CAPITULAIRE DE WORMS
{Historiens de France, t. vi, p. 440) *
De his qui sine consensu episcopi presbyteros in ecclesiis suis constituunt, vel de ecclesiis ejiciunt , et ab episcopo vel a qaolibet misso dominico admoniti obedire noluerint, ut bannum nostrum rewadiare cogantur, et per fidejussores ad palatiam nostrum renire jubeantur. Et tuno nos decernamtu utrum nobis placeat ut aut iilum banoum persolvant, aut aliam harmiscaram gustineant.
De ecclesiis qu» inter coheredes dirisœ sunt , consideralam est quatenus si secundutn providentiam et admonitionem episcopi ipsi coberedes eas voluerint tenere , et bonorare faciant. Sin autem hoc contradixerint, ut in episcopi potestate maneat utrum eas ita consistere permittat, aut reliquias exinde auferat. Et ubi ad beneficium nostrae ecclesiœ pertinentes ita inventœ divisse fuerint, ut describantur, et nobis renuntietûr.
De ecclesiis destructis, ut episcopi et missi inquisitionem faciant utrum per negligentiam aut impossibilitatem destructa; sint. Et ubi negligentia inventa fuerit , episcopali auctoritate einendare cogantur hi qui eas restaurare debuerant. Si yero
PIÈCES JUSTIFICÀTIirES. 397
per impossibilitatem contigit ut aut plures sint quam necesse sit, aut niajoris magnitudinis quam ut ex rébus ad eas pertinentibus restaurari possint, episcopus modum Inveniat qualiter congrue emendari et consistera possint.
De uno manso ad ecclesis^m dato, de quo aliqui hommes contra statuta sibi servitium exigunt, quicumque pro hac causa accusatus fuerit, cornes vel missî hoc, quod inde subtractam est, presbyteris cum sua lege restituere faciant.
De his qui nonas et décimas jam per multos annos aut ex parte aut ex toto dare neglexerunt , volumus ut per missos nostros constringantur ut secundum capitularem priorem solvant unius anni nonam et decimam cum sua lege, et insaper bannum nostrum. Et hoc eis denuntietur quod quicumque hanc negligentiam iteraverit, beneiicium, unde hsec nona et décima persolvi
debuit, amissurum se sciât. Ita enim continetur in capitulare bonœ mémorise genitoris nostri in libro i, cap. glvii : item in capitulare nostro in libro ii, cap. xxi de eadem re.
Quicumque decimam abstrahit de ecclesia ad quam per justitiam débet dari, et eam prsesumptîose vel propter munera aut amicitiam vel aliam quamlibet occasionem ad alteram ecclesiam dederit, a comité vel a misso noçtro distringatur ut ejusdem decimae quantitatem cum sua lege restituât.
De decimis quas dare populus non vult, nisi quolibet modo ab eo redimantur, ah episcopis prohibendum est ne fiât. Et si quis contemptor fuerit inventus, et nec episcopum nec comitem audire velit, si noster homo fuerit, ad prœsentiam nostram venire compeilatur ; ceteri vero distringantur ut vel inviti ecclesiae restituant quae voiuntarie dare neglexerunt.
Ut de rébus ecclesiarum, qu» ab eis per triginta tnnorum spatium sine ulla interpellatione possess» sunt, testimonia non
recipiantur ; sed eo modo contineantur, sicut res ad fiacom doniinicum pertinentes contineri soient.
Quicuoique de rébus ecclesiarum, quas in beneiiciumJiabent, restaurationes earum facere neglexerint, juxta capitula^em anteriorem, in quo de operibus ac nonis et deeimis eonslitutUm est, sic de iliis adimpleatur, id est in libro iv , capit. xxxviii.
De ilio qui agros dominicatos propterea neglexit excolere ut nonas et décimas exinde non persoivat, et aliénas terras ad exeolendum propter boc accipit, Tolumus ut de tribus anais ipsam nonam et decimam cum sua lege persolyat. Et si quis coutemptor aut comitis aut missorum nostrorum propter hoc extiterit, per fidejussores ad palatium yenire compellatur.
ITEM ALIÀ CAPITULA.
De beneficiis destructis boc observetur quod in eafitulare priore continetur, id est in libro lY, cap. xxxvi.
Ut missi liostri, ubicumque malos scabinos inreniunti ejiciant , et totius populi consensu in loco eorum bonos eligant : et cum electi fuerint, jurare faciaht ut scienter injuste judicare non debeant.
Ut in omni comitatu bi, qui meliores et veraciores inveniri possunt, eligantur a missis nostris ad inquisitiones fàoiendas, et rei veritatem dicendam, et ut adjutores comitum sint ad justitias faciendas.
Yolumus ut quicumque de scabinis deprebensus fueritpropter munera aut propter amicitiam injuste judicasse, ut per fidejuasores missus ad praesentiam nostram reniât. De cetero omnibus
scabinis denuntietur , ne ((uis deinceps eiiam ju9tum jbdiciQtn vendere prsesumat.
Ubicumque coniinutationés tam tempore nostro quamque genitoris nostri legitimaB et rationabiies atque utiles eeclesiis Dei factsB siint, permaneant. Ubicumque rero inutiles et incommodse atque inrationabiies factse sunt, dissolvantur, et recipiat unusquisque quod dédit: Ubi vero moftua manus interjacet} atit alla quselibet causa quse rationabilis esse videatUr inventa fuerit, diligenier describatur, et ad nostrâm ndtitiam perferatUr.
Quicumque comprobatus fuerit de eo quod scienter testes in perjurium induxisset, sub fidejussione ad palatium nostnim venire compellatur , ut ibi cum fidelibus nostris consideremus quid de tali homiue faciendum sit.
De bis qui discordiis et contentionibus studere solenf, et in . pace yiyere noiuut, et inde conticti fuerint, similiter volumus ut sub fidejussoribus ad nostrum placitum veniant/ut ibi eum fidelibus nostris consideremus quid de talibus faciendum sit;
De bonis denariis quos populus recipere non Yulti voliimus ut hoc observetur et leneatur quod in priori capitulari nostro constitutum est, id est in libro iv, cap. Ixx» Et ad hand constitutionem nostram adimplendam episcopietabbatestsivc reliqui, qui bénéficia nostra habent, adjuvent comités in suis hominibus distringendis. Et si comités banc nostram Gonstitutionem neglexerintj hoc per missos nostros ad nostram notitiam parferatur. •
De homicidiis vel aliis injustitiis qu» a fitcalinis nostris fiant, quia impune se ea committere posse existimant, nos actoribos nostris praecipiendum esse decemimus ne altra impune fianti ita ut ubicumque facta fuerint, solvere cum disciplina prœcipiamua.
Collecta* ad maleiaciendum fieri omnimodis prohibeantur. Et
ubicumque hiijusmodi priesumptioncs facts^fuerint, digna emendatione corrigantur. Et si per uegligentiam comitis vel faclœ sunt, vel inemendatœ remanserunt, hoc ad nostram notitiam perferatur. Auctor vero facti, si fuerit prsBpositus, vel advocatns, sive centenarius, vel qualibet alia dignitate prœdita libéra persona, post legalem emendationem in loco factam sub fidejussoribus ad nostram praesentiam veniat. Multitudo vero, sive de servis, sive de liberis sit, légitima emendatione multetur.
De pontibus publicis destructis , placuit nobis ut hi , qui jussionem nostram in reparandis pontibus contempserunt, volu^ mus ac jubemus ut omnes homines nostri in nostram veniant prsesentiam rationes reddere cur nostram jussionem ausi snnt contemnere. Comités autcm reddant rationem de eorum pagensibus, cur eos aut non constrinxerunt ut bocfacerent, aut nobis nuntiare neglexerunt. Similiter et de injustis teloneis, ubicumque accipiuntur, sciant se exinde nobis rationem reddituros.
Ut examen aquse frigidœ, quod hactenus faciebant, a missis nostris omnibus interdicatur ne ulterius fiât.
Postquam comes et pagenses de qualibet expeditione hostili reversi fuerint, ex eo die super xi noctes sit bannus resisas ; quod in lingua Theodisca scatlegi, id est, armorum depositio vocatur.
Hoc missi nostri notum faciant comitibus et populo, quod nos inomni hebdomada unum diem ad causas audiendas et jadicandas sedere volumus. Comités autem et missi nostri magnum studium habeant ne forte propter eorum negligentiam pauperes crucientnr, et nos tsedium propter eorum clamores patiamur, si nostram gratiam habere velint. Populo autem dicatur ut eayeat de aliis causis se ad nos reclamare, nisi de quibus aut missi nostri aut comités eis justitias facere noiuerint.
Quicumquevic3riivcl3liLRiinislricomit[im,tributitm,quodiafereiîda vocalur, majoris prelii a populo exigere prassuiiipserint, qiiam à missis bon» memorite genlloria noslri conalilulum fuit, hoc, est, duos solidos pro una vacca, hoc quod injuste superposait atque abstulit aihique retinuit, hi^, quJbiis hoc tulit, cuoi sua lege restituât, et insuper tredum noslrum compoiul, et minislerium uostruiu amittat.
HAC StNT CAPITULA QUS PBO LBGB HABBNDA SCflT.
De harnicidiis in ecciesiis vel iu atriis earum Ctimmissis hor. observetiir et teneitur quod lu capitulare priori constilutum est, id est in libro iv, capit. xiii.
Quicumque propter cupiditalem rerum patrem. aut matrem, aut fratrem, aut sororem, vel nepotem. Tel alium propinquiim suum inierfeceril, liereditas ejus interfecti ad alios suos le^ilimos heredes perveniat; jnterfectoris vero beredilas in fiscum redigatur. Jpse vero, ordinante episcopo, pnbhcie pœniteiiliœ subdatur.
Quicumque, propria uxore derelicta, yel sine causa iniertecta, aliam diiieriE uxorem, armie depositis, publicani agal poenîtentiam. El si contumax fuerit, camprebendalur a comité, ei ferro vinciatur, ei iu custodia mittatur, donec res ad aastram notiUam deducalur.
Quicumque res aliénas cuilitiet bomini vendiderit, et ipaa homo easdem reiî aiicui alteri dederit sive vendiderit, et ipse, qui tune easdetu res comparatas habcl, per maluiu ingenJum proprio Tilio aut alteri cuilibet necdum legitimos aniios habenti justitiin tollfndip causa Iradideril, vi>liimuB alqiie firniiter prieci-
402 tA LIBERTÉ POLITIQUE EN FRANCE.
pimus ut, si pater ejusdem parvuli viicerit, ipse intret in causam rationem reddendi pro filio suo. Si autem pater ipse mortuas est, tune iegitiinus ejus propinquus, qui juste ei tutor ac defensor esse videtur, pro ipso rationem reddere compellatur. Similitcr de aliis omnibus justitiis ad eum pertinentibus, excepta sua légitima hereditate, quœ ei per successionem parentum suorum légitime venire debuit. Quod si quis hanc Dostram jussioncm contempserit vel neglexerit, sicut de ceteris contemptoribus ita de eo agatur. Is vero qui easdem res primus invasit et injuste vendidit, necnon et emptores, excepta sola persona parvuli, hoc, quod fraudulentes admiserunt, infra patriam emendare cogantur, et postea, sicut contemptoresjussionianostrœ, sub fidejussoribus ad nostram prœsentiam venire coinpellantur.
De vicariis et centenariis, qui magis propter cupiditatem quam propter justitiam faciendam sœpissime placita tenant, et exinde populum nimis affligunt, ita teneatur, sicut in capitulare domni Karoli imperatoris continetur, in libro iiï, capit. u. Item de eadem re in capitulare nostro, in libro iv, capit. ly. Et quicumque hujus constitutionis transgressor a missis no8tri§ inventus fuerit, bannum nostrum persolvat.
De liberis hominibus qui proprium non habent, sed in terra dominica résident, ut propter res alterius ad testimoniom non recipiantur. Gonjuratores tamen aliorum liberoram hominam ideo esse possunt quia liberi sunt. lUi vero qui et proprium tiabent, et tamen in terra dominica résident, propter hoc non abjiciantur quia in terra dominica résident; sed propter hoc ad testimonium recipiantur quia propium habent.
Volumus atque jubemus ut missi nostri diligenter inquirant quanti liberi homines in singulis comitatibus maneant. Hine
PIÈCBS JUSTIFICATIVES. é03
vero ea diligentia et hœc ratio examinetur per singulas centen^ ut veraciter sciant illos atque desoribant, qui in exercitalem ire possunt expeditionem ; ac deinde ridelicet «ecundas ordo de his qui per se ire non possunt, ut duo tertio adjutorium préparent. Et qui necdum iidelitatem nobis promiseront, cum Bacramento nobis iidelitatem promittere faciatis.
De faidis coërcendis hoc observetur et teneatur quod in capitulare nostro, in libro rv, capit. xxv, eontinetur.
ITEM àLIÀ CàPITBLA.
Volumus ut talem conjectum missi nostri accipiant, quando per missaticum suum perrexerint, hoc est, ut unusquisque accipiat panes quadraginta, friskingas duas, porcellum aut agnum unum, pullos quatuor, ova viginti, de yino sextarios novem, de cervisa modios duos, de annona modios duos. Et quando prope sunt de illorum domibus, nullum accipiant conjectum.
Volumus etiam ut octabas Paschse incipiant suam agere legationem. Episcopi vero suum habere debent conyentum octabas Pentecostes.
Volumus atque jubemus ut missi noâtri diligenter inquirant quanti liberi homines in suis comitatibus maneant, qui possint expeditionem exercitalem facere, nobisque per brevem eorum summam déférant. Et qui nondum iidelitatem promiserunt, cum sacramento nobis fidelitatem promittere faciant.
Volumus ut missi nostri per totam legationem suam primo omnium inquirant qui sint de liberis hominibus, qui fidelitatem nobis nondum promissam habent, et faciant illos eam promit-
tere, sicut consuetudo seinpcr fuit, et postea incipiant legatio- . nem suani per cetera capitula peragere.
Volumus ut omnes res occlesiastic» eo modo contineantur, sicut res ad fiscum nostrum pertinentes contineri soient usque du m nos ad générale placitum nostrum cum fideiibus nostris iuveneriuius, et constituerimus qualiter in futurum de bis fierî debeat.
Volumus ut omnis inquisitio, quœ de rébus ad jus fisci nostri pertincntibus facienda est, non per testes qui producti fuerint, sed per cos qui in eo comitatu meliores et yeraciores esse cognoscuntur, per illorum testimonium inquisitio fiat, et juxta quod illi testificati fuerint, vel contineantur vel reddantur.
Item vokimus ut de rébus quas Marfredus per diversa loca et per di versos homincs adquisivit, ipsi, qui easdem res ei dederunt, interrogentur si aliquis eorum eas repetere velit. Et quicuinque hoc se velle pronuntiaverit, ad générale placitum nostrum venire jubeatur, ut inde cum eodem Matfredo rationem habere possit.
FIN DES PIÈGES JUSTinCÀTIVES.
TABLi; D,ES MATIERES
iHTBODCGTtOIf !
