum et possedendum pacifiée omni tempore vitae vestrae sicut unquam melius aliquis habuit imperator, et dabimus opem et operam studiosam, quod incolumes

I Recueil de H. Godeiroi, tom. I, pag. 153-150 TGV. I.

et securi ditîs et salvi. Vos et filii vestri et officiales et fidèles, et qui vos sequunlur et quos miserîtis per totam terram nostram et per totum districtum et posse nostrum, et faciemus omnia, quae legitimus vasallus ex debito fidelitatis tenetur et débet facere suo vero domino ae servare. Promittimus etiam bona fide , sequi vos domînum Âlphonsum praedictum , quandocumqae pro tiobis miseritis , in vestris rationalibus expensis ad regoum et imperium Romanorum cum toto posse nostro; promittimus praeterea bona fîde juvare nuncium vel officialem, quem ad partes nostras duxeritîs destinandum pro vestris servitiis , vel illum quem ubi constitueritis bona fide, promittimus et per fidelitatis homagium praestitum prohibere transitum per totum districtum nostrum tam per mare quam per terram et omnium amicorum nostrorum ubi nos posse aliquod habebimus Comiti Richardo et omnibus amicis , vasallis et fautoribus ejus et nocere eis in personis et rébus, quantumcumque poterimus bona fide.

Et nos dominus Alpbonsus Romanorum Rex semper Âugustos Castiliae, etc. Rex considérantes bonam aflfectionem, quam babetis ad nos et ad nostros honores légitimé procurandos , pensantes eliam fidelitatis homagium quod nobis fecistis liberaliter et libenter , attendentes insuper ea , quae pro nobis et nostro procurando honore facere promisislis fideliter et constanter, ad quae omnia vos per homagium et per instrumentum publicum in plena nostra curia voluntarie obligastis, assignamus vobis pro feudo quingentas marchas argenti nummatim solvendas in Hispania vel in Âlemania quam cito nobis fuerit opportunum et vos , quod recipiatis eas ibidem et sitis inde contenti, postquam vobis eas in proventibus imperii duxerimus assignandas, quas promittimus vel solvere infra scripto modo pro anno praesenti a die datae istius litterae ad XV dies in civitate nostra Burgensi ^ i primas V° marcas solvi faciemus de majori marca , quae pondérât XIII solidos et lY denarios sterlingorum : inde vero a festo sancti Johannis Baptistae proximè venturo ad unum annum faciemus vobis solvi vel mando vestro alias Y^ marcas ad pondus praedictae marcae et deinde in festivitate praedicta singulis annis omni tempore vitae nostrae. Promittimus insuper pro fidelitate et servitiis, quae nobis tenemini

■ Burgos,

jusTiriCATins.

facere , ut superius est expressmn vobis dare II

de praedicta marca in festo sancti Xohamm SaplMtae

nunc yeotnro , «olveodas Parôias et alia duo millia

mittimus yobîs dare îo loco supra dicto ob eausam

festo nativitatis domiaî proxime mme Tentiiro nsqiie ad

annum. Ut supra dicta omnîa robar obtioeant firmitatis,

ÎDStrumentum fieri fecîmus per Alpkmbetum Dtvisum * : in qoo not

Alphonsns supra dictus rex nostrae majestatis sigillom doxinma

apponendum. Et nos Guîdo Comes Flandriae supra nominatus ad

majorem rei evîdentiam et firraitatem idem instruaentnm fecimus

sîgilli nostri munimioe communirî.

Acta ^nt baec apud Segoviam in curîa magnifici Domîni Alphonsi Dei gratia Komanorum , etc. , etc. régis ; praesentibns Tenerabilibus episcopis regnorum Hispaniae , Raymwmdo Segobiensi Episcopo, Roberto Stlvensi Episcopo, Cvero Zamorenci Episcopo, Pascasio Pienaensi Episcopo^ Roberto Silvensi Episoopo. Praesentibns et nobilibns Baronibus Hispaniae, Roderieo Alvari Lupfo dicto Ckieo, Manerieo AEgidii AIvmto Nnnni et Nunno, Gania Martini protonotarii in Castello Domini régis praedicCi et Banlivi in Castello Domini régis praedicti et Banliyolancae , protonotarii in sacro imperio et Suero , ocUto Idns Noyembris anno Domini MCGLYIII P. Capeeuo scripsi die et anno praefixis.

Le rai Richard promet à la comtesse Marguerite l'investiture de la Flaire impériale *.

20 myrU 1258.

Ricardus Dei gracia Romanorum Rex semper augustus, uniyersis

I C'est-à-dire par une expédition en double sur un cyrographe ooupé en deux.

> Cariulaire Impériai, pag. 13. Kluii Codes D^lomatioue Chartarum, 0lo.^ pag. 731-782.

388 piicEs

Christi et loiperii Romani fidelibus présentes litteras inspectnris salutem et omne bonum. Ad universitatls veslre noticîam Tolumns pervenire, tenore presentîum, simpliciter et publiée prolestantes, quod nos illustri Domine Margarete Flandriae et Hanooiae Comitissae, dilectae consanguineae nostrae, promittimus bona fidesentenciam abjudicalionis et priyationis principatus et feodorum ipsius, que ab Imperio tenuit apud Frankenfurde in sollenipni caria a clarae memoriae Willelmo Romanorum rege, predecessore noatro, prolatam, in irritum revocare, ipsamque Comitissam quo ad ' pnneipatum et feoda prenolata restiluere juri pristino in integrum et honori , dummodo ad yocacionem nostram ad locum tutum , ad quem commode et secure con ferre se valeat, ad nostram accédât praesentiam nobis de dictis principatii et feodis homagium prestitura et fidelitatis debitae juramentum. Insuper eidem promittimua, quod nullas ei intérim guerrarum vel quorumcunque graTaminum aliorum molestias per nos yel per alios nostro nomine temptabimus procurare, nec ipsa etiam intérim nobis aliqua dispendia procarabit. In quarum promissionum nostrarum testimonîum et eyidenciam pleniorem présentes litteras conscribi et siglllo nostro Regîo facimus communiri. Datum Âquis vigesimo die aprilis , Indictione prima, anno Domini millesimo ducentesimo quinquagesimo octavo, Regni yero nostri anno primo.

Le même Richard donne cette investiture^ ^

27 juin 1260.

Ricardus Dei gratia Romanorum Rei[ semper augustus, universis Sacri Imperii Romani fidelibus praesentes litteras inspecturis gra-

I Sic.

9 Cartulaire Impérial, pag. 14.

tîain suam et omne bonum. Ad universitatis yestrae notitiam cupîmus pervenire , quod nos illustris Dominae Margaretae Flandriae et HaynoDÎae Comitissae dilectae principis et consanguineae nostrae de terra de Âlost, quatuor officiU et de dominio, quod habet in quinque insulis Zelaudiae , et simpliciter de omni terra quam ipsa et 8ui antecessores Comités Flandriae , antea quam haberent comitatum Hannoniae , a nostris antecessoribus Imperatoribus Romanis seu Regibus tenuerunt, sollempniter recepto homagio, eandem comitissam tanquam veram nostram et sacri Romani imperii principem sollempniter investimus de omnibus supradictis , omnibus a clarae memoriae Willelmo Romanorum Rege, predecessore nostro , in curia Frankefordensi seu alias ubicunque , super privatione dictarum terrarum, dominiorum seu jurium contra dictam Comitissam qualitercunque latis sententiis auctoritate regia simpliciter revocatis, promittentes legaliter, et ad hoc nos tenore presentium simpliciter obligantes, quod nos Guidonem Comitem Flandriae , ejusdem Comitisse fîlium , quandocunque ab ipsa Comitissa super hoc, verbo vel scripto, requisiti fuerimus, ad nostrum recipiemus homagium et invesliemus de omnibus terris dominiis et juribus supradictis, nobis tamen dictae Comitissae homagio quamdiu vixerit et ipsi eidem comitissae dictarum terrarum fructibus sive proyentibus , si eos sibi duxerit retiuendos , per omnia semper salvis. Si Tero dictam Comitissam contingat decedere antea quam diclus Guido nobis homagium fecerit et a nobis investituram receperît de praedictis , nos ipsum Guidonem, si superstes extiterit, yel ejusdem Guidonis heredem Comitem Flandriae, si fuerit dictus Guido praemortuus, ad homagium recipiemus et investiemus de omnibus supradictis. In quorum omnium testimonium et membriam eyidentem , présentes litteras ex inde conscribi et sigillo M^estatis nostrae jussimus communiri. Datum Cameraci XXVII die junii , Indictione tertia, anno Dominî millesimo ducentesimo sexagesimo, Regni yero nostri anno quarto.

390 piicEs

Hommages faits aux rois de France, par le comte Thomas , la comtesse Marguerite et le comte Gui de Flandre ^ .

Aux année* 1287 , 1244 et 1276.

No8 Guido Flandrîae Cornes notum facimus UDÎversis , qaod nos litteras charissimae dominae et matris Margaretae Flandriae et Haynoniae G>miti88ae vîdîmus formam, quae sequitur, continentes.

Omnibus Christi fidelibus tam praesentibus , quam futuris Margareta Flandriae et Hay noniae Comitissa salutem. Notum facimus per praesentes , quod nos litteras nobilis Yiri Thomae Flandriae et Haynoniae quondam Comitis et charissimae sororis nostrae quondam Gomitissae uxoris ejus vidimus in haec yerba.

Ego Thomas Flandriae et Haynoniae Comes et ego Johanna G>milissa uxor ejus , universis praesentibus pariter et futuris. Notum facimus, quod post matrimonium inter nos contractum personnaliter accessimus ad charissimum Dominum noslrum Ludovicum regem Franciae illustrem et requisivimus ipsum , ut me Thomam reciperet ad homagium dictae terrae Flandriae , eidem domino régi suum offerentes rachatum. Idem dominus rex nobis respondît, quod paratus erat, me Thomam, facta ei satisfactione de rachato praedicto , recipere ad homagium ante dictum in illa forma et in illis conventionibus , in quibus ego Comitissa eidem domino régi tenebar et eram proprio juramento astricta , et etiam haeredes et successores mei in Comitatu Flandriae , ad illas per omnia tenebantur; quia ego Comitissa et Fernandus Comes olim maritus meus obligaveramus eisdem , quae conventiones coram paribus et etiam

' Gallard. Mèmoireê pour l*kistoire de Navarre ei de Flandres, Preuves, pag. 149.

coram nobis redtata faenint et inferîus describuntur : quas etiam coiiventîoii€s ego Goontîssa me fecisse recognoeoo et in jure coram plurîbns recogaoyi. Et quum nos peteremus , quod prius me Tbomam ad suum reciperet homagium et postea parati eramua nos Cornes et Comitissa facere et adimplere formam et convenliones praedictas, si jas parinm nostrorum hoc dictaret, tandem dominus rex obtuiit nobis jus facere dicî saper praemissis per pares et nos concessîmus et in hoc consenlimus , quod ab eisdem paribus judicium saper eis diceretnr. Pares autem videlicet venerabiles patres Anselmus Laudunensis , Robertus Lingonensis et Nicolaus Noviomensis Episcopi, reeedentes in partem, tractatn et deliberatione habita diligenti, reddiderunt nobis jus in hnnc modum : quod ego Thomas ad homagium domini régis yenire debebam in illa forma , in qua ego Comitissa femina eram domini régis , qua inter nos Thomam Comitem et Johannam Comitissam matrimonium contractum , et in eisdem conyentionibus leneri et eas adimplere , quas ego Comitissa cum dicto domino Rege habueram et in quibus eidem tenebar et heredes et successores mei et quod securitates omnes , quas ad praesens facere poteram , ego Thomas Comes debebam domino régi facere ante homagium ante dictum , residuum yero et securitatem et conyentionem post factum homagium integraliter adimplere cum a dicto Rege yel mandate ipsius essem super hoc requisitus.

Nos yero Thomas Cornes et ego Johanna Comitissa praedicti ra« tnm habentes et gratum dictum judicium et sine contradictione acquiescentes eidem , ego Thomas Comes et ego Johanna Comitissa jnrayimus tactis sacrosanctis : nos inyiolabiliter seryaturos conyentiones, de quibus supra facta est mentio, prout inferius continetur et taies sunt conyentiones.

Ego Thomas Comes et ego Johanna Comitissa tenemur tradere domine régi litteras domini Papae continentes , quod si ego Comes yel ego Comitissa yel successores nostri in Comitatu Flandriae resiliremus , quod absit , a conyentionibus firmatis inter dominum regem ex una parte et nos ex altéra , Laudunensis et Silyanectensis Episcopi infra 40 dies, postquam ex parte Domini régis requisiti, promulgarent auctoritate Domini Papae sententiam excommunicationis in nos et successores nostros in Comitatu Flandriae et io

noftlros coadjutores et fantores nottros omnes, et sententiam interdicti in terras nostras et terras coa^jutonim et fautorum dostrornm , et illas sententias tenerent et faeerent tenere sine relaxatîone cpousque id esset emendatum in curia domini régis ad judicium parinm Franciae. Nos faciemus habere domioo régi securitates et fidelîtates militum communitatum et yillarum Flandriae de quibus eas volet habere. Quod videlicet si nos resilîremns a conventionibus, in bac carta contentis, milites et homines communitatum et villarum Flandriae domino régi , et haeredi et fratribus ejus et dominae reginac matri ipsius adhaererent et fîdeliter se tenerent contra nos ; nec nobis auxilium praestarent yel consilium , quousque id esset emendatum in curia domini régis ad judicium parinm Franciae. Si qui autem de militibus communitatibus vel villis Flandriae nollens facere domino régi securitates et fidelitates praedictas, nos expelleremus de terra nostra et saisiremus quidquid ipsi haberent in feodo domini régis , sine revocare eos et sine reddere eis res suas, nisi per dominum regem Tel successores ejus donec fecerint fidelitates et securitates praedictas. Nos et successores nostri non poterimus dominum regem yel haeredes Tel successores suos yel etiam dominam reginam matrem ejusdem nec homines eorum in causam trahere occasione alicujus rei factae, ante pacem factam olim , anno Incarnationis dominicae 12^6 , mense Januario pter dominum regem et me Comitissam et Fernandum quondam maritum meum Comitem Flandriae ita ut dominus Rex heredes vel fratreai sui , vel etiam domina regina mater ejus vel homines eorumdem remaneant semper in pace tenentes de omnibus iis, de quibus dominus rex Ludovicus, clarae memoriae pater dicti régis et homines sui erant tenentes die conventionis cum dicto Ludovico Rege Pâtre ipsius régis factae de liberatione dicti Ferrandi Gomitis facienda , quae facta fuit apud Melodunum anno Incarnationis dominicae lââS , mense Aprili, et nihil juris de cetero vindicabimus vel reclamabimus in praemissis. Nos et successores nostri non inquietabimus nec guerrabimus dominum regem , nec haeredes nec fratres suos nec dominam reginam matrem ejus, nec homines eorum, nec ei deficiemus de servitio et jure faciendo, quamdiu dominus rex velit nobis facere jus in curia sua per judicium parium suorum. Nos non possumus facere fortalicias novas

nec veteres infortiare in Flandria citra fluTium qni dicitur^fcau/^, nSsî per dominum regem vel succeMores ipsius.

Has si quidem conventiones ego Thomas Cornes et ego Johanna Gomitîssa praedicli tactis sacrosaoctis juravimus et promisimus nos bona lide firmiler et fideliler servaturos et volumus , quod ad illas fideliter et firmiter observandas teneantur per omnîa haeredes et saccessores nostri in Comitata Flandriae. Ut aulem praemissa perpetuae firmitatis robur obtiueant praesentem paginam sigillis nostris duximus roborandam. Actum apud Compendium anno Incamationis dominicae 1237 mense Decembri.

Conventiones autem omnes praescriptas prout superius continentur, ego Margareta Comitissa praeseote domino rege Ludovico tactis sacrosanctis jiiravi et promisi bona fide et firmiter et fideliter servaturam , volens , quod ad illas firmiter et fideliter observandas teneanlur per omnia haeredes et successores mei in Comitatu FlaU' driae. Ut autem praemissa perpetuae firmitatis robur obtineant, praesentem paginam feci sigilli mei munimine roborari. Actum Parisiis anno Incarnationis dominicae 1244 mense Martio.

Has autem conventiones omnes praescriptas nos Guido Comes , praesente excellentissimo Domino nostro Philippo Rege Franconun illustri, tactis sacrosanctis juravimus et promisimus bona fide firmiler et fideliter servaturos, volentes, quod ad illas firmiter et fideliter observandas teneantur per omnia haeredes et successores nostri in Comitatu Flandriae, quod ul robur obtineat perpetuae firmitatis praesentes litteras sigilli nostri fecimus impressione muniri. Actum Yalencenis, anno Incarnationis Dominicae 127^, mense Februario.

394 piiCES

Mandement de Philippe-le-Hardi , par lequel il ordonne au comte Gut^ de forcer sans débat jur didaire les échemns et administrateurs des villes et communes à rendre compte de leur gestion financière pardevant le Cofnte ou son délégué ^ .

Juillet 1270.

Philîppus Dei gratia Francorum Rex dilecto consaD^îneo et fideli 8U0 Guidoni Comiti Flandriae salutem et dilectionem. Cum omnes regulariter de admînistrationibus , quas geriint, teDeantur reddere rationem, quidam tamen ut audivimus de terra veslra Scabini et administralores alii ab hiis, quorum interest, super hoc requisiti saepius idem facere renuunt et récusant occasiones friyolas protendentes : TÎdelicet yel quod alias hoc non fecerint, vel quod inter se computant in secreto et quidam ex talibus hanc rationis redditionem fugientes quaestionem référant , an per liberos homines fidèles vestros Tel per Scabinos alios in causa sine lite super hoc mota coram yobis debeant judicari, licet super hujusmodi negatione durum et damnosum sit judicium ordinari, quod sine sumptibus et labore et aliis incommodis maximis non haberet exitum. Inter taies et licet vos ad redditionem hujusmodi rationis de piano et sine lite debeatis eos compellere et possetis : nos tamen ne subterfugiae talium, quae de bona fide non videntur procedere, trahantur ab aliis in exemplum , j^ro bono communi et uttîiiate puhltca, yobis praecipiendo mandamus, qualenus in casibus hujus modi, praecipuè ubi hoc ab his, quorum interest postulatur,

> Tiré d^une collection de copies faites par le premier Godefroi , intitulée : Registre des Chartes transférées à Paris sous Louis XTV, appartenant à H. Godefroi , à Lille. Tom. I , pièce no 4.

omnes teabinoM et admtnistraiores quoscunque villarum et locorum terrae vestrae summatim et de piano sine omni judiciorum anfractu et quocuncpie contensioso strepitu praetermisso ad hoc viriliter et efficaciter compellatis , ut de administrationibus suis plenariè reddant et faciant rationem illis , cpiorum interest nec non et aliquibus personis idoneis assumplis pro populo et communitate cujuslibet yillae , quae onera ipsius communitatis supportare tenenlur. Quae omnia in vestra yel mandati vestri praesentia fiant , super hoc taliter Yos habentes ut propter redditionem rationis in administrationibus suis caeteri timeant malignari. Actum Parisius die lunae post octayas apostolorum Pétri et Pauli anno domini Milesimo ducentesimo septuagesimo nono.

Le rot Philippe défend aux habttans de Flandre de quitter le pays avec chevaux et armes ou autrement ^.

7 juillet 1296.

Philîppus Dei gratia Francorum Rex dilecto et fideli noslro Gomiti Flandriae salutem et dilectionem. Cum nos dilectos et fidèles nostros Symonem de Tarenguel et Petrum de Monte Gay ad partes Comitatus Flandriae personaliter destinemus, ex parte nostra : ne quis de regno nostro, et praecipuè de dicto Comitatu cujuscumque status Tel conditionis existât extra regnum ipsum sub poena quam TÎderint expedire cum equis et armis vel sine armis , quovis modo eques vel pedes se ad partes alias exire praesumat : mandamus Yobis et districtè praecipiraus quatenus inhibitionibus mandatis et

t Registre des Chartes, de M. Godcfroi, à Lille ^ tom. I, pièce n» 14.

prohibitionibus per ipaos in bac parte auctorîtate nostra et nostro Domine faciendis pareatis et intendatis , genlesque nostras et subditas parère et intendere efficaciter faciatia eisdem. Actum apud Grispeiam, die VII julii anno Domini MGG nonagesimo sexto.

IBW

Adolphe de Nassau, roi des Romains, s'excuse auprès du comte Gui de ne pa^s pouvoir lui amener les secours qu'il lui avait promis *.

31 août 1296.

Adolpbus Dei gralia Romanorum Rex semper Angustus spectabili viro Guidoni Gomiti Flandriae fideli suo carissimo gratiam anam et omne bonum. Litteras sinceritatis tuae nostro culmioi noTÎter deslinatas solita aifectione recepimus et contenta in eis pleno concepimus intellectu , sane scire te volumus quod super tuis turbationibus non minus afficimur quam de nostris , unde licet rebellio aliquorum praecipuorum imperii principum et machinationes eorum perversae, quibus crimine laesae majestatis se polluere non formidant, desideriis nostris tibi celeriter occurendi contra regem Franciae bactenus obstiterint et adbuc non mediocriter impediant nostrae propositum voluntatis, quod quidem sub fiducia fidelitatis tibi praesentium série declaramus, indubitanter tamen fiducia tua, quod absque morae periculo cum viribus armatorum, quam admittet praesentis necessitatis instanlia, debeamus consolabiliter te \idere, juxta quod nobilis vir Jobannes de Kuic affinis noster dilectus totius te poterit expedire, cui statum praemissoram et

t Copié diaprés roriginal , par M. Godefroi , dans le recueil des titres. Tom. I, p. 431.

exinde nostram penitus expressimus voluntatem. Juxta hoc sîquidem volumus quod spiritum coosolationU et animum fortiludinia assumeos amicos tuoa et subditos debeas fiducialiter consolari, sciturns certissime, quod si quos cum praedicto rege Franciae contigerit babere finales traciatus , tibi per omnia cavebimus quantum possîbile nobîs erit. De adventu etiam illustris Edwardi régis Anglorum nuper nobîs fuerunt aliqua insinuata , cujus re Tera a^jutorium tam nobis quam tibi exederelur plurimum opportunum , qui sive veniat, quod miiltum desideriis nostris arrideret, aive non , quod satis esset conlrarium votis nostris , de adjutorio tamea nostro certitudinem omni modam volumus te babere. Datum Sletstat 2 Kal. Sept, regni nostri anno sexto.

( L'adresse de cette lettre porte : Spectahili viro Guidoni, eamiti JFlandriœ, fideli nostro eari$$%mo, )

L'empereur Albert déclare qu'il a reçu l'hommage du comte Gui pour la Flandre impériale ^ .

S4 août ld08.

Âlbertus Dei gratia Romanomm Rex semper Augnstus. Universis Sacri Romani Imperii fidelibus présentes litteras inspecturis, graliam suam et omne bonum. Ad uoiversitatis vestre notitiam cupimus peryenire, quod nos, anno Domini millesimo ducentesimo nonagesimo octavo, indictioneundecima, in die Beati Bartbolomei apostoliy qna quidem die ad apicem coronationis nostre divina

* Carfulaire Impérial, f^, 33. Ce diplôme du 24 août 1208 , est cité chet Rlqit p. 290.

398 piicEs

farente dispensatione deTenimns, ÂquUgrani, in domo Aquenais praepositî, ae în praesentîa dilectorum nostrorum et Imperii sacrî fidelium, yideliceC venerabilium MaguDtineDsîa, Coicmietisis et Trevirenais archiepiacoporttQi ,' illustrinm Rudolf comiCia Palalini Reni, ducU Bavarîae et Alberti dueia SaxoBÎae, ¥enerabiHuin quoque Chunradi ArçentineDsis, Henrici Constantienaia et Landolf Bripinenaia ^ eccleaiarum Episcopomm, Dec non apedabîtitim vlrorom Reinaldi Comitîa Gelriae, Eberhardi Gomitîa de Meirka, Eberhardi Gomîlis de Wirtenbercb , Eberh. Gomitia de Katzenellebogen et Ludwici Gomitîa de Otrînçèn , Spectabilem TÎrum Gwidoâem Comitem Flandriae et marchionem Naorarcenaeni, de terria, poaaeaaionibua, dominiis, officiia, jnribua, bonoribua, dignitatibua, utilitatibua ac univeraia pertinentiis eorumdem , qnoa , quaa , vel que idem comea et aui anteceaaorea Flandriae Gomitea a clariaaimae et felicia recorda tionia di?i8 praedeceaaoribua noatria Imperatoribua et Regibua Romanorum in fendum tenuerunt aeu tenere conauererunt , receplo fidelitatia homagîo ab eodem tanquam verum noatrum et Imperii Romani vaasallum aollempniter inveativimua et decenter. In quorum testimonium et munimen baa litteraa exinde conacribi et aigilli noatrae Majeatatia regiae appenèione juaaimna roborari.

Datum Aquiagrani, anno, die, Indictione et loco praedictia.

Lettres adressées par V empereur Albert aux QmUes

de Flandre et du Hainaut *.

1200 et 1800.

Albertua Dei gratia Romanomm Rex aemper Angnatna unÎTersia

I Sic.

> Ellet se troQTent en original aux arohiTes de la Flandre Orientale, à Crand.

nobilibus miniêterialibus , militibns, clientîbus et incolis in Selant, WesterschUt resideatibus, suis et imperii fîdellbus dilectis gratiam suain et omne bonum. Cam Terra vestra cum suis juribus et pertineiltiM uniTersis, quae a nobîs et imperio tenetur in feodo, sit pleno jure ad virum spectabilem Rupertum , Comitem Flandriae dévolu ta, universitatem vestram afifectuosè requirimus et rogamus, praecîpientes vobisnichilominusstudiosè, quatenus ipsi Ruperto, tanquam verodomino yestro in omoibns debeatia intendere humiliter et deyote cum Johanne Comité Haynoniae injusto occupa tore et detenlore terrae yestrae in antea nichil habentes disponere, sicut indignationem regiam volueritia eyitare. Datum in Heilburn Y Idus martii regni noatri anno secundo.

Albertus Dei gratîa Romanorum Rex semper Âuguatus spectabili yiro.... Comiti Flandriae , fideli suo dilecto gratiam auam et omne bonum. In eminenti spécula regiae dignitatis féliciter constitutif intentione, mentis ocuios longé lalèque diffundimus noctes deducendo insompnes, qualiter subjectis imperii fidelibus pacis comoda praeparemus. £t quia ad tanti oneris sarcinam supportandam, nos recognoscimus imbecilles ; tuum sicut aliorum principum et imperii fidelium super praemissis nobis admodum consilium et auxilium necessarium reputamus. Verum cum nos super arduis nostris et dicti imperii romani negotiis ordinandis salubriter, principes, Comités et Rarones memorati imperii apud Franchenfiirt , dominica proxima post festum inventionis sanctae crucis proximum ad nostrae migestatis praesentiam duxerimus evocandas fidelitatem tuam affectuosè rogamus , in fidei debito , quo nobis in saepe dicto imperio romano adstringeris , te nichilominus requirentes : quatenûs omni occasione postposita in dicto loco et termino te regalibus conspectibus représentes. Datum in Heilichbrunne Y Idus Martii regni nostri anno secundo.

Albertus Dei gratia Romanorum Rex semper Augustus unirersis

nobilibus, mînisterialîbus mîlitibus et clientibns nec non incolîs terrae Hannoniae , ad quos praesentes pervenerint , gradam suam et omne bonum. Pervenit ad nostrae majestalis noticiam, quod apectabilîs vir Johannes, Cornes Hannoniae, virum spectabilem R. Comitem Flandriae fidelem nostrum dilectum praelextu bonorum, quae ipse Cornes Ruperlus a nobîs et imperio tenet in feodo, incendiis gravet multipliciter et perturbet : propter quod unîyersitatem vestram rogamus, plenissimo cum affecta, praecipîentes Tobis nichilominus studiosè, quatenus praedicto Jobanni contra praefatum Comitem Flandriae vestro consilio et auiilio astare, pro nostra speciali reverentia nuUatenus debeatis ; pro certo scituri , quod in eo vestrae fidelitatis coDstantia culmini gravissime com*« placebit. Datum in Heilichprunne IlII Idus Martii regni nostri anno secundo.

Âlbertus Dei gratia Romanorum Rex semper Âugustus spectabilî yiro Jobanni Comiti Haynnoniae fîdeli suo dilecto gratiam suam et omne bonum. Fidelitati tuae seriosè committimus et mandamus praecisè volentes quatenus feria secundâ post inventionem sanctae crucis proxima apud Francbenfurt compareas coram nobis nostris querimoniis légitimé responsurus. Datum apud Spiram 11<* idus Martii. Anno Domini millésime trecentesimo regni vero nostri anno secundo.

xxxm.

L'empereur Albert autorise le comte Robert de Béthune d'administrer la Flandre impe'riale Jusqu'aux Pâques 1307^ quoiqu'il ne lui ait pas encore fait homm^e ^.

26 jaillet 1806.

Nos Albertus Dei gratia Romanorum Rex semper auguslus. Ad 1 Cartulaire Impérial, pag. 40.

JUSTIFICÀTIYES . 40 1

universorum sacri Romani Imperii fidelium noticiam volumus pervenîre : quod nos , spectabilem virum Robertum, Flandriae Gonûtem, favoris et gratiae plenitudine prosequi copientes, ipsi concedimus et indulgemus, quod jurisdicttonem temporalem usque ad festum Pasche proumum yaleat exercere, non obstante, quod feoda sua, que a nobis et Imperio tenere dinoscitur, a nobia hactenus non recepit. In cujus rei testimonium bas litteras scrîbi et sigilli nostri regii munîmine jussimus communirî. Datum in Frankenfurd, VU Kalendarum augusti, anno Domini millesimo treoentesimo sexto , regni vero nostri anno octayov

Caniifmatian nie cette aviorùatian , jusqu'à la

Saint Jecm 1308 ^.

Id mars 1307 (t. ttyl.)

Âlbertus Dei gratia Romanorum Rex , semper Augustus , nobili viro Roberto Comiti Flandrensi fideli suo dilecto, gratiam suam et omne bonum. Ut universorum amministrationem temporalium, quae piae recordationis progenitores tui a nobis et sacro Romano Imperio bactenus possedisse dicuntur feodi nomine, abhinc usque ad festum sancti Johannis Baptistae venturum proxime, non obstante quod de ipsis per nos nondum investitus existis, liberaliter exercere valeas, tibi de nostra munifîcentia indulgemus, praesentium testimonio litterarum nostrae majestatis sigilli robore signatarum. Datum in Scafhusa, IIII iduum Martii, Indictione quinta, Ânno Domini millesimo treoentesimo septimo, regni vero nostri anno nono.

1 Cartulaire Impérial, pag. 40.

TOH. I. 26

Passages intéressants extraits de la Chronique ma^ nnscrite de Jean De Thielrode, moine de Saini Bavony vivant vers 1299 *.

Aono domini M° CC® LIII<^ régnante Willelmo Comité HoUandiae, per AlimaDiam orta est dissensio inter ipsum regem et Gomîtissam Margaretam Flandriae pro quâdam terra quae Zelandia yocatur, quam cum maximâ multitudine exercitus Guido (îlius Marçaretae eodem anno potenter invasit in die b. Martini aestivalis in loco qui vulgariter dicitur Westcapella (et) ibidem sine bello captus est. Raso de Gavera, Arnulphus de Materne et Scorense et dominus de Erpe Milites et plures alii occisi sunt , quia noiuerunt se reddere captivos.

Annus millenas ' ac dncentenas ab ortu Salvatoris erat : quinquaginta qaoïjae Iriatts Quam per OUandos Flandria succubuit .

Isto tempore ' siye anno domini MGCLXXXI facta est commotio communitatum in tota Flandria fere et in proximo contra comitem suum et ad versus rectores et majores civitatum.

Anno dominicae incarnationis M^ GC<* XGIIII® guerra magna ^ eral

I Cette chronique appartient à H. Lamment , Bibliothécaire de FUnivertité de Gand.

a fol. 133 V. , manu posteriori scripto.

3 Fol. 105 V. , Hd. 16, manu saec. XIII, initio scripta.

4 Fol. 147.

ÎDter regem Franciae et regem Angliae propter terram Gasconiae, undè Wido Cornes praeloqauto malrimoDio et per fidem firmato ÎDter prîmogenitum régi» Angliae et filiam suam, quam geouit de Elizabeth : rex Franciae hoc audito mandaYÎt Widonem et fiJîam snam in Francia , aliquanlulum captivos tenuit , Gomitem deliberavit, quia non inyenit in Comité nisi justitiam in sua inquisitione , .sed filia in Francia, inyito Comité remansit et rex Franciae noluit matrimonîom sustinere, quamdiu esset gnerra inter îpsos reges praedictos.

Anno dominicae incarnationis ; M° CC° XCV*' extitit gerra magna per mare et per terram inter regem Philippum Franciae et Edwardam regem Angliae propter terram Gasconiae.

Anno eodem Philippus Rex misit dominum de Aricort et dominum de monte Morencino milites strenuos capitaneos exercitus cum octogînta millibus armatorum et septingentis nayibus ac pacificandum mare mercatoribus contra Angles. Flamîngi non licentiati a militibus applicuerunt apud Domiram in Anglia et incenderunt Domiram et monasterîum ordinîs cluniacensis et monachos occiderant et rapuerunt omnia bona.

Actum anno pdco 4 nonas Augusti. Rex Philippus extitit tune apud Yiscamp et suscepit Flamingos cum magno gaudio.

Anno dm. M® CC^ nonagesimo sexto circa festum ^ Sancti Johannis Baptistae , Florentins Cornes Hollandiae et Zelandiae equitabat intra Trajectum inferius et Mudam ludendo cum falconibus. Ghiselbt (Gherardus) de Hanstelle et Hermanus de Worden milites armata manu ceperunt Comitem et duxerunt in castellum de Muda. HoUandi et Frisones haec audientes circumdederunt castellum, illi deinceps per defectum Tictualium ex castello fugerunt et Comitem secum addncere conayerunt , sed pro multitudine crescente Hol-

I Fol. 147 , manu posteriori ante saeo. XIII. a Fol. 138 y eadem manu ut supra.

landiornm et Frisonum non potuerunt. Tnne ipsnm snpter dicmn aqua lutosa gladio occideruut ; reliq[uit Johannem nnicam filium, cnjus aTns erat Wido tune Cornes Flandrlae et ipse puer maritatus erat cum filia régis Angliae.

Anno dînai 3r<»CC«XCVL quinto Kl. Âprilis ^ Johannes unicus Hollandiae et Zelandiae dominus habens annos circîter XY coinmisit bellum contra Frisones, quos omnes occidit vel captives secum duxit numéro quatuor millia, et non plus, quam octo Tiros perdidit, quorum de Erkele fuit unus, sed sine Tulnere fiiit suffocatus.

j Anno dominîcae incarnationis milesimo dncentesimo nonagesimo

sexto 2, pridie Kl. Aprilis littera dominicalis G littera tabularis E. epacta XIIII institutum fuit primum coUegium canonicorum et yicariorum in ecdesia beatae Mariae Hardenborch ^ a domino Jobanne de Wasonia episcopo Tornacensi et domino Waltero, abbate monasterii Scti Bayonis , domino Bonefacio octayo Romanis pontîficante, Domino Petro Remensibus praesulante, in Alemania Adulpbo régnante et non imperante : Philippo régnante in Francia; Widone Comité in Flandria , Dominus F. Ëpiscopus et abbas praedicti confèrent praebendas praedictas alternatim salvo abbatis jure patronatus in omnibus prius obtento.

Adulphus Rex Alemanniae ^ interfectus est in belle et cum eo magna multitudo militum et nobilium a duce Alberto Austrasîo-

I Fol. 138, iafine.

a Fol. 147 ▼. , manu eadem.

3 Ardenburg.

4 Fol. 111, eadem manu.

rum : qui fuit filias Rodulphi régis suî praedecessoris, anno Domini MCCXGVIIl mense Julio.

Ânno eodem praedicto idem Albertus dux Austrasiorum , filius Rodulphi régis, electus est in regem Alemaniae et anno eodem dominica post festum Sancti Martini hiemalis, coronata est uxor régis Alberti, tune soror ditissimi ducisde Karenta. Coronacio haec facta est apud Nuremberghe : et erant ibi omnes régis electores simul congregali : quod antea parum visum. Nuncii et milites iide digni domini Widonis Gomitis Flandriae ad regem missi , mihi et ^ firatri Jo. de Thielrode hujus libri compositori retulerunt : quod ibi fuerunt congregati circiter sexaginta centum milites et ad prandium seryiebat rex Boémicae de cypho coronam in capite habens et sceptrum in manu ornatu regali : et ita quilibet de aliis officialibus sicuti decebat.

Tanquam pacificns ■nglorum rex et «micas > , Mansit Gandavi , raa gens in fine sua ri Incendtt tecta , perimit , rapit ut mala secta Et slimulo cande pungit, nnsquam sine fraude. Convenit irata plcbs Gandensis stimulata Misit, ait, falsum nobis populom mare salsum. Nanc qnicum^e vir es , bona spes duplet tibi Tires , Nobis Telle Dei . debetar palma diei Hostes inTadunt animas de corpore radunt , Quos occidemnt , Scaldae Lisae^e dedemnt ; Sant ad aqnas lati septingenti nnmeratl, A régis gente , sua praemia distribuente , Flumlna suscipiunt bos tinctaque sanguine fiunt. Tredecies anno centeno ter minus uno , Lux Blasii pestis fuit buius et altéra teslis Horum mptorum combustorumque domorum , Ac caudatorum jugulatorumque TÏrorum.

Bex redit idem die trina post festa Malbiae Ganda deum lauda , si subdita sit tibi caada , A modo ÛBe cave, corn tibi dicat ave.

a fol. 160 ▼., eadem manu.

406 PIEGES JUSTIFICATIYES.

DB BBLI.0 CUaTHACETIBl YER81J8.

M. G. Ter atque bis I treasfertur dam Beaedictas , Fraocia Curtraci Flandromm pertulil ictus, Francorum fortes Curlrad sic perierunt Israël ul foKcs la Geibo monte ruerant.

SB TITBI TEBSQS.

Fagit de F'ttria rez anno tnrpe leqaeati , Et de Samaria par Syro fit fugieali.

Qui nuDcpam fugere novit , fugilivus habetur Tacta metu facere cursus anus aegra docetur,

DE BELLO APUD VOITTEM IN PABITLA.

Ad montes rorsum rex Pabnlae lilia duzit , E)us In occarsn leo niger cum grege floxlt, Yerbera mox dira longo certamine daaiur, Res nora, res mira partes utraeque fugantor.

Antra Leo subit , res lilia sparsa relegit Quisque Insulas adiit : rugiit Leo , TÎncula iregit. Ad regem rediit Rgemque pacare minatur, Rez paoem sitiîi : fit paz, leo laude beatur.

Fin DU PRIMIBE YOIiVMB.