Acte d'hommage fait au roi de Fra/ncepar Ferra/nd

comte de Fla/ndre.

A Parif, le joar de Saint-Vincent (22 janTier) 1211 '.

Ego FemaDdus Cornes Flandriae et HainoDiae notum facio universis, quod ego sum homo ligius domini mei illustris Franciae régis Philippi contra omnes homioes et feminas, qui possunt vîvere et morij et juravi eidem, quod ego ei faciam bonum servitium et fidèle, neque de eo deficiam, quamdîu ipse voluerit mihi facere rectum curiae suae. Si autem de bono et fideli servitio ei deficerem, concedo . quod omnes homines mei , tam Barones quam milites et omnes communiae et communitates villarum et burgi terrae meae contra me sint eidem Domino Régi in auxilium et mihi sint in noeumentum ad posse suum usque, dum sit eidem domino Régi emendatum ad gratum suum. Et volo et praecipio : quod praedicli omnes tam Barones, quam Milites et alii banc Domino Régi jurent et faciant securitatem. Si autem aliquis esset, qui nollet hoc jurare , omne malum quod possem ei facerem , nec pacem , nec treugam cum eo uUo modo haberem, nisi per voluntatem et bene placitum domini régis esset. Quod ne possit oblivioni dari et ut perpetuam obtineat firmitatem, praesentes literas sigilli mei testimonio roborayi. Actum Parisius anno Domini MCGXI mense Janaario die Sancti Yincentii.

I Cet acte a été publié par A. Galland, PreuTes, pag. 146, ei Baluse , Mitcell., tom. YII, pag. 149.

Traité entre Philippe- Auguste, roi de France y et Ferrand, comte de Flandre , par lequel ce dernier cède au premier la partie du pays d'Artois y qui avait été restituée en 1199 a Baudouin de Constantinople ^ .

En fëTTÎer 1211.

Ludovicus, Dei gratia, Franconim rex unîversîs , ad qaos praesentes litteraeperyenerint, salutem. Notum facimus, quodnoslitteras patentes Ferrandî quondam Gomitis Flandriae et Johannae eius uxoris sigillis eorum sigillatas verbo ad verbum vidimus in haec verba :

Ego Ferrandus Cornes Flandriae et Haynoniae et ego Johanna Comitissa, uxor eiusdem, Notum facimus universis, quod nos domino Ludovico primogenito karissimi domini nostri Pbilippi regisque Francorum illustris et heredibus ejus de carne sua tanquam jus suum ex parte matris suae quiltamus in perpetuum, villas sancti Audomari et Ariae cum omnibus pertinentiis eorumdem et alia feoda et dominia, quae dominus noster Philippus rex Franciae illustris tenuit ratione maritagii uxoris suae et matris domini Ludovichi, sicut carta Gomitis Balduini quondam imperatoris Constantinopolitani patris mei Jobannae , facta Peronae testatur. Hanc autem quittationem ipsi domino Ludovico juramus et propter boc îstos bostagios de bominibus nostris praedicto domino Ludovico dedimus videlicet Johannem de Nigella castellanum Brugensem, Soherum castellanum Gandavi, Balduinum patrem de Commines, Michaelem de Harnes, Rogerum castellanum Insulae, Sibillum de Wavrin et Hellinum (ilium ejus, salva fidelitate, quam nos domino nostro Pbilippo régi Francorum fecimus et debemus et salvis con-

1 Diaprés an Vidimus aax archiTcs de la chambre des comptes à Lille.

yenUonibus nMtris. Idem autem dominus Ludovicus nihil juris réclamai în residno Gomitatus nostri Flandriae, sed DobU et hèredibus nostrîs în perpetnum quittât, exceptîs ilIU, de qtiibus ipse hacdie tenens est et praedictas coiiTeDtioiies nobi» versa vice juravit et propter hocisto et hostagSosnobis dédit advocatum Bethuniae, Sibillum de Wavrîn et Hellinum filium ejus domînum Oysiaci, Johannem de Lens castellauum Sàucti Audomari, Michaelem de Harnes. Quod ut ratnm sit, praesentem paginam sigillorum nostromm munimine roboramus. Actum inter Lens et pontem Wendinî , anno domini millesimo ducentesimo undecimo mense Februarii.

Acte de pcdœ et de soumisston de la comtesse Jeanne de Flandre aux volontés du roi : contenant entre autres la promesse de la dém^olttion des forteresses de ValencienneSj Tpres, Audenarde et Cassel'^.

£go Johanna G>mitissa Flandriae et Haynomae notum facio omnibus praesentes litteras iuspecturis , quod ego juravi Domino meo illustri régi Franciae , quod ego ei tradam ei vel ejus mandato bac die jovis proxima aute festum omnium sanctorum filium ducis Lovaniensis apud Peronam, et quod dirui faciam fortericias de Valencenis, de Ypra, de Audenarde, et de Casello, ita quod sint ad ejus Domini Régis voluntatem , neque reaedificabantur, nisi per ejus bene placitum; et omnes aliae forteridae poterunt fieri, nisi per ejusdem Domini Régis bene placitum boc fieret. Jobannes de

I Publié par Baluse, t. c, pag. 160.

Nigella Caslellanna Brugensis et Sohems Gastellanas Gandaventis et omnes alii homines Domioi Régis omDes terras suas rehabebiint et pacifiée teaebunt et alii homines Flandriae et Haynonîae, qni jnra> yerunt treugam et qui voluerint jurare hanc pacem , terras suas réhabebuDt. Completis autem omaibus istis sicut dictum est, erit in YoluDtate domini régis de Domino meo Fernaudo comité Flandriae et Haynoniae et de aliis hominibus meis de Flandria et Haynonia pro beneplacito suo de tali guerra redimendis. Cornes autem Boloniae et alii, qui sunt de terris aliis, non sunt in bac conoordia. Haec yero omnia supradicta bona fide tenendâ juraverunt, quorum Domina subscribunturj Sibtlla domina de Wauverin, Amulphus de Aldenarde, Gilebertus de Borquellit, Michael (de Hames) Constabularius, Gilo de Âcrimonte, Petrus de Duaco, Girardus de Golengne , Philippus de Arnellis et Girardus de Jace , Guillelmus ayunculus, Gilo de Berbancheno, Galtèrus de Fontanis, Alardus de Gymayo , Galtèrus de Leîgne et Galtèrus de Lens , Galtèrus de Hondetote, Hugo de Rou , Gilo de Tri. Quod ut ratum, etc. Âctum Parisius anno Domini MGCXIIII die vAieris proxima ante festum apostolorum Simonis et Judae.

Vidim/us des évéques de Tournai, Cambrai et Ârras ( de l'an 1246 ) , contenant la charte de l'empereur Frédéric II, de l'an 1220^ par laquelle celui-ci restitue à la comtesse Jeanne la Flandre impériale (*).

GuidoDei gratia Gameracensis , W. eadem Gratia Tornacensis et F. eadem gratia Atrebatensis £piscopi, universis praesentes literas

> Ce vidimut te trouTo aux arebiTes de la Flandre-Orientale k Gand.

inspecturîs in domino salutem. Noyeritis, quod nos Hteras Fr. qnondam imperatoris sîgillo ejusdem anreo sigillatas , non cancellatas neqne vitiatas inspeximus in hac forma.

Fredericus Dei gratîa Romanorum rex semper Angustns et rex Siciliae. Omnibus ad quos praesens pagina peryenit, gratiam suam et omne bonum. Noyerint uniyersi , quod nos jura fidelium nostrorum semper yolumus illibata conseryare , et eis gratiae nostrae fayorem impertiri : de consilio principum fidelium nostrorum, Sententiam in curia nostra solempni apud Frankenyurt contra nobilem Flandriae et Hainoniae Comitissam Johannam latam super abjudicatione terrae snae^ quam Willelmus Gomes Hollandiae a nobis in feudum recepit , justis et legitimis rationibus in irritum reyocamus et decernimus , inanem pro eo yidelicet , quod tempore illo , quando contra Comitissam sententiatum fuit , propter yiarum pericula et personae suae melum ad praesentiam nostram facilitatem non habuit accedendi et quia yir nobilis Fernandus maritus ejus Comes Flandriae et Hainoniae tum in captione régis Franciae detinebatur. Nos igitur de juris aequitate memoratam Comitissam Johannam omnibus bonis et feudis suis, quae antecessores sui ab imperio tenuerunt , restituimus , in eorum mittimus possessionem sub gratiae nostrae ôbtentu districte praecipientes ; ne quis ipsam in hiis molestare yel contra regiae nostrae msg'estatis factum ausu temerario yenire praesumat. Acta sunt haec anno domicae incarnationis , millesimo ducentesimo yicesimo. In cuius rei testimonium praesentes litteras fecimus sigillorum nostrorum appensione muniri. Actum anno domini millesimo ducentesimo quadragesimo sexto : mense Decembri.

350 piicEs

Traité de Melun^, entre Jeanne, comtesse de Flandre

et Louis VIII.

Avril 1225.

Ludovicus Dei çratia Francorum rex : praesentes lîtteras inspecturis. Noveritis, quod nos tractavimus dîlectae consaDguîneae et fideli nostrae Comitissae Flandriae sicut dominus ejus lîgias , quod FerDandum Gomitem Flandriae liberabimus Dostrâ prisoniâ in instaoti festo nativitatis Domini, anno ab incarnatioDe ejusdem Domini millesimo ducentesimo vicesimo sexto ] et antequam idem Cornes exeat de prisonia nostra , lenetur Cornes et Comitissa Flandriae, nobis vel certo mandato nostro solvere vigintî quînque millia librarum parisiensium , et antequam liberetur Cornes , debent nobis tradere Cornes et Comitissa , villam quae dicitur Insula et Duacam et Ësclusam cum eorum pertinentiis ; sicut eas ad praesens tenet comitissa , tenendas in manu nostra ad usus et consuetudines, quibus villae praedictae dici soient et tractari , donec alia TÎginti quinque millia librarum Parisiensium nobis solvantur; ita etiam, quod fructus et proTentus dictarum yillarum et pertinentiarum suarum nos recipiemus , quamdiu villas illas tenebimus in manu nostra , donec nobis solvantur illa ultima viginti quinque millia librarum, dederintque nobis Comes et Comitissa ultra praedictam summam , quinquaginta millia librarum Paris, quae, cum fuerinl persolutae , nos reddemus Comiti et Comitissae Insulam , Duacum et Ësclusam cum eorum pertinentiis , salvâ conventione factâ de fortalitia Duaci tenenda per decennium sicut est inferius ordinatum. Quod si comes morîretur intra instantem nativilatem Domini , Comitissa non tene-

I Galland, Mémoires pour VhUtoire de Navarre et de Flandre. Preuves pag. 145, 146.

retur reddere pecunîam praedictam. Si vero^ quod absit, nos decederemus aDte festum natiyitatis dominî , heredes nostri tenerentur ad liberationem Gomitis facieDdam, eo modo, qao praedictnm est , et si ante dictam termînam non reverteremur de Albigesio , nos nihilomious mitteremus ad Comitem liberandum sub forma praedîctâ. Comes et Gomitissa teoentur nobis tradere litteras Bo" mini Papae continentes , quod si Cornes yel Gomitissa resiliret de conventionibus fîrmatis inter nos ex una parte , Comitem et Comitissam ex altéra , sicut in litteris ex ntraque parte confectis continetur , dilecti et fidèles nostri, Archiepiscopas Remensis et £piscopns Silyanectensis et eomm snecessores intra quadraginta dies, postquam ex parte nostra fuerint reqnisiti super hoc per litteras ant nuntium nostrum , promulgarent auctoritate Domini Papae sententiam excommunicatîonis in Comitem et Comitissam Flandriae et omnes coadjutores et faulores eorum et sententiam interdicti in terras eorumdem , et illas sententîas tenerent et facerent teneri sine relaxatione, quousque id esset emendatum ad judicium Parium Franciae. Nos a die, quo fiet ultima paga de ultimis viginti quinque millibus librarum usquead decem annoscompletos, tenebimus fortaliciam Duaci, in qua nunc est Garnisio nostra ad custum Gomitis et Gomitissae Flandriae , per viginti solides Paris, de liberatione sîngulis diebus cum securitate etfidelilate yiUae Daaci, et in fine illorum decem annorum reddemus Comiti et Gomitissae Flandriae fortericiam Duaci , salyo eo , quod homines Duaci tenebuntur nobis facere securitatem , quamaliae yillae Flandriae nobis fecerint. Comes et Gomitissa debent facere nobis haberi securitates et fidelitates militum et communiarum Flandriae , de quibus eos habere yoluerimusj quod yidelicet, si Comes vel Gomitissa resilirenta conyentionibus istis, milites et homines communiarum Flandriae nobis adhaererent contra Comitem et Comitissam , nec eis auxilium praestarent yel consilium , quousque id esset emendatum ad judicium Parium Franciae. Comes vel Gomitissa non poterunt nos yel filios nostros trahere in causam, nec homines nostros occasione alicujus reî factae ante pacem istam , quam remanemus tenentes. Nos et filii et homines nostri de omnibus hiis , de quibus eramus tenentes , nos et filii , et homines nostri die, quâ pax ista fuit facta, postquam de hiis, quae in conyentionibus praedictis continentur,

352 piicEs

Cornes et Gomitissa non inquietabunt, nec gnerrabant, nos nec filios, nechomines nostros, nec nobis déficient in servitio cum jure faciendo, quamdiu nos velimus facere Gomitî et Gomitissae Flandriae jus in Curia nostra per judicinm parium suorum, et qui autem de mililibus et villis Flaodriae , noilent facere nobis securitalem praemissam, Cornes et Comitissa expellerent eos de terra sua et saisirent quidquid ipsi haberent , nisi in feodo nostro, sinererocare eos et sine reddere eis res suas y nisi per nos j douée fecerint securitalem praemissam. Cornes et Comitissa non possuDt facere novas fortericias nec yeteres inforciare in Flandria citra fluvium qui dicîtur V Escaut nisi per nos. Has siquidem conventiones jurabit Comitissa , se bona fide servaturam et easdem tenetur Cornes jurare. Actum ad Melodunum Anno domini millésime ducentesimovigesimo quinto mense Aprilis,

Acte de garantie du traité de Melun, fait par la ville de Gandy devant les arinmissaires du roi de France Louis IX et de sa mère la reine Blanche ^.

Le 14 décembre 1226.

Nos et tota communitas Gandensis , omnibus litteras notum facimus praesentes inspecturis : quod nos, tactis sacrosanctis , Juravimus coram nuntiis illustris régis Franciae Ludovici et dominae Reginae Blanchae matris ejus, ad hoc missis, Tidelicet magistro Alberico Cornuto et Domino Hugone de Atheiis , magistro panetariorum Domini Régis, quod si carissimum Dominum nostrum Fer-

I Baluze, pag. 261.

JUSTIFIG ATIYBS . 353

nandum Comitem Flandriae vel ejus uxorem Johannam Flandriae et HaynonîaeComîtissam, quod Deu» ayertat , contingeret, resiHre a conventionibus initis pro liberatîone cgusdem Gomitis inter ipsos ex noa parte et DomiDum Regem et Dominam reginam matrem ejas, et liberoa îpsîus ex altéra, quas conveotiones audivimus fideliter recitari et plenè intelleximus , praedictis Comiti et Gomitîsaae non adhaeremus oec consilium yel auxilium eisdem vel alteri îpsivmm praeataremua , immo contra dictos Comitem et ComitÎMam praedicti» Domino régi et Dominae reginae matri ejus ac liberis ip«ius pro posse noslro adhaereremns et fideliter fayeremus donec illud es^t emendatum in caria Domini Régis ad judicinm Parium Frapciae. In cujus rei testimonium praesentem cartam scribi feci^ mus et sigiUo nostro roborari. Actum GandayiDominica ante featum beati Tbomae anno Domini MCCXXVI.

Sub bac autem forma babet Dominus Rex litteras omnium villarum Flandriae, de quibus eas babere yoluit.

Semblable acte de garantie de la paix de Melutij pa/r Amoulphe d'Audenarde ^ .

Le jour de S^-Tf icaise 1236.

Ego Amnlphus dictus dominus de Audenarda, omnibus notum facio praesentes litteras inspecturis, quod ego tactis sacrosanctis jurayi coram nuntiis carissimi Domini mei Ludoyici régis Franobe et carissimae Dominae meae Blancbae ad boc misais , yidelicet magistro Alberico Cornuto et Domino Hugone de Atheiis magistro panetariorum Domini régis Franciae , quod si , quod Deus ayertat

I Baluse , pag. 2(12.