XVII
Convention entre la comtesse Jeanne et le prevôt de Saint-Donat de Bruges, sur les droits de ce dernier, comme chancelier de Flandre 1.
Johanna Flandriae et Ifainoniae comitissa omnibus praesentes litteras inspecturis, salutem. Noverint universi quod tales sunt conventiones inter nos et dilectum et fidelem nostrum J. Brugensem praepositum, Flandriac cancellarium : quod ipse praepositus salvo jure nostro et suo in omuibus, super hoc facta praestatione hinc inde, possidebit sigillum nostrum ac portabit ipsum in Flandria et in Ilainonia et ubicunque nos diulius contigerit esse. Tpse pracposilus recipict ad opus sui ipsius omnes proventus sigilli ex integro sccundum counsuctudinem terrarum , in quibus sigillabit.
Îtem cum ad praesens pracpositum a curia reccdere contigerit committat sigillum magistro Philippo qui in reccptionce sigilli jura-
l Recueil de Chartes de MM Godefroi,t V, pag. 472.
bit fidelitatem nobis. Et ipsi praeposito nomine ejus sigillam portabit et omnes sigilli proventus bona fide praeposito reservabit et reddet.
Item praepositus ubicumque cum comitissa fuerit, pro vadiis suis habebit quindecim solidos, et in hospitio suo in vesperis vinum et candelas similiter et eadem habebit ubicumque cum comitissa : quando in ratiocinio fuerit , pro vadiis suis habebit , quod ibi bona fide et rationabiliter expenderit. Similiter pro vadiis habebit, quod rationabiliter expenderit in fractione dicarum quae theutonice Lerlistoch dicuntur.
Item de eis, quae temporaliter ad censum conceduntur a comitissa tam de nemoribus quam de redditibus; de litteris horum patentibus pracpositus habebit tantum viginti et octo denarios.
Item in aliis, ubi jura cancellariae plena sunt vel fuerint, praepositus manum poterit apponere. Îlae autem conventiones durare habent usque ad voluntatem nostram et ipsius praepositi. Itaque quilibet nostrum quando sibi placuerit, dictam conventionem, poterit revocare et jus nostrum prosequi, prout nobis viderimus expedire ; hiis autem conventionibus nos et dictus praepositus sigilla nostra fecimus appendi. Actum anno Domini M. CC. XXX tertio apud Insulas, feria quarta post vincula Sancti Petri.
XVIIT *.
Declaration de la comtesse Jeanne sur les droits et gages du dépensier de son hôtel.
Ego Johanna Flandriac et Hainoniae comitissa uuiversis pracsentes litteras inspecturis, salutem in Domino. Noverit universitas
! Archives de la chambre des comptes à Lille, Cartulaire oblong, fol. 14, et 4 cartulaire de Flandre, n° 19. De St-Genois, pag. 535.
vestra quod ego de consilio et testimonio virorum nobilium, domini Arnulphi de Audenarde et domini Walteri de Formesiele, prout praedicti viri venerabiles intellexerunt a ministris et homipibus terrae Flandrensis , recognosco me teneri domino Johanni de Bellemghiem militi homini ac dispensatori meo jure hereditario possidenti, quod ubicumque dominus terrae fuerit Flandrensis singulis diebus dimidium hodium avenae , octodecim denarios pro vadiis suis, quinque candelas, duas scilicet magnas et tres minores et lothum vini; quatuor marchas Flandrenses singulo anno pro suis vestibus, quamlibet marcham pro triginta et tribus solidis et quatuor denariis. Furfur etiam, ubicumque dominus terrae venerit nisi ubi pistor hereditarius affuerit, officium suum adimplens, et veteres mapas quandocunque aliae fuerint renovatae. Super hoc tenetur habere summarium suum, super expensas meas, ad officium panetariae pertinentem, et garcionem famulum suum in curia comedentem, et duos panes ad opus sui garcionis in hospicio suo commorantis, nisi idem garcio in curia sportam portavit alio garcione absente ad hoc deputato. Si autem per negligentiam ipsius Johannis praedicti militis, de rebus praedictis aliquid amissum fuerit, hoc idem Johannes de proprio bono restaurabit. Insuper , si equi sui moriantur, reddi eidem debentur prout juris est aliis servientibus curiae et ministris. dummodo equi caudam vel aurem attulerint pro intersigno. Ut autem praedicta rata et firma permancant praesentem paginam sigillo meo feci roborari. Actum anno Domini millesimo CC tricesimo quarto.
Reconnaissance du droit du prévot de Bruges de deléquer un garde-scel, sous l'agrément du comte".
Thomas Flandriae et Haynoniae comes et Johanna comitissa ejusdem uxor. Universis presentes litteras inspecturis, salutem. Noverit universitas vestra quod nos recognoscimus quod praepositus Brugensis caucellarius noster qui pro tempore fuerit ratione cancellariae nostrae debet habere vel per se vel per aliam quamlibet personam nobis juratam cui committere volucrit, quae nobis merito non videatur suspecta vel etiam odiosa, sigilli nostri portationem, custodiam et officium sigillandi, et emolumenta sigillationis ejusdem , et quod idem cancellarius debet esse de consilio nostro juratus. Ut autem praedicta perpetuo maneant inconcussa, praesentem cartam sigillo nostro fecimus roborari. Datum sabato post octavas pentecostis. Anno Domini M. CC. XL. primo.
Lettre du duc Waleram de Limbourg, sur les droits de tonlieu & percevoir des ncyocians /flamands, entre Meuse et Rhin.
Janvier 1248.
men)
Excellenti dominae M. illustri Flandriae et Hainoniae comitissue ac universis pracsentes lilteras inspecluris, Walramus dux de
1 D'après un vidimus des archives de Saint-Donat , délivré en 1248 par l'évèque de Térouane.
2 Aux archives de la ville de Gand, coffre de fer, layette WN,nel,ct trauscrite au registre cersten witten boeck, AA, fol. 46. L'original est muni de son sceau.
Limborch , salutem in Domino. Noveritis, quod nos de communi consensu et auctoritate virorum nobilium Willelmi comitis de Juliaco , et Theodorici domini de Valkenborch, illorum videlicet , qui thcolonea accipiunt inter Coloniam et Trajectum , statuimus, quod mercatores sive homines de terra dictac dominae comitissac , transeuntes inter Coloniam et Trajectum non solvant nobis nec aliis pro thcoloneo sive conductu de Vase vini transeuntis ibidem nisi sex solidos Coloniensis monetae , practer 1! duos denarios. et non plus, hoc est apud Juliacum? duodecim denarios, apud Roden3 viginti et septem denarios, apud Valkenborch # sexdecim denarios, apud Trajectum quirdecim denarios ; et de aliis bonis sive rebus suis ibidem transcuntibus, versus terram dictac dominac comitissae, non plus quam dimidietatem justi theoloneï, et si contingeret, quod aliquis ultra id ab eis aliquid acciperet, illud eisdem integraliter restilucremus. Insuper dictos mercatores sive homines per nostram stratam transeuntes et eorum bona sive res sub nostro conductu recepimus, infra Are et Nusen$ , extra 6 civitatem Coloniensem , et infra Âre et Mase7, et infra Maseet Renum; ita ut quicquid dampni eisdem mercatoribus sive hominibus, in personis , bouis sive rebus, infra dictos fines sive terminos, acciderit , illud eisdem integraliter restituemus, et emendari plenaric faciemus. Et haec omnia et singula praemissa promittimus bona fide firmiter observare. In cujus rei testimonium pracsentes litteras sigilli nostri munimine duximus roborandas. Datum anno Domini millesimo ducentesimo quadragesimo octavo, mense Januario.
1 Six sous moins deux deniers, ou 70 deniers. 2 Juliers.
% Herzogenrade.
Ÿ Fauquemont.
5 Aremberg et Neuss
ô Excepté.
L'Aar et la Meuse.
XXI*
Tarif du tonlieu de Damme, pour les marchands de l'empire et autres étrangers 1.
Mai 1252,
Nos Margareta, Flandrie et Haynoïe comitissa, et ego Guido filius ejus, comes Flandrie, not@m facimus universis presentes literas inspecturis, quod consilio nobilium et peritorum nostrorum super hoc habito, ex parte nostratum, per assensum Hermani, dicti Hoyre, civis Lubeccensis, nuncii specialis mercatorum imperii, habentis? plenam potestatem per quarundam civitatum ipsius imperii patentes literas super hoc, ex parte ipsorum, communi assensu, de theoloneis de Dam et pertinentiis ejusdem ville et libertatibus pertinentibus ad eandem, pro commodo et communi utilitate nostri et universorum mercatorum predictorum, et etiam aliorum extraneorum , ordinavimus in hunc modum :
Magna navis trabeata debet comiti duodecim denarios pro theoloneo, et feodatis3 quatuor denarios Flandrensis monete. Navis, que habet Zoseboyqhe # debet comiti octo denarios et feodatis quatuor denarios. Navis, que dicitur Envareÿ que habet remex
Publié par M. Lappenberp, dans la 2e édition de l’{éstoire de la Ianse Teutonique, par G.-F. Sartorius (en allemand), t. IL, pag. 64 à 66; Hambourg , 1830, in-4° ;‘"d’après deux expéditions authentiques, pourvues de leurs sceaux, aux archives de Cologne et de Lubeck , et une copie dans un cartulaire de Hambourg. Nous différons assez souvent de M, Lappenberg dans nos interprétations, qui sont d'ailleurs plus complètes. M. Warnkœnig n’a pas donné cette charte dans son ouvrage allemand.
3 L’originai porte Aubenti, par erreur du copiste.
ÿ Aux vassaux tenant en fief le tonlieu, vu peut-être l’écluse de Damme.
# Charte de Nieuport de 1163, losbuiat, alléye.
$ Selon Lappenberg, chaloupe qu’un seul homme peut conduire, de cen, un, et varen , naviguer. Charte de Nieuport, iavara , qui navigue à l’intérieur, aujourd'hui hinnenvacrder.
retro pendens, debet comiti JIIT denarios et feodatis quatuor denarios; si vero remex in latere navis pendeat , navis debet comiti duos denarios et feodatis duos denarios. Scuta ! que bordum habet debet comiti duos denarios; si vero bordo careat, debet comiti unum denarium. Navis vacua nichil debet. Navis, dicta scarpotse =, debet comiti quatuor denarios et feodatis IIII denarios. De navi vendita tam emptor, quam venditor debet comiti pro qualibet marca$ sex denarios; et de omni nave vendita debet emptor, quanticumque valoris navis fuerit , feodatis VI denarios tantum ; si vero minus marca vendita fuerit, nichil debet. Deinstrumentisé navis emptis et venditis tam emptor, quam venditor debet comiti pro qualibet marca duos denarios. Navis, adducens a mari retia madida © debet sedem 6. Si sicca retia adduxerit ?, nichil debet. Navis , que dicitur Zegboth8, que habet retro anulos ferreos, debet comiti HIT denarios et fcodatis quatuor denarios ; si vero retro anulos ferreos non habucrit . debet comiti duos denarios et feodatis duos denarios.
Dolium vini quantumeunque sit, debet comiti quatuor denarios.
Saccus lane pro qualibet pisa® unum denarium, pro dimidia pisa obolum. Torsellus 1° pannorum, in capite ligatus, debet quatuor denarios ; siin medio ligatus , dnos denarios ; si brochis!! affixus , duos denarios. Quilibet pannus per se venditus duos denarios. Si aliquis deligaverit torsellum suum, debet pro quolibet
1 Du flamand schuyte, barque ou chaloupe.
2 Grand bateau naviguant sur la Scarpe.
3 Le marc ordinaire valait le tiers de cent livres.
+ Agrès et apparaux.
5 Le bateau qui a servi à la pèche.
6 Abréviation pour sedenarium ou semidenarium.
7 Bateau rentrant sans avoir fait la pêche.
8 D'après Lappenberg Zckboot , en hollandais baquet plat de l'avant et de l’arrière. Les anneaux de fer servaient à suspendre le souvernail.
9 Pesée, en français du XII: siècle , potse, moitié du sac de laine. Il semble que c'était un poids de 180 livres.
L’obolus valait la moitié du denarius.
10 Paquet, en vieux français torciel, et toursiel d’où est venu trousseau; se disait aussi frocellus en latin du temps.
11 Broches.
panno vendito duos denarios, de residuis pannis non venditis, in torsello ligato in capite !, debet pro torsello totali quatuor denarios, si vero torsellus in medio ligatus fuerit? debet duos denarios. Duodena caligarum 3 per se debet duos denarios; dimidia, unum denarium. Tria paria caligarum obolum : si vero eas quis emerit ad usum suum, nichil debet. Et quotquot calige sint in uno torsello, debet torscllus, prout ligatus est, modo predicto. Dacora # cutium unum denarium, et quicquid est plus vel minus dacorà. quelibet cutis debet obolum , et hoc intelligendum est de cutibus bovinis, vaccinis, caprinis, vitulinis, cervinis et de Uelnehuden 5, et de Zalerel6. Sed quelibet pellis Zalevel colorata debet obolum. Centum pelles, que dicuntur Clippinc? per se IITI denarios; quinquaginta vero duos denarios, et viginti quinque unum denarium ; inferius quoque, nichil. Ceutum pelles ovine per se, sive vendite sive non, duos denarios. Si vero plures pelles fuerint in torsello, debet torsellus, prout ligatus fuerit, ut dictum est. Quelibet pellis, que teutonice dicitur hottersrel 8, debet obolum. Centenum * ferri de Wainboudslaghe 19, XVI denarios. Centenum ferri dicti Kattenrebben, duodecim denarios, Centenum ferri dicti bakyser 11, duodecim denarios. Centenum ferri dicti gloeden 12, quatuor denarios. Una incus, III denarios. Centenum ferri dicti duryser 13, TITI denarios. Centenum vel quintala ferri de Ispania,
1 Alors qu’il n’est pas entamé.
2 Quand il est réduit à moitié.
3 La douzaine de paires de souliers.
4 Decher en allemand, dizaine, en anglais dicher : il faut 20 dickers pour un last de cuirs.
$ Peaux d’élan , espèce de cerf des pays septentrionaux ; cuirs durs.
6 Peau de bélier ,servant de housse pour les selles. Lappenberg pense que c’est une peau de chien ou veau marin, en anglais seal ou sea-calf.
7 Rognures, en flamand Aluyvinge, selon Kiliaan.
8 Peau de loutre.
* Le quintal, poids de cent livres, en allemand centner.
10 Nom de lieu, sans doute d’une forge. Dans la sentence arbitralc de 1178 , publiée ci-avant : Memb’nisloche
11 Fer (peut-être poële) à frire.
12 Pincettes.
5 Ferrure de porte.
unum denarium. Fassiculus gladiorum , II denarios. Vas calibis quatuor denarios.
Baco ! , sive Vlek , obolum. Hepa?, unum denarium. Porcus, obolum. Equus vel bos venditus apud Dam, II den., et si Frisones vel Daci 3 equos vel boves illuc adduxerint ad vendendum, debent, sive vendantur sive non , pro quolibet duos denarios.
Vas cinerum, venditum pro paratis denariis 4, II den., sed si commutatio fiat de cineribus ad alias merces, singule merces et cineres debent thcoloneum statutum. Vas picis tam in aqua quam in terra , sive vendatur sive non, II den.
Torsellus telarum transiens , quatuor denarios; si per medium ligatus , duos denarios. Centenum telarum venditum per se, quatuor denarios. Centenum pannorum, qui teutonice dicuntur WammuelS , et aliorum, qui dicuntur strandoec6, II den. Pannus monachi per se, obolum. Torsellus telarum si deligetur, centenum inde venditum, quatuor denarios : si vendi non potest et religetur ultra caput , torsellus debet 1IIT denarios; si religetur in medio, duos denarios.
Pisa cepi?, unum denarium. Pisa arvine$, unum denarium. Pisa butiri, unum denarium. Dimidia pisa predictorum , obolum. Pisa gummi, qui dicitur Harpois® vel Speghelhars 19, unum denarium. Pisa cere transiens, [TITI denarios : si vendatur apud Dam,
octo denarios.
Telma !1 varii operis !2, vel tonna, torsellus vel cista et quicquid
1 Porc salé.
2 Hanche, en flamand heup, hepse, plus tard hespe, jambon.
5 Les Danois,
4 2000 livres de cendres vendues à deniers comptans.
$ Toile commune, encore appelé radmäl dans le dialecte islandais.
$ Toile rude, de stram ou strem , rude, raide , et doec ou doek , étoffe.
7 Suif.
8 Graisse fondue.
9 Goudron, ou courée, en terme de marine.
10 Colophane.
11 Peut-être la même chose que témmera, qui se rencontre plus loin, comme une quantité de pelleterie.
12 Vair œuvre, en flamand du temps graeuwerc, bontwerk, petit gris,
intus contineatur, [III denarios; si vendatur apud Dam, millenum varii operis debet octo denarios. |
Scippond1 cere transiens , sex denarios ; si vendatur apud Dam, duodecim denarios.
Lastum ? cupri transiens , sex denarios ; si vendatur apud Dam, XII den. Lastum stanni, tantumdem.
Millenum de scevenesses, qualuor denarios. Torsellus pellium leporum vel cuniculorum transiens, JIII denarios ; si vero pelles leporine vendantur apud Dam, timmeraë# debet obolum. Centenum pellium cuniculorum, si vendatur apud Dam, duos denarios.
Centenum stocrisch, duos denarios.
Timmera harmervellen , si vendatur apud Dam , unum denarium.
Pisa resine, unum denarium.
Pisa casei, unum denarium é.
Carka aluminis, cimini ÿ, amigdalarum vel piperis transiens, quatuor denarios : dimidia carka, duos denarios, et si vendatur apud Dam, carka octo denarios.
Cupa de weda 6, duos denarios; mesa sive tonna ? de weda, quatuor denarios.
Fraellus ficuum sive racemorum$8, duos denarios.
Una copula ficuum sive racemorum, III denarios.
sorte de fourrure, dont la couleur est prise, et qui est faite de la peau d’un écureuil du Nord.
l Poids de 300 livres.
3 Poids de 4000 livres, ou 2 tonneaux , en terme de mer.
5 D’après Lappenberg , soixantaine. Ce mot se retrouve plus bas, témmera harmervellen, en terme de commerce, timbre d'hermine, contenant quarante peaux, d'après le Dict. Lnic. de Commerce, Paris, Buisson , 1805, 2 vol. in-4, au mot HERMINE.
4 La poise de fromages comprenait 20 pierres de 6 livres, celle de beurre ou de laine 30 pierres.
5 Charge ou balle d'alun, de cumin, etc. de 400 liv. pesant.
6 Cuve de guèëde ou pastel, plante qui sert à la teinture pour donner ua bleu d’azur aux étoffes.
7 Meese de 800 à 1000 livres pesant.
8 Un cabas ( anciennement frayle, fréau ) de figues ou de raisins secs.
Unus cacabus vel pelvis per se, vel olla cuprea quinque solidorum , unum denarium ; inferius, obolum ; de decem solidis , 11 d.; de quindecim solidis, tres den.; de viginti solidis et superius, III d. et nichil amplius. Et si plures sint in uno ligamine facto apud Dinant vel alibi, ubi fieri solent, quotquot contineantur in ligamine , debent quatuor denarios.
Culcitra vendita , duos denarios ; culcitrarium, duos denarios. Cervica sive cervicalium!, unum denarium. Et quotquot ejusmodi sint in una cista, quatuor denarios.
Saccus prunorum de Ispania , duos denarios.
Pisa plumarum si vendatur , unum denarium, et pro ponderatione unum denarium. Centenum fultri?, quatuor denarios. Pisa de vlocken3, unum denarium.
Tonna sotularium #, IIII den.
Lorica sive loricula, si feratur ad vendendum, sive vendatur sive non, III den.
Plaustratum alleorum vel ceparum , II den.; dimidium plaustratum , unum denarium, et quarta pars plaustrati, obolum, inferius quoque nichil.
Milleoum stanni vel cupri transiens, quatuor denarios, et si vendatur apud Dam, octo denarios. Plaustratum plumbi, XII denarios.
Centenum salmonum, III denarios. Millenum allecium 6, unum denarium. Rumbus , quod est sture?, IÏII den.
De quadraginta et quinque hodiis® frumenti et supra debentur tres viertales. De viginti et quinque hodiis et supra usque ad quadraginta quinque hodios debetur dimidius hodius. De quindecim
! Oreiller ou traversin.
3 Le quintal de feutre.
3 Flocons, bourre de laine ou de soie.
4 Pour subtalarium, de souliers.
$ Une charretée d'ail ou d’oignon.
6 Un millier de harengs. Ii faut dix milliers de harengs saurs pour un last.
7 Esturgeon.
8 Mesure équivalant à peu près à un hectolitre, 72 litres, et qui contenait quatre viertel.
TOM. Il. 29
hodiis et supra usque ad viginti quinque hodios, una viertale; infra quindecim hodiüs, duo den. Similiter, ut dictum est superius de frumento, fit de pisis, fabis, vichiis!, annona?, sale, pomis, piris, rapis , calce, nucibus minutis 3 , et ceteris aliis , que mensurantur per viertales. Îtem tam emptor, quam venditor de qualibet nave sua onerata rebus supra dictis dabit tres viertales.
Molaris debet duos denarios. Mola fabris, LIII den. :
Tubba de s4ip$, duos denarios. Item slip, si fusum fuerit in navi, pro toto quatuor denarios.
Saccus de homela?, duos denarios.
Havotus 8 mellis purgati vel non purgati si vendatur, obolum. Vas mellis transiens, quatuor denarios. Centenum olei venditi, duos denarios.
Vas olei transiens , III den. Vas sagiminis , Cujuscunque maneriei sit *, transiens III den. Si vendatur apud Dam , octo denar.
Si quis emerit aliqua sibi necessaria sive pro victualibus, sive pro vestitu , nichil debet.
Item si ligna vel asseres extrahantur à navi supra terram apud Dam et vendantur, de Marca debentur duo denarii. Et si in aqua vendantur , nichil.
Centenum rasine, que dicitur Winsten 1°, unum denarium. Vas inde transiens, quatuor denarios.
Centenum subtilis fileti ll, quatuor denarios. Pisa dicti fileti si vendatur , pro ponderatione , unum denarium.
l Vesces.
2 Méteil,
8 Petites noix : plus loin il est parlé de grossts nucibus.
4 Meule de moulin.
5 Meule à aiguiser , faber,ouvrier en fer.
6 Tob ou tobbe, baquet; slyp ou slip, limaille de fer.
7 Environ 600 liv. pes. de houblon.
8 Havot, mesure de quatre pintes, à Courtai 21 litres, 07 centilitres.
9 Le baril de graisse ou de suif, de quelque manière qu'on l'ait obtenu, ce qui comprend l'huile de baleine, etc.
10 Nom flamand de la crême de tartre , résidu du raisin, rasine. U'Filfin
Scuta de warantia ! , duos denarios. Lastum navis ? warantie, duos denarios.
Saccus3 fili, duos denarios. Torsellus fili, ut supra, secundum quod ligatus fiuerit.
Centenum vasorum, que teutonice dicuntur molden vel melevaten#, unum denarium. Item centenum vasorum, qui dicuntur troghen5, quatuor den.
Par manus molarium8 , obolum. De cotibus ?, debentur de marca duo den.
Duodena pellium, que dicuntur rodlosch 8, duos denarios ; si vero sit in torsello vel in cista®, debet, ut dictum est.
Quicquid ponderatur , sublevatores ponderis habebunt de pisa obolum, quem dabunt venditor et emptor. Excepto plumbo, de cujus plaustrato dabuntur quatuor denarii.
Saccus asuri 10, duos den. ; sed si vendatur, de marca duos den.
De torsellis alute 11, sicut de aliis in transcundo; sed si vendantur apud Dam, duodena debet duos denarios.
Item nulla cista debet aperiri per theolonearium solutis III denariis; et serviens cujuscunque mercatoris potest liberare duas cislas per juramentum suum, scilicet cistam Domini sui et suam, quod non sunt intus mercimonie debentes thcoloneum.
De flotis de korken 12, quibus communiter piscatur , tam emptor quam venditor debet de marca duos denarios.
1 Garance.
2 4000 livres pesant.
5 Douzième partie du last.
# Jattes (en allemand Aude) ou écuelles à farine.
5 Auges, pétrins.
6 Meules à la main.
7 Cos , cotis, queux ou queue, pierre à aiguiser. Lappenberg l'a fort mal interprèté par cotte d'armes.
8 Cuirs de bœuf roux. Ces cuirs étaient les seuls que l’on comptât par douzaines, dont doute faisaient le éast.
9 Aiste ou ciste, caisse.
10 Un sac de pierre d'azur, lapis lazuli : on la tire d'Afrique, d’Allemagne et d'Italie.
11 Peaux molles passées à l’alun et mises en couleur, pour gants, etc.
3 Flottes de liége.
Centenum piscium qui dicintur thoillien 1, unum denariuw.
De milleno cardonum ? tam emptor quam venditor debet unum denarium. Vas cardonum, quatuor denarios.
Vas cervisie, quod venditur, unum denarium.
Millenum anguillarum, duos denarios.
Duodena coriorum , que dicuntur wistersÿ, unum denarium.
Vas balene # transiens , quatuor denarios; si extra vas fuerit, pisa unum denarium. Si vendatur de ponderatione pise, uaum denariurm.
Due tine picis, obolum; quatuor tine, unum denarium.
Tonna medonisé, II den.; tonna cervisie, unum denarium.
Vas anulorum vitreorum?, vel cista , quatuor denarios.
Cista Coloniensis, obolum. Olla Coloniensis, que habet clavos ferreos, obolum. Campana, quatuor den. Campanula, duos den.
Vas aceti de vino facti , quatuor denarios.
Porcus marinus8, III den.
Milleoum megarum *, duos denarios. Centenum mullonum, hoc est hardres 10, duos denarios. Centenum murenarum !!, III den. Centenum piscium , qui teutonice dicuntur scelvisch 12, duos denarios. Centenum alosarum, III den.
Unus fardellus mercennariil$, habens in se piper, ceram, pel-
! Poissons dont on extrayait de l'huile.
3 Chardons de foulon.
5 Cuirs de bœuf, peut-être de la province d'Ulster , en Irlande, d'où viennent encore des cuirs.
4 Le baril de fanons de baleine.
5 Tinette, vaisseau de bois fait de douves, qui s’ouvre par le haut, et qui est ordinairement plus large par en haut que par en bas. Dicf. de l'Académie.
6 Hydromel.
7 Bagues de verre, pour la classe peu aisée.
8 Marsouin, de l'allemand Meerschwein.
* Megares, espèce de tourte, d'après Du Cange.
10 D’après Kiliaan, kcrder, mulet, muge, meunier ou chabot, espèce de poisson.
11 Lamproic.
13 Poisson de mer du genre des Gades , plus grand que le merlan ordinaire On lui donne quelquefois le nom d'écicfin.
15 Mercier, porteballe.
ves, vittas, pepla, vel manicas , que dicuntur Reyn; vel si aliquid istorum contineat, si per caput ligatus est, debet transeundo quatuor denarios , vendendo debet in tempore pentecostes et non alio tempore tres den.
Vannus , obolum.
Centenum cordarum de basto1, 11II den.
Una cuvella ? continens ova , veniens per aquam , obolum. Cista cum ovis, unum denarium. Sporta$ cum ovis, obolum.
Centenum falcium , quatuor denarios, et sic inferius de dimidio centeno et quarta parte centeni solvendum est, et sic de consimilibus predictis. |
Magna forfex tonsorum pannorum vendita, vel ad vendendum delata , unum denarium.
Scuta cum turbonibus #, unum denarium, sed si alias merces intus habuerit, duos denarios.
Currus vel Biga onerata debet in vemendo pro quolibet equo obolum; si vero deonereniur et de aliis bonis iterum onerentur, debent ex eis quilibet equus obolum.
Navis cum Warantia debet de lasto duos denarios. Currus cum Warantia debet pro quolibet equo obolum, et de lasto unum denarium.
Centenum mortariorum, duos denarios , et si inferius vel superius, ut dictum est.
Centenum lapidum alborum, qui dicuntur calkestene 5, unum denarium.
Pisa sulphuris, unum denarium.
Rotula? pannorum de mulefighes8 et de seilcled® transiens, duos denarios.
1 Le quintal de cordes d’écorce.
2 Cuvelle.
$ Panier ou corbeille.
4 Tourbes.
$ Mortiers à piler.
6 Pierres à chaus.
7 Un rouleau.
8 Peut-être des étoffes d’Amalf, imitées en Flandre.
9 Toile à voiles, de zeyl, voile, et Alecd, cled, étoffe, toile.
Saccus vivi argenti, duos denarios; si vero vendatur , de marca duos denarios. |
Pisa fileti cordarum, scilicet cables ! debet unum denarium ; si vero vendatur, marca duos denarios.
Mesa lini, quatuor denarios; si vero vendatur , pisa unum denarium , et de ponderatione unum denarium.
Vas gummi, qui dicitur ther? duos denarios.
Vas cum grossis nucibus, quatuor denarios. Saccus$ de hujusmodi, duos denarios. Si vero fuse fuerint in navi , lastum duodecim denarios.
Riva capellorum de filtroi, duos denarios.
Centenum garbarum Gadildi, quod est F'audeS, IIÏT den. et sic inferius vel superius. Cista Brugensis, ITII denarios.
De cornibus per se positis debet marca duos denarios. Item saccus cum cornibus non venditis , duos denarios.
Sporta cum prunis vel cerasis, obolum.
De sporla cum pectinibus6 vel Buttis? vel merlengis® debet quelibet auris sporte obolum. Si vero fusi fuerint in navi, totus acervus debet duos denarios. Sporta de hujusmodi, que fuerit ab inicio sine auribus , debet unum denarium.
Saccus de rubeo Ispanie®, duos denarios; si vendatur apud Dam supra terram, de marca duos denarios. Saccus de viridi Grecie 19, tantundem.
De residuis autem bonis, de quibus non fit mentio aliqua supe-
1 Gros cordages de fil, à la différence des cordes d’écorce.
2 Goudron.
3 En Angleterre, le sac de trois boisseaux (bushels) égale à peu près 1 et 1710 d’hectolitre. Le Zast, mesure de capacité, de 80 bushels vaut un peu plus de 29 hectolitres.
4 Chapeaux de feutre.
$ Bottes de gaude, reseda luteola, plante dont les tiscs servent aux teinturiers pour teindre en jaune.
6 Moules ou pétoncles.
7 Carrelets, en flamand botten.
8 Merlans.
9 Rouge d'Andriunople ou des Indes , amené par les navires espagnols.
10 Vert-de-oris.
rius, cujuscumque maneriei sint, solvendum est secundum compensationem legitimam et rationabilem bonorum superius expressorum. Et si forte contigerit, quod navis onerata de alienis partibus in portu de Sueno ! applicuerit, et aliquis nauta discedere voluerit de navi, bene licet ei vorlastum = suum extrahere de navi. Ita quod mercandisie remanentes in navi per dictum vorlastum extractum nullum theoloneum dabunt, nec ac hoc tenentur. Sed si mercandisias de navi vendere obtulerint ; vel vendant eas, debent theoloneum statutum , ut superius est expressum.
Ut autem predicta omnia rata imperpetuum permaneant, Nos Margareta, Flandrie et Haynoie comitissa , et ego Guido , filius , comes Flandrie , superius nominali, presentem cartam scribi fecimus, et sigillorum nostrorum munimine confirmari. Aclum anno
Domini M. CC. LIT, mense Mayo.
XXIT*.
Confirmation du reglement de la comtesse Jeanne, de 1232, sur les Briefs de Bruges, par la comtesse Marquerites.
Janvier 12556, vieux style.
Margaretha Flandriae et Hainoniae comitissa omnibus praesentes litteras inspecturis, in domino saluntem. Noverit universitas vestra quod ad requestam dilecti oppidani nostri Brugensis Willelmi dicti
1 Le port du Zwin.
3 Pacotille.
5 Archives de la Chambre des Comptes à Lille, premier registre des Chartes, fol. 60 verso. Voy. De S'-Genois , pag. 682-683,
Voyez la note sur le règlement de juillet 1282.
de ÀArtrike consentimus et confirmamus omues articulos contentos in declaratione illustris dominae et carissimae sororis nostrae Johannae felicis recordationis, quondam Flandriae ac Hainoniae comitissae declaratos et suis litteris patentibus stabilitos spectantes ad brevia dicta de bonis Lamberti, quae brevia cum omni jure sibi attingentia et ad ipsum pertinentia Gerardus de Artrike, dictus Edeling et Faghela ejus uxor à nobis tenent in recto jure feodali. Et est sciendum quod propter calumpniam declarandam , quam KR. miles noster baillivus Brugensis ex parte nostrà movit super terras, de quibus praecones sunt feodati ad praedicta brevia pertinentes, asserens emendas et forefacta ex vi dictis terris illata ad nos, terrae dominam, perlinere; volentes dictam calumpniam temperare et jus cujuslibet observare, per nostros feodales raciocinatores fecimus declarari et praesentibus declaramus : quod omnes causae terrarum, quae accidunt super jam dictis terris tam de vi, tam viis quam de aquae duclibus, judicio hospitum ad praedictam terram pertinentium tractabuntur , secundum formam et emendas contentas in dicta declaratione venerabilis nostrae sororis memoratae. Et quia receptor dictorum brevium erga nos seu illos, quibus nostras vices duxerimus committendas tenetur pro omnibus in dictis brevibus contentis absque aliquibus arreragiïis, computare et satisfacere competenter : Damus ei potestatem pandandi, tenendi et in nostram prisoniam Brugis mittendi, tam de arreragiis, quam emendis omnes ad dicta brevia pertinentes , dum tamen isla legibus debitis deducantur sive per hospites, sive per ratiocinatores. Et si contingeret , quod absit , aliquem in dictum receptorem occasione juris ad dicta brevia pertinentis mittere manus temere violentas seu mitti procurare, illum vel illos nostrae damnationis Judicio reservamus.
Quoniam igitur pracdicta omnia et singula declarata nobis conslant , et nos tanquam domina terrae volumus ea per nos el per nostros successores inviolabiliter observari, fecimus praesentes litteras in testimonium sigilli nostri munimine roborari. Datum Insulis , anno M. CC. quinquagesimo quinto in octavis Epiphaniae. Quas quidem litteras ad supplicationem feodalis nostri Johannis dicti. A... ad praesens receptoris brevium, de quibus in dictis liticris fit mentio, ratificamus , laudamus, approbamus et coufr- ,
mamus per praesentes, prout de eisdem dicti Johannes et sui praedecessores benè et legitimè semper usi sunt, jure et dominio nostro manentibus semper salvo. In cujus rei testimonium nostrum praesentibus litteris jussimus apponi sigillum. Datum apud Maleam anno et die praedictis.
XXIIT.
Acte de garantie, donné en mars 1256 par la ville de Gand, du traite conclu entre Marguerite et le
comte de Hollande 1.
Mai 1257.
Nos Margaretha Flandriae et Ilaynoniae comitissa, et Guido filius ejus comes Flandriae notum facimus universis praesentes lilteras inspecturis. quod ad instantiam el requisitionem nostram, dilecti nostri Scabini et communitas villae nostrae Gandensis super compositionem pacis factae inter nos, et nobilem virum dominum ‘ Florentium tutorem Hollandiae litteras suas dederunt in haec verba :
Universis praesentes litteras inspecturis el audituris, Scabini totaque communitas villae Gandensis salutem , et cognoscere veritatem. Tenore praesentium simpliciter et publice praestamus, nos pro universis et singulis cooppidanis nostris, tam praesentibus quam futuris , bona fide simpliciter promisisse, quod nos nec in consilio nec in auxilio erimus nec eliam in consensu, quod illustris domina nosira Margaretha Flandriae et Haynoniae comilissa , vel dominus noster Guido comes Flandriae, filius ejus, vel aliquis heredum
! Archives de la ville de Gand, coffre de fer, layette KE, no VII. Les sceaux sont bien conservés.
suorum, pacem, quam dicta domina nostra comitissa pro se et suis beredibus, comitibus Flaodriae et suis, cum domino Florentio, tutore Hollandiae , et Florentio nepote ipsius, ac eorum heredibus et suis, inivit, prout in litteris dictae dominae nostrae comitissae super dicta pace confectis, eadem pax cum suis articulis plenius est expressa , violet vel veniat ! contra eam aut contra aliquem aut aliquos articulos dictae pacis. Et si forte, quod absit, ipsa domina nostra comitissa vel dictus dominus noster comes, aut aliquis ex suis heredibus, violaverit dictam pacem , aut venerit contra eam, aut contra aliquem aut aliquos ipsius pacis articulos, nos ei in hoc vel ad hoc nullum omnino praestabimus consilium , auxilium nec consensum. Et ad hoc nos bona fide praesentibus obligamus, in dictae promissionis et obligationis nostrae testimonium , sigillum oppidi nostri pracsentibus appendentes. Datum Gandavi anno Domini M. CC. L. sexto, mense martio.
In cujus rei testimonium, praesentes litteras supradictis Scabinis et commuoitati contulimus sigillorum nostrorum munimine roboratas. Datum Gandavi anno Domini millesimo ducentesimo quinquagesimo septimo , mense maio.
Quaittance de 8000 livres de Flandre, recues par la comtesse Marguerite, de la ville de Gand, pour délivrer son fils Gui, de la captivité du rot de Hollande ?.
1258 , nouv. st.
Nos Margarctha Flandriae et Haynoniae comitissa, notum facimus universis praesentes litteras inspecturis , quod de octo milibus
1 Texte effacé, restitué d'après l’Eersten Wittenboeck, AA, fol. 34. 2 Archives de la ville de Gand, coffre de fer, layette T, u° VIT, muni de ses sceaux.
librarum Flandriae , quas dilecti nostri scabini et communitas villae Gandensis, nobis dederunt pro redemptione karissimi filii nostri Guidonis comitis Flandriae, a prisonia comitis Hollandiae, nos habemus pro pagatis et de eis quittamus Scabinos et eommunitatem praedictos praesentium testimonio litterarum. Ego etiam Guido comes Flandriae praedictus quitlo dictos Scabinos et communitatem de summa pecuniae supradicta. Datum anno Domini M. CC, L. septimo , in crastino Brandonum.
Abolition du Balfard dans le Métier de Ziessele, pres de Bruges, par la comtesse Marguerite.
Mars 1268 , nouv. st.
Nos Margaretha Flandriae et Haynoniae comitissa notum facimu universis, quod cum nos duodecim denarios Flandrensis monetae , quos exegeramus annuatim de qualibet domo existente infrà officium de Ziessela, ratione cujusdam servitutis, que balfardum vulgariter appellatur , quod tanquam jus nostrum ibidem habuimus et recepimus ab antiquo, nos predictum jus , quod ut dictum est, balfardum appellatur vulgariter, mediantibus quadringentis libris Flandriae propter hoc nobis a communitate dicti officii de Zicssela plenarie solutis in bona pecunia et bene numerata, omnibus, qui infra dictum officium commorantur , ad pracsens et qui in codem commorabunt in posterum, in perpctuum quitavimus et quitamus ; in cuius rei memoriam et munimen communilali dicti offci de Liessela praesentes litteras tradidimus sigilli nostri appensione munitas.
1! Premier cartulaire de Flandre, n° 68, aux archives de la chambre des comptes à Lille.
Et nos Guido filius illustris comitisse praedictae comes Flandriae et marchio Namurcensis quitationem , quam carissima domina mater nostra praedicta facil illis de officio memorato de Ziessela, prout superius est expressum, laudamus , gratam habemus et promittimus, eam ipsis pro nobis et nostris successoribus comitibus Flandriae inviolabiliter in perpetuum observare. In cuius reimemoriam et robur perpetuum praesentibus litteris cum sigillo karissimae dominae matris nostrae sigillum nostrum duximus apponendum. + Datum anno Domini M. CC. LX. quinto mense martio feria sexta post octavam beati Mathiae apostoli.