CAPITULAIRE DE L'ANNÉE

{Historiens de France, t. v, p. 684)

Quicumque liber homo in hostem bannitus fuerit, et yenire contenipscrit , plénum heribannum , id est solido^ sexaginta persolvat' aut si non habuerit unde illam summam persolvat, senietipsum pro wadio in servîtium principis tradat, donec per tempora ipse ban nus ab eo fîat persolutus : et tune iterum ad statum libertatis suae revertatur. Et si îllehomo qui se propter heribannum in servitium tradîdît, in illo servitio defuuctus fuerit, hcrèdes ejus hereditalem, quas ad eos pertinet, non perdant nec libçrtatem, nec de ipso heribanno obnoxii fiant.

Ut non pro aliqua occasione, nec wacta, nec de scara, nec warda, nec pro heribcrgare, nec pro alio banno heribannum cornes exactare praesumat, nisi missusnoster prius heribannum ad partem nostram recipiat, et ei suam tertiam exinde per jussionem nostram donet. Ipse vero heribannus non exactetur neque in terris neque in mancipiis, sed in auro et argento, paliiis atque armis, et animalibus atque pecudibus, sive talibus speciebus quae ad utilitatem pertinent.

Quicumque homo nostros habens honores in hostem bannitus fuerit, et ad condictum placitum non venerit, quot diebus post

placitum condictum venisse comprobatusfuerit, toi diebus abstineat carne et vino.

Quicumque absque licentia vel permissione principis de hoste reversus fuerit, quod factom Franci herisliz dicunt, volumus ut antiqua constitutio, id est capitalîs sententia, erga illum puniendum custodiatur.

Quicumque ex eis qui benefîcium principis babent, paretn suum contra bostes communes in exercitum pergentem dimiserit, et cum eo ire aut stare noluerit, honorem suum et benefîcium perdat.

Ut in hoste nemo parem suum vel quemlibet alterum bominem bibere roget. Et quicunque in exercitu ebrîus inventus fuerit, ifa excommunicetur, ut in bibendo sola aqua utatur, quousque se maie fecisse cognoscat.

De vassis dominicis qui adhucintracasam serviunt, ettamen bénéficia habere noscuntur, statutum est ut quicumque ex eis cum domno imperatore domi manserint, vasSallos suos casatos secum non retineant, sed cum comité, cujus pàgenses sunt, ire permittant.

Constitutum est ut secundum consuetudinen^ praeparatio ad hostem facienda indicaretur et servaretur, id est, victualia de marcha ad très menses,et arma atque vestimenta, ita observari placult ut his, qui de Rheno ad Ligerém pergunt, de Ligere initium victus sui computetur : hi vero qui de Ligere ad Rhenum iter faciunt, de Rheno trium knensium victualta habenda esse dinoscant. Qui autem trans Rhenum et per Saxoniam pergunt, Albiam marcham esse sciant : et qui trans Ligerem manent, atque llispaniam proPicisci debent, montes Pyrenœos marcham sibi esse cognoscant.

Quicumque liber horoo inventus fuerit anno présente cum

soniore suo in hostc non fuisse, plcnum heribannum persolvere cogatur. Et si senior vel cornes illius eum domi dimisit, ipse pro eo eumdem heribannum pçrsolvat, et tôt heribanni ab eo exigantur, quot homines domi dimisit. Et quia anno prœsente unicuique senior! duos homines domi dimittere concessimus, ilios volumus ut missis nostris ostendant, quia bis tantummodo heribannum concedimus.

Constitutum est ut neque episcopi, neque abbates, neque abbatissiB, vel quilibet rector ecclesiœ, bruniam vel gladios sine nostro permisso cuilibet homini extraneo aut dare aut yenandare prœsumat, nisi tantum vassallis suis. Et si eyenerit ut in qualibct ecclesia vel sancto loco plures brunias habeat quam ad homines rectores ejusdem ecclesiœ sufficiant, tune firincipem idem rector ecclesiœ interroget quid de bis fieri procipiat.

Ut quandocumque navigium mittere yolumus, ipsi seniores in ipsi s navibus pergant, et ad hoc sint prœparati.

GAPITULAIRE DE MISSIS^

(Historiens de France, t. v, p. 683)

Ut oniriis liber homo, qui quatuor mansos yestitos de prôprio suo sive de alicujus benefîcio habet, ipse se prseparet, et ipse

in hostem pergat, sive cum seniore sno. Qui vero très mansos de proprio habuerit, huic adjungatiir unus qui unum mansum habeat, et det illi adjutorium ut ille pro ambobus ire possit. Qui autem duos mansos tantum de proprio habet, jungatur illi aller qui similiter duos mansos habeat ; et unus ex eis, altero illum adjuvante, pergat in hostem. Qui, etiam unum tantum mansum de proprio habdt, adjungantur ei très qui similiter habeant, et dent ei adjutorium, et ille tantum pergat ; très vero qui illi adjutorium dederunt, domi remaneant.

Volumus atque jubemus ut iîdem Missi nostri diligenter inquirant qui anno praeterito de hoste bannito transissent super illam ordinalionem, quam modo superius comprehenso de liberis et pauperibus hominibus fieri jussimus. Et quicumque fuerit inventus qui nec parem suum ad hostem faciendum secundum nostram jussionem adjuvit, neque perrexit, heribannum nostrum pleniter rewadiet, et de solvendo illo secundum legem fidem faciat.

Quod si forte talis homo inventus fuerit, qui dicat quod jussione comitis, vel vicarii, aut centenarii sui, hoc, quod ipse per semetipsum praeparare debebat, eidem comiti, vel vicario, aut centenario, vel quibuslibet hominibus eorum dedisset, et proptcr hoc illud iter dimisisset, et missi nostri hoc ita verum esse investigare potuerint , is per cujus jussionem ille remansit, bannum nostrum reWadiet atque persolyat, sive sit cornes, sive vicarius, sive advocatus episcopi atque abbatis.

De hominibus comitum casatis isti sunt excipiendi, et bannum rewadiare non jubeantur; duo qui cum uxore illius domi dimissi fuerunt, et alii duo qui propter ministerium ejus custodiendum et servitium nostrum faciendun remanere jussi sunt. In qua causa modo prsecipimus ut quanta minisleria unusquis-

que cornes habuerit, totiens duos hotnines ad ea custodienda domi diinittat, prailer illos duos quos cuin uxore sua ; ceteros vero omnes secum pleniter habeat: vel si ipse domi remanserit, cum illo, qui pro eo in hostem proficiscitur , dirigaotur. Episcopus vero vel abbas duos tantum de casatis et laïcis homi nibus suis domi dimittant.

De hominibus nostris et episcoporum et abbatum, qui vel bénéficia vel talia propria habent, ut ex eis secundum nostram jussionein in hostem bene possint pergere, exceptis bis quos secum domi remanere permisimus. Si aliqui inventi fuerint qui vel pretio se redemissent , vel dominis suis pennittentibas domi reniansissent, bannum nostrum, sicut superitt^dictumest, rewadient, et fidem faciar\} ac persolvant. Domini vero eorum, qui eos domi remanere permiserunt, vel ministeriales eorum, qui ab eis pretium acceperunt, similiter bannum nostrum rewadient, et fidem faciant, usquedum nobis fuerit annuntiatum.

Volumus ut missi nostri diligenter inquirant in quibus locis hoc factum sit quod ad nos pervenit, quod quidam homines, postquam secundum nostram jussionem sociis suis, qui in hoS' tem perrexerunt, de stipendio suo adjutorium fecerunt, jubente comité vel ministerialibus ejus , propter se redimendum pretium dederunt, ut eis domi remanere licuisset, eam illi in hostem ire non deberent, quia jam sociis suis constitutum a nobis adjutorium dederunt. Hoc fiât investigatum et nobis nuntiatum.

Yolumus ut isti missi nostri, qui hac legatione fungi debent, ab bis hominibus conjectum accipiant qui in hostem pergere debuerunt et non perrexerunt. Similiter et a comité, vel vicario, vel centenario, qui ad hoc consenserunt ut iili domi remansissent. Necnon et ab omnibus praedictum conjectum accipiant, qui

PIÈCES JUSTIFlCiTIVSS. 383

anno praeterito coaatitutam ab omnibus exercilalis itinena jussioDein irrilain feceruQt.

Istius capitalarîi exeiaplarîa quatuor volumus ut soribantur, et ununi habeant missi aostri, alterum cornes ia ct)ju3 minieteriis bxc facienda sunt, ut aliter non faciant neque missus noster nequc comes, nisi sicut a nobis capitulis ordinatura est. Tertium habtanl misai noslri qui super exercitum oostruro coastltuendi sunt. Quarlum habeat cancelUriu» noster. '

Volumus ut homines fldeHum nostroruot, quos nobJscum ad servitium nostrum domi reservare jussimus, in exereilnro ire non compellantur, aed aut ipsi domi remaneant, vel in aervitio dominorum suorum. Neque lieribaDDum rewadîare jubeantur illi homines qui anno prœterito notùscum fuerunt. '

CAPITCLAIRC DE L'AXiNËE B3I

{Biitorietu de France, 1. vi, p. 430)

Omnibus vobis aat visu aut audilu audiium esse non dubilaœus, quia g«nitor noster et progenilores, postquam a Deo ad hoc elecii :>uiit. in hue praicipue studuerunt ut honor sancte Dei ecclesix et skitus regoi ducens maneret. Nos etiam, jusla

modum nostrum eorum sequentes exeroplum, sœpe vestram devotionem de his admonere curavimus; et Deo miserante, multa jam emendata et correcta videmus : unde et Deo justas laudes persolvere, et vestrœ bonœ intentioni multimodas debemus gratias referre.

Sed quoniam placuit divinœ providentiœ nostram mediocrltatem ad hoc constituere, ut sanctœ suœ ecclesiœ et regni hujus curam gereremus, ad hoc certare et nos et filios ac socios nostros diebus vitœ nostrse optamus, ut tria specialiter capitula, et a nobis et avobis, Deo opem ferente, in hujus regni administratione specialiter conserventur ; id est, ut defensio et exaltatio vel honor sanctœ Dei ecclesiœ et servorum illius congruus maneat, et pax et justitia in omiii generalitate populi nostri conservetur. In his quippe maxime studere, et de his in omnibus placitis, quse yobiscum Deo auxiliante habituri sumus, vos admonere optamus, sicut debitores sumus.

Sed quamquam summa hujus ministerii in nostra persona consistera videatur, tamen et divina auctoritate et humana ordinatione ita per partes divisum esse cognoscitur, ut unusquisque vestrum in suo loco et ordine partem nostri ministerii habere cognoscatur. Unde apparet quod ego omnium vestrum admonitor esse debeo, et omnes vos nostri adjutores esse debetis. Nec enim ignoramus quid unicuiqûe vestrum in sibi commissa portione conveniat. Et ideo praetermittere non possumus quin unumquemque juxta sunm ordinem admoneamus.

Sed quoniam scimus quod specialiter pertineat ad episcopos utprimum ad sacrum ministeriumsuscipiendum juste accédant,

et in eodem ministerio religiose vivant, et tam bene yivendo quam recte praedicando, populis sibi commissis iter vise prœbéant, et ut in monasteriis in suis parrochiis constitutis sancta

religio observata fiât, et ut unusquisque juxta suam professio-r nem veraciter vivat, curam impendant; omnes vos in hoc sacro ordine constitutos et ofiicio pastorali functos monemus atque rogamus, ut in hoc maxime elaborare studeatis, et per vosmetipsos et per vobis subjectos, quantum ad vestrum niinisterium pertinet, nobis veri adjutores in administratione miiiisterii nobis commissi existatis, ut in judicio non condemnari pro nostra et vestra negligentia, sed potius pro utrorumque bono studio remunerari mereamur : et ubicumque per negligentiam abbatis. vel abbatissap, aut comitis, sive vassi nostri aut alicujus cujuslibet personse aliquod vobis difficuitatis in hoc apparuerit obstaculum, nostrse dinoscentiae id ad tempus insinuare non differatis ; ut nostro auxilio suffulti, quod vestra auctoritas exposcit, famulante, ut decet, potei^tate nostra, perticere valeatis, De sacerdotibus vero ad vestram curam pertinentibus magnum adhibete studium, ut qualiter vivere debeant, et quomodo populis ad suam portionis curam pertinentibus exemplo et verbo prosint, a vobis cum magna cura edoceantur et admoneantur, et id ut facere studeant,^ vestra pontificali auctoritate constringantur. Quicquid autem in illis a populis juste reprehenditur in exemplo propriœ conversationis, vestra providentia corrigere non negligat. Ne vero ecclesiae illis commissœ in restauratione aut in luminaribus juxta possibilitatem rerum ab illis negligantur, vestra nihilominus invigilare débet solertia. Et sicut alios prohibetis ne de mansis ad ecclesiœ luminaria datis aliquid accipiant, sic et vos et vestri archidiaconi de eisdem man&is nihil accipiendo aliis exemplum prœbeatis; sed potius ad id, ad quod data sunt, servire concedantur, uttotum, sicut dictum est, in restauratione ecclesiarum et luminaribus vestra auctoritate et studio cedere possit. Scholsè sane ad filios et ministros ecdesi»

386 LA LIBERTÉ POLITIQUE EN tPRANCE.

instruendos vel edocendos, sicut nobis prœterito tempore ad Attiniarum promisistis, et vobis injunximus, in congruis locis, ul)i necdum perfectum est, ad muUorum utilitatem et profectum a vobis ordiuari non hegligantur.

.Vobis vero conutibus dicimus, vosque commonemusi ijpiia ad veslruni ministcrium maxime pertinet, ut reyerentiam el hononvn sanctic Doi ecciesiœ exhibeatis, et cum episcopin yestris concorditer vivatis, et eis adjutorium ad suum ministerium perageiidum prsBbeatis, et ut vos ipsi in ministeriis vestris pacein et justitiam faciatis, et quœ nostra aùetoritas publiée fieri decernit ut in vestris ministeriis studiose perfidantui* stodeatis. Proinde monemus vestram fldelitatem ut memores sitis fidei pobis promisse, et in parte ministerii noatri vôbis commissi, in pace scilicet et jusfitia facienda, vosmetipsos cofam Deo et coram bominibus taies exhibeatis, ut etiiostri veH adjutores et populi conservatores juste dici et vocari possitis; et nuila qux'libet causa, aut munerum acceptio, aùt amicitia cujuslibet, vei odium aut limor , vel gratia a statu rectitudinis Vos deviare compellat, quin inter proximum et proximum semper juste judicetis: pupillorum vero.et viduàrum etceterOMim pâuperum adjuiores et defeusores, et sanctse ecclesiifi Vel sefyorum illius bonoratotes juxta vestram possibilitatem «itis. IHos quoque qui temeritate et violentia in fiirtis et latrociniis sive rapiuis communem pacem populi perturbare moliuntur, Vestro studio et correctione, sicut decet, compescite. Et si aliqua persona in aliquo vobis impedimento fuerit, quin ea, quœ dicimus, fâcere non vaieatis, nobis ad tempus illud notum fiât, ut nostrâ auctoritàte adjuti ministerium vestrum digne adimplerë pessitis.

Omnes vero- laïcos monemus ut honorem ecclesiasticum oon-

PIÈCES JUSTIPICAT1YE3. 387

servent, et dignam renerationem episcopis et Dei sâeerdotibus exhibeant, et ad eofum prœdicationem cum suis dévote occur- TSint, et jejunia ab illis communiter indicta rererenter observent, et suc» observare doceant et compellant. Et ut etiam dies domiuicus, sicut decet, et honoretur et colatur omnes studeabt. Et ut liberius fieri possit, mercata et placita a comitibus, sicut ssepe adiDonitum fuit, illo die prohibeantur.

Abbatibus quoque et-laïcis specialiter jubemus ut in monasteriis, quse ex nostra largitate babent, episcoporum consilio et documento, ea qu» ad religionem eationicorum , monachorum, sanctimonialium pertinent, peragant, et eorum salubrem admonitionem in boc libenter audiant et obediant.

Episcopis iterum, abbatibus et vassis nostris, et omnibus fidelibus laïcis diciuius Ut eoinitibiis ad jtistitias faciendas adjutores sitis.

Episcopi vero vel comités et &d invicem et cum ceteris fidelibus concorditer vivant, et ad sua ministeria peragenda vicissim sibi adjutorium ferant.

Omnibus etiam generaliter dicimus ut caritatem et pitcem ad invicem babeatis, et generalem jussionem nostram generaliter observare decertetis, et missis nostris pro qualicumque scilicet aut ecclesiastica aut publica utilitate vel opportunitate a nobis directis nostri bonoris causa bonorem exbibeatis, et nostrft propter auctoritatis venerationem ea» quce per illos injongimus, agere non negligatis.

Et quoniam, sicut diximus, unusquisque vestmm partem ministerii nostri per partem habere dinosdldr, volumus studere et per clamatores et per alla quaelibet eerta indicia et per missos nostros« quos ad boc ordinaverimus, qualiter unosqnisque ad boc certare studuerit, et per commune testimonium, id

est episcoporum de comitibus, comitum de episcopis, comperire qualiter sciiicet comités justitiam diligant et faciant, et quam religiose episcopi converseotur et prœdicent, et amborum celatu de aliorum fidelium in suis mlnisteriis consistentium sequitate et pace atque concordia cognoscere. Similiter etiam volumus ut omnes illis et illi omnibus de commuai societate et statu a nobis interrogati verum testimonium sibi mutuo perhibere posssint.

Et si talis causa in qualibet proviocia aut io aliquo eomitatu orta fuerit, quse aut ad inhonorationem regni, aut ad commune damnum pertineat, quœ etiam sine nostra potestate corrigi non possit, nos diu latere non permittatis, qui omnia corrigere debemus : quia quicquid hactenus in bis, quœ ad pacem et justitiam totius populi pertinent et ad honorem regni et commonem utilitateni, aut a nobis aut a vobis neglectum est, debemus, Deo auxiliante , certare qualiter abhinc nostro et vestro studio emendatum fiât.

De pace vero in exercitali itinere servanda, usque ad marcham hoc omnibus notum fieri volumus, quod qoicumque auctorem damni sibi prseterito anno inlati nominatim cognoscit, nt justitiam de illo quœrat et accipiat.

Deinceps tamen omnibus denuntiare volumus, ut cognoscat' unusquisque omnes qui in suo obsequio in tali itinere pergnnt, sive sui sint, sive alieni ; ut ille de eorum factis rationem 9e sciât redditurum ; et quicquid ipsi in pace violanda deliquerint, ad ipsius débet periculum pertinere, ea sciiicet conditione ut pacis violator primum juxta facinoris qualitatem> sive eoram nobis, sive coram misso nostro, dignas pœnas persolvat : et senior qui secum talem duxerit, quem aut constringere noluit aut non potuit, ut noslram jussionem servaret, et insuper in nostro

regno praedas facere non timeret, pro illius negligentia, si anle eum de his non admonuerit, et postquam negligentia contemptoris ad ejus notitiam pervenerit, eura corrigere, sicut decet, neglexerit, honore suo privetur ; ut scilicet neuter illorum sine justa vindicta remaneat.

De inhonoratione quoque régis et regni, et mala fama in exteras nationes dispersa, propter negligentiam eorum qui legationes ad nos directas in suis mansionibus aut maie recipiunt, aut constitutam a nobis expensam non tribuunt, aut paravereda dare nolunt, aut furto aliquid eis subripiunt, aut^ quod perpessimnm est, apertas violentias eos csedendo, et res eorum diripiendo, in ipsis exercera nonppertimescunt, hoc omnibus notum esse volumus, quod quicumque exhis, qui honores nostros habent, abhinc negligentiam banc emendare non certaverit, et suos homines, qui ejus vice hoc agere debent, ut id bene perficiant, non instruxerit, aut constrinxerit ut ulterius illud negligere non prsesumant, et honorem nostrum et regnum nobis commissum cuslodire contempserit, nec nostrum nec regni nostri honorem ulterius volumus ut habeat ; sed volumus ut unusquisque fidelium nostrorum procuratores rerum suarum de his specialiter instruat, ut quandocumque et undecumque legatio advenerit, et aut litteras aut missum viderint, honorifice illam in omni loco imperii nostri, propter nostrum et totius regni honorem, omnes suscipere valeant.

In mis vero locis, ubi modo via et mansionatici a genitore nostro et a nobis per capitulare ordinati sunt, missos ad hoc specialiter constitutos, qui hoc jugiter prsevideant, habeant, ut ornnia quae ad easdem legationes suscipiendas pertinent, fidèles noslri ad hoc constituti ad tempus prœparare studeant, ut non tune sit necesse de longe quaerere vel adducere, quando tempus

est iiia dare vei persolvere. In ceterig vero locis per totum imperiuni nostruin unusquisque fidelium nostrorum et per se et per ministros suos, »icut dixiraus, sedulam vigilântiam adhibeat.

De nioneta vero, unde jara -per très annos et admooitioQem fecimus, et tempus, quando una teneretur et alin omneft eetttrent, constituimus, hoc omnibus notum esse vdlumus, quoniam ut absque ulla excusatione cito possit emendari, spatium uaque ad missam sancti Martini dare decrevimus, ut unusquisque (ïomitum in suis ministeriis de hoc jussionem nostram tune possit habere adimpietam, qnatinus ab illa die, non alia, aed il la sola per totum regnum nostrum ab omnibus habeatur» juxta illam constitutionem, sicut in capitulis qui de bac re illii comitibus dedimus, in quorum ministeriis moneta percutitur, constitutum est : quia tune voiumus missos nostros hujlia rei gratia dirigere per singulos comitatus, qui diiigenter inquirant qualiter comités in hoc nostram jussionem adimplere oertaverint. Et quicumque negligens inde inventus fuerit, voiumus ut ante nostram praîsentiam quanlocius venire jubeatur, et rationem reddat utrum hoc, quod jussimus, facere noluerit aut non potuerit ; aut si aiiqua re prsepediente id facere non potuit, cur nobis ipsam impossibiiitatem ad tempus non adnuntiavit : quia si ipse aut non voluit, aut suie negiigenti» causa non potuit, nos talem invenire voiumus, qui hoc, quod jubemus, senrare velit et possit. Ut autem jussio nostra in hacre citius impleatur, voiumus ut quicumque ab illa die alium denarium negotiandi causa protulerit, a comité et ministris ejus auferatur ab eo.

Similiter quoque de injustis teloneis, de quibus qualiter ab omnibus observandum esset, et capitulis constituimus, et ère* berrimas admonitiones fecimus, prœdicti missi nostri voiumus ut inquisitiouem faciant, a quibus nostra jussio in tu>cadimpletA,

PIÈCES JUSTIFICATIVEg. 394

a quibus quoque sit neglecta; et eum qui implere neglexit aut distulit, ad nostram volumus ut veniat jussus prasentiain, ut cito rationem de his, sicut superius diximus, reddat; et si culpabilis inventus fuerit, dignam iDorrectionem accipiat, utceteria negligentibus exemplum terroris prœbeat.

Ut ubi pontes antiquitus fuerunt, et in bis Ibeis ubi teœpore genitoris nostri, ipso jubente, diversarum necessitatum causa facti sunt , omnino absque ulla diiatione ab bis, qui eos tuno fecerunt, restituantur et renoventur, ita ut ad œissam S. Andreii restaurali fiant ; nisi forte aut ipsa operis magnitude aut aquihrum in quolibet inundatio hoc prohibeat. Aliter vero nullus qualibet occasione boc négligera aut differre prœsumat, quia ad prsedictum tempus completum fiât. Et missi nostri, quorum superius mentionem fecimus, volumus ut renuntient in quibus locis nostra jussio impleta, in quibus neglecta est, aut aliqua impossibilitate vel certa ratione dilata.

De nonis quidem et deoimis, unde et genitor noster et nos fréquenter et in diversis placitis admonitionem fecimus, et per capitularia nostra qualiter haec observentur ordinavimus, yola< mus atque jubemus ut de omni conlaborato et de vino et fœno fideliter et pleniter ab omnibus nona et décima persolvatur. De nutrimine vero pro décima, sicut hactenus consuetudo fuit, ab omnibus observetur. Si quis tameo episcoporum fuarit, qui argentum pro boc accipere velit, in sua maneat potestate, juxta quod ei et illi, qui hoc persolvere débet, convenerit.

Similiter quidem de operibus in restaoratioBem eedesianim, sive in faciendo, sive in redimendo, episcopalis potius seqoatar voluntas ; nullatenus tamen remaneat quin, sicut a nobis snpe jussum est, bocautillud partibusecelesiamm persolvatiir. Eihoe omnibus notum sit, quia quicumque negligenter exinde eferit.

39i LA. LIBERTÉ POLITIQUE EN FRANCE:

et coram nobis exindc negligens repertus fuerit, illud volumus oinnino ut siibeat quod in noslro capitulari de hac re commun! consulto fidelium nostrorum ordinavimus.

Comités yero ministris ecclesiœ in eorum ministeriis , ut hoc plcnius et de nostris et de se et de suis hominibus obtinere possint, adjutores in omnibus fiant. Et quicumque prima et secunda vice de bis a comité admonitus non se correxerit, volumus ut per eumdem comitèm ejus negligentia ad nostram notitiam perferatur, ut nostra auctoritate, quod in nostro capitulari continetur, subire cogatur.

Volumus etiam ut capitula, quœ nunc et alio tempera consultu nostrorum fidelium a nobis constituta sunt, a cancellario nostro archiepiscopi et comités eorum de propriis civitatibus modo aut per se aut per suos missos accipiant, et unusquisque p^r suam diocesim ceteris episcopis, abbatibus, comitibus et aliis fidclibus nostris ea transcribi faciant, et in suis comitatibus' coram omnibus relegant, utcunctis nostra ordinatio et Tolnntas nota fieri possit. Cancellarius tamen noster nomina episcoporum et comitum qui ea accipere curaverint notet, et ea ad nostram notitiam perferat, ut nullus boc prsetermittere prœsumat. Vassi quoque et vassalli nostri nobis famulantes volumus ut condigiium apud omnes babeant bonorem, sicut a genitore nostro et a nobis ssepe admonitum est.

lu Vesontio, quae est diocesis Bernoini arcbiepiscopi, Heiminus episcopuset Menogoldus cornes. In Mogontia, quœ est diocesis lleistulfi arcbiepiscopi , idem lleistulfus episcopus et Kuotbertus cornes. In Treveris Hetti )eircbiepiscopus et Adalbcrlus conies. In Remis Ebbo arcbiepiscopus quando potuerit; et, quando ei non iicuerit, Ruoladus episcopus ejus vice et Ruolfridus comes sint super seic videlicet comitatus, id est, Remos,

Catalauneni, Suessionem, Silvanectem, Belracumet Laudunum, Super quatuor vero episcopatus qui ad eamdem diocesim pertinent, id est Noviomacensem, Ambianeosem, Tarvanensem et Cameracensem , Ragenerius episcopus et Bereogarius cornes. Senones Hieremias archiepiscopus et Donatus cornes. Rotomagum Willebertus archiepiscopus et Ingobertus cornes. Turonem Landrannus archiepiscopus et Ruotbertus cornes. Lugduoum, Tarentasia et Yienna Albericus episcopus et Richardus cornes. Commeinoratio quid ad prsedictorum missorum legatioaem pertineat. Primo ut conventum in duobus aut tribus locis congregent, ul)i omoes ad eorum legatioaem pertinentes conrenire possint ; et omnibus generaliter notum faciant qualis sit eorum legatio, scilicet ad hoc se esse a nobis missos constitùtos, ut si quilibet episcopus aut comes ministerium suum propter quodlibet inpedimetum implere non possit, ad eos recurrat; et cum eorum adjutorio ministerium suum adimpleat. Et si talis causa fuerit, quœ per eorum admomtionem emendari non possit, pér eos ad nostram notitiam deferatur. Et si forte episcopus aut comes aliquid negligentius in suo ministerio egerit, per istorum admonitionem corrigatur. Et omnis populus sciât ad hoc eos esse constitutos, ut quicumque per negligentiam aut incuriam \el impossibilitatem comitis justitiam suam adquirere non potuerit , ad eos primum quereiam suam possit déferre , et per eorum auxilium justitiam adquirere; et quando aliquis ad nos necessitatis causa reclamaverit, ad eos possimos relatomm querelas ad definiendum remittere. Ipsi vero missi non sine certissima causa vel necessitate hue illucque discurrant, nisi forte quando taie aliquid in cujusiibet ministerio ad legationem suam pertinente ortum esse cognoverint, quod eorum prœsentia indigeat, et sine iilorum consiiio vel adjutorio emendari non posait.

Inde Unien debent esse solliciti, ut propter illorum négligea^ liam nihil in sua iegatione iocorrectum remaneat; sed ubi oertam et veram nccessitatem cognoverint, noatram juasiooem adimplere non negligant.

Voiumus etiam ut omnibus notum ait quia ad hoc conatituti sunt, ut ea, quœ per capitula nostra generaliter de quibuacumque causis statuimus, per misses nota fiant opinibus, et in eoruai proouratione consistant, ut ab omnibus adimpleantur. Et ubi forte aliquo tali impedimento, quod per eoa emendari non possit, aliquid de bis, quse constituimus ac jussimus, remauierit imperfectum, eorum reiatu nobis ad tempus indicetùr, ut per nos corrigatur quod per eos corrigi non potuit.

Nosse vos credimus quanti sit ponderis legatio quam Yobis coramisimus, et quam sit periculosum tant» rei curam negiigere, quantam vos pro nostra omnium commuai salute ex nostra obligatione suscepisse non ignoratis. De qua re eun^vos interrogassemus, non sic nobis responsum est, ut in eo responso sufiTicere potuisset ad eam dispositionem, quam rerom nécessitas ad communem utilitatem pertinentium poscere videbatur, vei quœ nobis aliquod securitatis solatium afferre potuisset Et hoc ideo evenisse perspeximus, quia annp prsBterito, quando capi-»tula legationis vestrse vobis dedimus, caute vos obsorvare jussimus, ne sine causa bis, quos bonoratos esse voiumus, aliqnà fieret injuria. Quapropter voiumus vobis notum facere, qualiter nunc, Domino adjuvante, eamdem jussionem nostram debeatis adimplere. Voiumus ut missi nostri, quos ad hoc eonstilutos babemus, curam et sollicitudinem habeant, quatenus onusquisque qui rector a nobis populi nostri constitutus est, in suo ordine offîcium sibi commissum juste ac Deo placitead honorem nostrum ac populi nostri utilitatem administret ; ia buncmodum

cognoscendi diligentiam adhibeant, si ea quae in capitulari nostro, quod eis anno praeterito dedimus, continentur, secundum voluntatem Dei ac jussionem nostram fiant adimpleta. Itaque volumus ut medio mense maio conveniant iidem missi, uniisquisque in sua legatione, cum omnibus episcopis, abbatibus, comitibus ac vassis nostris, advocatis nostris, ac vicedominis abbatissarum , necnon et eorum qui propter aliquam inevitabilem necessitatem ipsi vepire non possunt, ad locum unum. Et si necesse fuerit. propter opportunitatem conveniendi, in duobus vel tribus locis, vel maxime propter pauperes popuH, idem conventus habeatur, qui omnibus congruat. Et habeat unusquisque cornes vicarios et centenarios suos, necnon et de primis scabineîs suis très aut quatuor. Et in eo conventu primum christianse religionis et ecclesiastici ordinis coilatio fiât. Deinde incurrant missi nostri ab universis qualiter unusquisque illorum, qui ad hoc a nobis constituti sunt, offieium sibi cornmissum secundum Dei voluntatem ac jussionem nostr&m administret in populo, et quam concordes atque unanimes ad hoc sint, vel qualiter vicissim sibi auxilium ferant ad ministeria sua peragenda. Et tam diligenter ac studiose hane investigationem faciant, ut ouinem rei veritatem per eos cognoscere valeamus. Et si allqua talis causa ad eorum notiliam perlata fuerit, qun illorum auxilio indigeat, secundam qualitates causarum qu» in nostro capitulari continenlur, tune volumus ut illue pergant, et ex nostra anctoritate illud corrigere studeant