CANZONE
Spir'Uo gentil, che quelle mcmbni reggi Dentro le qua peregrinando albergn Un tignor valoroso, accorto c aaggio,
Poi che se' giunto ail’ ononta verga,
Con la quai Roma e suoi erranti correggi,
E la richiami al aiio antico ringgio.
lo parle a te, per6 ch’ altroTe un raggio Non vcv'gio di virtù, ch’ al monde è spenta, Nè troTo chi di mal far si vergognî.
Che s’ aspetli non $o, nè chc a’ agogni Italia, chc suoi guai non par che senta, Vecchia oziosa e lenta Dormir sempre, c non fia chi la svegli?
Le man V nvess’ io avvoUc entro icapcgli.
Non spero, che giammai dal pigro sonno Miiova la testa per chiamar ch’ uom faccia,
Si graTcmcnle è oppressa e di ta) soma.
Ma non senza destino aile tue braccia,
Che scuoter forte c soücvarla ponno,
È or commesso il nostro capo Roma.
Pon man io quella Tenerabil ebioma Sccuramonte, c nelle trcccic sparte,
Si che la neghitl esca dal Tango.
r, chc di c noUc ncl suo slrazzio piango,
Di mia speranza ho in to la maggior parle : Chc s’ 1 popol di Marte Dotcssc al proprto ônor’ alzar mai gli occhi, Parmi pur, ch’ à tuui di la grazia tocchi.
L’antiche mura, ch’ ancor terne ed ama,
E trema '1 mondo quandè si rimembra Del tempo andato, e' indietro si rivolve,
E i sassi, dove fur cbiusc le membra Di tai, che non saranno senza faroa,
Se’ r universo pria non si dissolve.
NOTES ET PIECES JUSTIFICATIVES
E liitlo quel, ch uoa ruina ioToWe,
Per te spera saldar oirnL suo vizio.
O grandi Scipioni! o fedel Brulul Quanlo v’aggrada, ac gli è ancor vcniito. Rumor laggiù del ben locale ofTizio, Corne cre’ che Fabrizio Si faccia licio udendo la novelU !
E dire : Roma mia $ar4 ancor bella
E se cosa di qua oel ciel si cura,
1/ anime chc 1 issii son cittadiiie,
Ed hanno i rorpi abbandonati in terra.
Dal lungo odio civil ti pregan fine,
Per cui la gente ben non s’ assicura . Onde ’l cainmino a’Ior tcUi si serra,
Chc fur già si devoti, cd ora in guarra Quasi spolunca di ladron son fatti,
Tal ch' a' buon solamonte uscio si chiude, E Ira gli allari, c tra le statue ignude Ogni impressa crudcl par che si Iratti, Dch quanlo diversi atti!
Nè senza squiile s' incomincia assallo,
Chc per Dio ringraziar fur poste in alto
Le donne lagrimoso, e i vulgo iiicrme Délia tencra etate, c i vecchi slancht,
C* baimo sè in odio e h soverebia vita,
E i neri fralicelli, e i bigi, c i biiocbi,
Con r altre scbicre Iravagliale e 'iorcrme, Gridan : O signor oostrol aita, ailal E la povera geiite sbigoUila Ti scopre le suc piaghe a mille a mille. Ch' Anniliale, non ch'altri, farUn pio E se ben guardi alla magioii di Dio, Ch'arde oggi tiiUa; assai poche raville Spegnendo, lien tranquille Le voglic, clic si mostrau si 'ubammaU^ ; Onde lian l'oprc tue nel ciel iaudate
Orsi, lupi, iconi, aquilc e sci'pi Ai una grau uiarmoica coloiina Fanno noia sovente, cd a se danno Di costor piange quclla gentil donna,
Che t ’ha chiamato, accioaiiè di Ici sterpi Le male piaiitc chc liurir non sauoo.
Pdssalo è già più chc i millcsim' aniio Chc 'n Ici mancar qucll’ anime Icggiardi'o.
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES. 479
Cbe locala T «veau là dov’eirera.
Ahi oova gente oitra misiira altéra,
Irreverente a tanta ed a t«l madré!
Tu marito, tu padrc,
Ogni soccorso di tua mao s' attende,
Cbe '1 maggior Padre ad altra opéra tntende
Rade Tolte adivicn ch' alF site imprese Fortuna ingiuriosa non contrasti;
Gb* agU animosi Tutti mal s'accorda.
Oia sgombrando '1 passo, onde tu iotrasti,
Fammisi perdooar niolt'altre ofl'ese,
Ch’ almcn qui du sc stessa si discorda Pcr6 cbe quanto ‘I mondo si ricoi^,
Ad uom morlal non Tu «perla la via Per farsi, corne a le, di Tama elcrno,
Cbe puoi drizzar, s’ i’ non fuiso discerno, lo statu la più nobil monarchia.
Quanta gloria ti fia
Dir : Gli altri l’ aitar giovanc e forte,
Qiicsti In vecchiciia la scampo la morte.
Soprà 'I monte Turpeo, canxon, vudrai Un cavalier, ch' Italia tutU onora,
Pcnsoso più d'altrui clic di se stcsso.
Digli : Un cbe non ti vide ancor dappressu,
Sc non corne per Tama uom s' innamora,
Dicc chc Roma ogni ora
r.on gli occlii di dolor bagnati e molli
Ti cbicr mercù da tutti sotte i coiii
Lettre de Cola di Itienzi au pape CleiueDl VL (Manusr. de Peliel.î
Sanctissime paler el clementissinie domine. Quantum misericorditer gratia Sancti Spiritus prosrqualur hune statum .sanctissimum vesire urbis et vestruni romanum populum, gaudio triumphali sanclitati vestre cupio notum esse. Sune Jobaiines præfectus urbis pridie in reprobum sensum dalns nolens subesse justifie nec deponcre tyrannicam feritatem, coulra sanctam romanam Ecclesiam, personam vestram, que urbis el orbis capul existit, romanum populum et me temerarie rebellionis cornua erexerat, ad cujus proterviam domandam
procuravi per justani datnpnari sententiam, et privari dignitate et oflîcio préfecture in picno et publico parlatnento, nisi usque ad determinatum dieni ad 'mandata veniret, et sic ipsum oilGcium préfecture reservavi micbi ad beneplacitum Sanctitatis Vestre de unanimi vestri romani populi voluntale, ne proinde posset invidie stimulus inter alios dissensionis materiam procurare, contra eumdcm Johannem victoriosum vcstrum romanum exercitum mittere in eumdem non obmittens sub vcxillo sancle niatris Ecclesie. Qui exercitus cum Spiritus Sanctigratia et favore Vetrallani ad primum prelium occupavit, institutisad expugnandam Rocham ipsius de novo protenendasub servitute urbe constructam, et.tyrapnide liberius exercenda trabuchis , asinellis, et divcrsarum aliis machinaruin generibus.nit fièrent subterranec fossiones, et crebro jactu lapides per trabucbos die noctuque non cessantes projicere muros dicte Roche dinierunt, ut ipsius ac turris propugnacula démolirent, quod nulla intrinsecus esse poteral spes tutele vel hora quietis ; nec omittebatur propterea coniinuus contra Vilerbium processus ad guastum, per quod Vilerbienses, quia in rebellione commeruerent, dampnificati fuerunt ultra XL (millia) florenorum. Vidensaulcm Johannes de Vico tune prefectura privatus, se potentie vestri romani populi non posse resisterenecampliusse tueri, coaclus et victus, venit ad obedientiam vestri romani populi atque mandata; in parlamcnto solempnissimo meos prostralus ad pedes humiliter, et supplicans pro venia reverenter mandata sanclœ matris Ecclesie, sanctitatis vestre, mea, populique romani juravii super sanctissimo corpore Doniini nostri Jesu Christi, ac super capite et vcxillo beati Georgii militis et liitoris ; et ipso ad mandata recepto, clementer ad officiiim préfecture restitui et singulos ad honores; et quamvis Rocham Rispanpani de conscientia mea et romani populi teneat, dumevacuat rébus suis, et evacuare non cessât. Nichilominus ne in hoc falli valeam, ipsum in Capitolio teneo carceratum.
Nec Vestram laieat Sanclitatem, quod venerabilis pater dominus R.(Raymundus) Urbevetanus episcopus et vester in urbe vicarius et collega et dominus meus, et ego pro quibusdam concessionibus, dationibus, translationibus,alienalionibus, donationibusjurisdictionum, ofliciorum et rcrum, nec non officialibus perpetuis et ad tenipus factis per romanum populum, imo verius per tyrannos, quum |mpulum tenebant sub jugo miserabilis servitutis, facientes delibito licitum juxta velle, declarari ambo volumus, si de jureromanus populus revocare poteral concessiones, dationes et alienationes hujusmodi in prejudicium sui
facUs, de quibus tyranni predicti fecerant privilégia seribi per illo.s scriba.s senatus, qui a nobis falsitatis crimine sunt dampnali; super quo collegium omnium judicum et ulriusque juris perilorum urbis, et plurium aliorum juris peritorum de Tusria et etiam Lombardia duximus consulendos, et invenimus per eos unanimiler m urbe concordes, quod eos, et quidquid populus romanus in prejudicium sui fecerat, quocumque tempore et cuicuroque persone seu etiam ratione, ad se polerat juridicc revorare, causam autera, quare doniinns vicarius et ego volumus istud scire, ipse novit, et certus existo, gratam Vestre existere Sanctitali, prout ipsa Sanclitas videbit operis per effectum. Ileri igitur prosequens, quamvis dominus vicarius prefatus profectus in patrimonium beati Pétri per obituni rectoris ejusdem ab urbe absens existeret, congregavi plénum publicum et solempnissimum parlamentum, in quo non solum romanus populus, imo omnes urbis prelati, clerici et religiosi, et seniores, nobiles, magnates et principes convenerunt, et secundum prefalorum sapientum consilia sine discrepatione concordium in idipsum vester romanus populus omnes hujusmodi concessiones, dationes, translationes, donationes, ac alienationes jurisdictionum, officiorum et rerum ad se omni modo et jure, quibus melius potuit, revocavit, sub honore et revereiilia sancte malris Ecclesie et Sanctilatis Vestre concessa michi per eunidem vestrum romanum populum faciendi dehiis legem et notificalionem per totum orbem plenissima poteslate.
Et quia restabat, et blandientis cum favore Spiritus Sancti teinporis qualités exigebat ut honorem et negolia Dei, sanctc matris Ecclesie, Sanctilatis Vestre, cujus sum humilis creatura, et jura vestri romani populi prosequendo, viriliter procederem contra Nicolaufn Gayetanum, Fundorumcomitem et Ecclesie sanctc liostem et rebellem, vcstri romani populi atque meum, in pleno et publico parlamento vocari feci comitem prefatum ip.samet die, et, nisi infra terminum sex dierum sanctc romane Ecclesie, Sanctilatis Vestre, romani populi et mei mandatis veniat pariturus, ex nunc eiim pro dilTidalo et rehelli populi habiturus et privaturus eum militari honore ac etiam comitalu procedere disposai per exercitum contra eum, receplo per me in Ifei nomine militie honore, ad quam pro décoré ipsius aime urbis in kalendis augusti fuluris proxime promovebor, sperans, imo tenons a ccrio, quod cum Dei auxilio et prosecutionc Clemcnti in campo habebo XV equitiim strenuorum cum iliis, qui sunt michi per civitalcs Tuscie pro trihus mensibus clargiti, ot quingentos ballistarios januenses et T. II. 51
NOTES ET PIECES JUSTIFICATIVES
iS2
pedites alios iiitiiiilos; el, cuiilisus in Deo et Sanctitate Vestra, non dubito ipsum totaliter conculcare, quod in perpetuum non resurget, desiderate namque micbi grate consummalionis elTectum principia bona promittunt, et Spiritus Saneius et bcatissimi apostoli Petrus el l'aulus, quorum causam prosequor, gressus meos dirigunt el dispomint, id tenens experieniia docente certis.simum et per ea, que licel iiidignus ab ore Sanctitaiis Vestre me recolo audivisse, quod hoc quod pro servitio el honore Dei eljustitia, pace et libertate aime urbis vestre, et securitate omnium peregrinorum, et aliorum viatorum est ordinatum et faetum, gérai Sanctitas Vestra gratum, eui seraper plaeuerunt juste, pie, sancte, et laudabiles actiones, per quas ad apo.stolalumVestra Sanetitasestpromota, supplieans, quateniis dignemini non credere quibuscumque de euria vel de urbe sinistro oeulo respieientibus urbera vestram et sanetissimum statum istum, et spécialité!' illis, a quorum laucibus et ore leouico semiglutitum populum Spiritus Sanctus traxit in me, dignemini ipsum vestrum populum et me habere Dei intuitu commendatos, ut lanlorum bonorum (om. rouititudo), in qua sanele Eeclesie et Saiietilatis Vestre hoiior queritur el augelur, non depereat nec decrescat, imo semper de bono in melius augeatur.
Nec omitio quod nobiles urbis, quos usque pridie reliuui carceratos, relaxavi, qui omnes futuris adesse lionoribus inee militie se lelis préparant faeiebus, et ut ipsi non veniant ad ruinant, in tantum suul populo odiosi ; et sumpta predicta mililia dispono in feslo sancte Marie de mense augusti laurea tribunitia euronari solita in honoris præmium hactenus dari tribunis ab antiquo, et prout eis promolis interdum ab aratris ad honores non erat pudori redire perfeclo regimine ad arairum, sic me non pudebil redire ad calamum sieut prius; ecterum eupio scire Sanctitatem Vestram, quod .seiens ad omis tanti offieii, quod semper augetur, meos humeros imbecilles jam bis proposai in pleno consilio, quod oflirium hujusmodi regiminis singulo trimestri tempore linirelur, et assumeretur novus ofBeialis ad illud, hoc ratioue multipliei persuadens, et quod proinde poterant in hujusmodi officiis muiti cives tieri per exereitum virluosi, ïamen, Pater Sauctissime, omnes de consilio, hic veslibus laceralis, hic laerimis manans, ille faciam ungue secans, omnes conjuncti ininis pre dolore clamabant, prius singuli moriamur, quam nos amodo alterius, quam vestrum regimen babeamus salis enim et cum desiructionibus et servitutibus uostris sumus qualitalem alterius regiminis jam ex-
NOTKS ET PIÈCES JUSTIEICATIVES. «83
perli, et videmus ad oculos, quod Spiritus Sanctus pro te in civitate ista tôt mirucula operatur, quod in diebus istis vivimus et vivenius in justitia et pace et dulcissinia libertate ; propter quod, Sanctis.sime Pater, nec invitum oportuit remanere, facturuni mente et opéré, quidquid poterit mea devotio, et obsequiis et honore sancte Ecclesie et Veslre Clementissimc Sanctitatis, cui supplice reverenter, quatenus di^'nemini pro Ueo vestris mandare ufliciaiibus presentibus et futuris in patrimonio, quod servent in jure et in virtute constantiani nec donec et blanditiis romanorum magnatum vestram almam urbem cnpientium absorbere se falli permittant in contrarium hujus status. Fridie namque capitaneus Patrimonii, qui favebat bosti Uei et Ecclesie contra urbem et statuin presentem, quasi ymoiirmiter Ueo vindice, et cooperantibus beatis apostolis Petro et Paulo, quorum causa agitur, subito expiravit, et sic credo indubie et spero firmissime in Deo, cujus sunt occulta Judicia, idem evenire debere singuiis, qui buic sancto statui présumèrent contraire. Ue juribus autem Ecclesie, que conservari illesa augerique intentjo mea querit, et rausis, que verterent inter eam et populum romanum, ut judex médius haberetur, tamen semper fi.at et Ket per me, quod Sanctitati Vestre gratum extiterit et acceptum. Nec miretur Sanctitatis Vestre opinio, si super hiis vester populus romanus non scribit, euin per Uei graliam popuius et ego in eodem velle sistamus, et pro parte dicti vestri romani populi cito ambassiator ad pedes vestre Clemeutie transmittelur. Dat. in Capitolio urbis vestre, ubi régnante justitia vigeo recto corde, XXVll die mensis julii, XV indictioiie, liberlatis reipublice anno primo.
Et quia istarum litterarum transmissio dilata est propter nuntii tarditatem, post datam Vestre signifîco Sanctitati, quod in calendis augusti, die pontiGcali et impérial!, per mauus omnium prelatorum urbis, nec non et ipsius aime urbis et inilitum et ipsorum syndicorum urbis et civitatum Tuscic et vicinarum, Spiritus Sanctus me licet indignum in Lateranensi Ecclesia dignatus est ad niilitiam promovere, et in paragonica peivi, in qua Constantinus extiterit baptisatus, re. cepi lavacrum militare, et congregato toto urbis populo, et civitatum aliarum hominibus inGnitis, prout a Spiritu Sancto processit, de cousensu venerabilis vestri in urbe vicarii nobis in omnibus assistentis, ad civilitatem urbis recepi omnes Tuscie civitates, omnes et singulos electos, electores et quicumque in electione romani imperii ac ipso imperio jus pretendunt, général! edicto citavi, ut cum eorum jii-
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
ribusquisque ad feslumPenthecostes proximc futurum in urbe coram vicario vestro el me ipsoque romano populo debeant comparere; alioquin, prout de jure fuerit, in ipsius eleclionis negolio procedetur. Qunm autem honesta et pura ad actum citationis hujusmodi Spil'itus Sancti provisio me indùxit, ut electorum et eligentium inquietatio talis inter eos virium ambiguitatem inducat, et ipsa dubietas ad sanclam romanam Ecclesiam et Sanctitatem Vestram cum reverentia majori recurrere cogat eos, ymo Deum et sedem eamdem Vestramquc Sanctitatem dcvotius et rcverentius recognoscant, et ut impius armorum strepitus et efTusio sevissima sanguinis christiani dcpereant, et vigeat pax ubique, ambassiatorum vestri romani populi atque mea ad Sanctitatem Vestram, regesFrancorum et Anglic, etsingulos alios reges catholice lidei notabilesque duces, principes, nec non ad predictos electos et electores ambassiata precipua et bonorabilis dirigi* tur; omnia namque cum reverentia et bonore Sanctitatis Vestre continue operabor, a quibus non desistam, quamdiu fuerit michi vita, et cum auxilio Spiritus Sancti spes certa me confovet, quod in anno Domini jubileo Vestra Sanctitas erit Homæ, ac imperalor vobiscum, /juod unum erit ovile et unus pastor, per gratie ejusdem Spiritus Sancti in paucorum dieriim circule sub meo regimine rcmpublicam liberavit, et auxit, et in kalendis augusti, prefatis ad militiam mea bumilitas est prumota, miebi Augusti nomen et titulus est, ut infra scribitur, attributus. Dat. ut supra die V augusti.
liumilis crealura, camiidntns, Spiritus Sancti miles, Micolaus severus cl clcmcns, liboralor Urbis, zcbtor Italie, amator oi Imk et tribunus augu&tus SC ad pedum oscula beatorum.
Nec Vestram lateat Sanctitatem, quod heri IV° presentis
mensis augusti fui pro parte regis Ungarie rcqnisitus, et pro ejus miebi fuit parte oblatiim dare michi in quolibet meo exercitu quingentos équités stipendiis ejus, quoties michi exislero opportunum, et quod placerct michi, quod ipse possetstipendiare in urbe mille équités, quos volebat, et pro ipsorum stipendiis obtulit se soluturuiu ad meam et ipsorum equitum voluntatem ; ego vero id nolui acceptare, imo renuntiavi expresse, et favi alteri parti et favebo imposlerum ob vestri reverentiani juxta posse.
NOTES ET PIECES JUSTIFICATIVES
n^rol de cilaiion dos ouiporours oi des diectears. (Xauusc. de Pclzi l.)
Ad honorem et gloriani summi Del Patris, Filii et Spiritus Sancti, et beatorum apostolorum Pétri et Pauli, sancti Johannis Baptiste in cujus sanetLssimo templo in Ecclesia (emend. concha) videlicct sanetissimi principis gloriose memorie domini Constantini iniperatoris christianissimi et Augusti baptisraura et lavacrum glorie militaris recepimus {Dans le manuscrit de Turin on Ut : Sancto templo in conca sancti principis et gloriosæ memoriæ sancti Constantini imperatoris Christi amicissimi et Augusti lavatorium et baptismum glorioso militari accepimus, præfulgentem ; et dans Ilocsemius : Sacratissimo templo in concha videlicet sacratissimi principis gloriam militarera accepimus præfulgente.) prefulgente tilulo Spiritus Sancti, cujus indignusservus et miles existimus, nec non ad reverentiara et bonorem sancte romane matris Ecclesie et domini nostri summi pontificis, et statum prosperum et augmentum sancte romane urbis, sacre Italie et tolius lidei ebristiane.
Nos candidates Spiritus Sancti miles, Nicolaus, severus et clemens, liberator urbis, zclator Italie, amator orbis, tribunus [augustus, volontés et desiderantes donum Spiritus Sancti tant in urbe quam per universam Italiam rccipi et augeri, ac voluntates, benignitates et liberalilates antiquorum Romanorum principum, quantum a Deo nobis permittetur (Dans Hoesemius : Donum Spiritus Sancti et libertates antiquorum romanorum principum imitari. Dans le manuscrit de Turin : Domini Spiritus Sancti et libertates antiquorum romanorum principum, quomodoa nobis promitiiuir, imitari.) imitari, notum facirous, quod pridem post assumptuum a nobis tribunatus oflicium, romanus populus, de consilio omnium et singulorum judicum, .sapientum et advocalorum urbis, recognovit se habere adbuc illam auctoritatem et potestatem et jurisdictionem in toto orbe terrarum, quas babuit in principio et summo augmenta urbis prefate, et omnia privilégia facta in prejudicium juris, auctoritatis, potestatis et jurisdictionis hujusmodi revocavil expresse.
Nos itaque propter auctoritatem, potestatem et jurisdictionem antiquam et arbitrariam potestatem nobis concessani a romano populo
JH6 NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
in publico parlamento, et nupcr a domino noslro summo pontilice, ut patet per publicas et apostolicas bullas ejus, ne videarour de gratia et Dono Spiritus Sancti ingrati quomodolibet vel avari tam romane populo quam populis sacre Italie supradictis, et ne per negligentiam jura et jurisdictiones romani populi permittamus amplius deperire, auctoritalc et gralia dicti Spiritus Sancti (emendo : Dei et Spiritus Sancti), et Omni modo jure et forma quibus melius possiimus et debemus, decernimus, declaramus et pronuutiamus ipsam sanctam romanam urbeni, caput orbis et fundamentum fideichristiane, ac omnes et siiigulas civitates Italie libéras esse, et casdem ad cautelam intégré libertati dcdimus et donamus ac omnes prcfatos populos totius saerc Italie liberos esse censemus, et a nunc omnes prefatos populos et cives civitatum Italie facimus, declaramus et pronuntiamus cives esse romanos, romane libertatis privilégia de cetero volumus eos gaudere.
Item eadem aiictoritate et gratia Dei et Spiritus Sancti ac romani populi supradieli dicimus, confitcmur ac etiam declaramus, romani imperii clectionem, jurisdictionem et monarchiam totius sacri imperii ad ipsam almam urbem et ejus populum ncc non ad universam sacram Italiam pertinerc, et ad easdera esse légitimé devoluta multis rationibns et causis, quas facienius suo loco cttempore declarari, dantes et preGgentes in bis scriptis omnibus et singulis prelatis, imperatoribus electis et electoribus, regibus ducibus, principihus, comitibus, marrhionibus, populis, universitatibus, et quibiisciimque aliis in specie et commun! cujuscumque preeminentie status et conditionibus existant, contradicerc volentibus sé (emcnd. seu, comme portent Iloc*einius cl le manuscrit de T nrin} in clectione prefata et in ipso imperio auctoritatem et potestatem pretendentihus quoquoqiodo terminum bine ad festum Pache Penlhecostes proxime futuruin, quod infra dictum terminum in ipsa aima urbe et sacrosanta Lateranciisi Ecclesia coram nobis et aliis ofGcialibus domini nostri pape et romani populi debeant cum eorum juribus comparere; alioquin a dicto terminp in antea procedemus secuiidum quod de jure fuerit et Spiritus Sancti gratia ininistrabit. Et nichilominus ad predicta omnia citari in specie faciemus (em. ; facimus] illustres principes infra scriptos :
Dominum Ludovicum, ducem Bavarie ; 1 1“> «■ asvrani Roinanonim
... /Il n I • 1 inippraloffs \r'l îiiipr»
üominum Garoluin, regem Bohemie ; | hum jam Hmov
Dominum ducem Bavarie ;
NOTES ET PIECES JUSTII-ICATIVES.
Dominum ducem Austrie ;
Doniinum Marchionem Drmidcnburgie;
Dominum archicpiscopum Moguntinensem ;
Ilominum archiepiscopum Treverensem ;
Dominum archiepiscopum Coloniensem ;
Dominum ducem Saxonie.
iDan» l’exemplaire que renferme, la Chronique de Modène (Chronicon Mutinense), publiée par Muratori clans le ternie XV Berum italic. script., page 609, on lit : Dominum marchionem Brandeburgensem camerarium, dominum ducem Bavarie dapifenim, dominum ducem Saxonie ensis poriitorcm, dominum comitem palatinum pincernam, dominum archiepiscopum Moguntinum canccllarium Germaniæ, dominum archiepiscopum Treverensem cancellarium Gailiæ, dominum archiepiscopum Coloniensem cancellarium Italiæ), quod in diclis urbe et loco infra terminum supradictiim coram nobis et aliis ofCcialibus domini nostri papæ et romani populi debeant personaliler comparere ; alioquin, ut prædicitur, procedetur coram nobis (omitlend. cor. nob. Ilocscmius et le manuscrit de Turin) corum absentia et contumacia non obslantc.
In predictis autem omnibus et singulis nostris aelibus et processibus et execulionibus quibuscunque, aucloritali et jurisdiclioni sanclc malris Ecclesie et domini nostri pape ac Sacri Collcgii in nullo voliimus derogari, quin vmo volumus ad augmentum et honorem eorundem semper actus nostros dirigere et, ut tenemur, per omnia imilari. Judic. \V raensis augusti, die prima, predicta fuerunt publicata coram romano populo et approbata per ipsum populum existentem in platca Ecclesie Lateranensis, présenté domino vicario domini pape, domino Paulo del Conte, domino Goufrido Scolo, fratre Jacobo prcceptore Sancti Spiritus, fratre Ugolino ordinis Predicalorum, domino Francisco de Welictro judice, domino Angelo de Tibure judicc, domino Mattlieo de Beale judice, PetroDonali Granclli el Paulo domini de Fiistis.
NOTES ET PIECES JUSTIFICATIVES
Loiirc <’oU di Tllrnzi à rcmprrcar Charles IV, crrite probablemnu au mois de juillet l&SO. ()lanttsr. de l'elzel.)
Serenissime César Auguste. Placuit Serenitati Vestre pelere, ut, que coram imperiali conspeclu ore narraveram , referre ciirarem propriam per scripturam. Letor equiilem, dum venerim ad civitatem regiam, in qua a terra argenlum purgatur et aiiruni, examinationc purgeiitur etiam verba nica, in quibus si forsitan error suspectus existeret, tum arbitrer miebi expedire salubriter, si' omnis actus .erroneus aliorum prudentium eliminationibus excludatur. Quis ego sim, et qualis révéra fuerim pro ecclesiarum , monasteriorum, hospilalium, miserabilium personarum et popularium omnium defensione parilcr cl salut.c, qualis etiam pro peregrinis, viatoribus et omnibus volentibus pure et de proprio vivere sine dolo, qualis et quaiitus adversus omnes tyrannos Italie pariler et latrones, dissimulait vcl occultari non potest, tanquam situ civitas supra montem. Hoc namque sedes apostolica, romaiius et omnis itulicus populus non ignorât, et ipse clcrus et jicregrinalio approbanl ab experto, imniorlalisdeniiiucfamamultisacquisila sudoribus et periculis, licet brevi, obscurum me vivere non permittit. Yerum dum ex amplitudine felicitatis cl glorie, quibus indesinenter me Dominus elevaret , vane gloric et pompe mundane fraudibus me vertissem, sicut Deus corrector justissimus bene disposuit, ceciderunt status mei flores et fructus, et faclus snm sterilis usqne ad tempus, sicut arbor ventorum austerilatibus denudata. Deinde transductus ad tollerandas angustias et tribulaliones multipliées, quibus Deus voluit mcam superbiam suis tamen manibus hucusque demolirc. Denique de imperiali honore et cusarca majestate confisns dico, licet contra quamdam inibitionem michi factam ab bomine, de quo loquar, qui miclii flxit occultum negotium et secirtum, sicut alias regie exposui majestati, quod dum a facie persequentium inimicorum aufugerem, quos alias Dco volentc prostravi, non tamen pulsiis ab bomine, sed à Deo, et sponte in parlamgnto piiblico coram populo tribiinali corona et sceptro juslicie solempniter resignatis, recessi populo lacrymante, mansique in solitudine, expectans eum qui me a pusillanimitate salvaret; et etiam tempeslate nbi in nralionihus nnn cnm bercmitis in montilms Apru-
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES. . 489
niais in regno Apulie constiiutis in pauperitaiis babitu sum moratus, et dum jam per menses trigcnta quadam arta vita quodammodo laborassem suporvenit frater quidam nomine Angélus de monte Vulcani, se asserens heremitam, quem multi heremiti, ut asseritur, reverentur. Hic me nomine proprio salutavit, in qua qiiidem salutatione satis obstupui, eo quod nomen meum erat apud ceteros occultum, dixitque michi , quod satis pro ista vice in deserto pro me ipso vaeaveram, et quod deinceps oportebat me pro universali plus quam de proprio commodo laborare, aperiens michi quod divina revelatione sibi innotuerat me ibidem permanere, subjungcns quod Deus intendit ad universalem reformationem a multis viris spiritualibus jam predictam, et boc potissime precibus et iiistantia Yirginis gloriose; et quod Deus morlalitalem magnam et terre motus propter peccata mulia immiserat, et ad flagcllum aliud gravius intendebat propter paslores et populos incorrectos, quibus quidem tlagellis ante adventum beati Francisci Ecclesiam et populum casligare et terribiliter sagittare, sed ad instantiam ipsorum duorum Dominici videlicct et Francisci, qui, ut asserit, in spiritu Enoch et Helie predicantes Dei Ecclesiam tune recentcm penitus sustentarunt, prorogatum est Dei judicium iisque ad tempus presens. Sed quia Jam, ut dixit, non est qui faciat bonum, non est usque ad unum, nec etiam ipsi electi ad sustentationem Eccicsiæ virtutes retinent primitivas, idcirco Deus merito indignatus biijusmodi, preparavit et préparât ultionem, et quod in brevi erunt magne novitates, presertim pro reformatione Ecclesie ad statum pristine sanctitatis cum magna pace non solum inter cbristicülassedinterCbristianos et etiam Saracenos, quos sub uno proxime futuro pastore Spiritus Sancti gratia perlustrabit ; asserens quod tempus instat, in quo Spiritus Sancti tempus ingreditur, in quo Deus ab hominibus cognoscetur; item (quod) ad hujusmodi spiritualis negotii proseculionem electus sit adeo vir sanctus revelatione divina ab omnibus cognosceudiis, qui una cum electo imperatore orbem terrarum multipliciter reformabunt, exclusis a pastoribus Ecclesie superfluitatibus deliciarum temporalium caducarnm. Interrogatus subjunxit quod quidam sub quodam pastore Ecclesie morlilicatus vel mortuus quatriduanus resurget, ad cujus vocem liet inter pastores Ecclesie terror magiius et fuga, in qua etiam summus pontifex erit in periculo personali, et quod deinde idem pastor angelicus Ecclesie Dei quasi ruenti succurret non minus etiam quam Franciseus, et totum statum Ecclesie reformabit, lietqne de thesaii-
NOTES ET PIECES JUSTIFICATIVES
ris ecclesiaslicis templum Dei magnum ad honorem Sancti Spiritus dedicatum, quod Jérusalem vocabitur, et ibidem adorandum infidèles renient etiam ex Egipto. Consuluit itaque michi, ut ad premonendum romanum Cesarem, qui extitit in ordine Augustorum centesimus, laborare penitus non differrem, sibique consiliis et atixiliis assisterem ut precursor, ncc dubitarem quia cito romana civitas papali et augustali sit diademate decoranda, cum jam sinl anni XL oompleti quibus archa Domini translata de Jérusalem permansit propter peceala hominum debiium extra locum. Dixit autem quod acceptum habuissetÂltissimus, sijubileo anno L nuper facto, juxiadivinum preceptum in Leviiico designatum, reversa fuisset ad propriam mansionem.
Yerum, dum ego de verbis liujusmodi dubitarem et baberem adventum ad Cesarem ex quadara mea arrogantia antiqua suspectqum, ille tune michi quasdam diversorura spirilualium virorum exiiibuit prophetias, easque michi exposait tanquam breviter completuras; et licet magnam partem earum noverim adimpletam, tameii de reliquis illud teneo, quod Ecclesia Uei tenel. llecepi itaque illas et ad iter me exposai, timens ne, si a Dco hoc eveniebat negotium, per roei desidiam contumax apparercm ; et sic confirmato quodammodo corde, veni ad pcdes ccsareos, illas ostendens puro animo, ut audistis. In eo vero quod me ille monuit vestris obscquiis me daturum, et si nunquam aliquis hoc monuerit, me offcrrc obsequiis romani principis, existimo rectc factum, ncc possum ab aliquo viro diligente justitiam deprehendi, si vobi.s qui estis dominas noster et princeps canonice et juste eicctus, obtuli me facturum et curaturum cum romano populo et cum aliis Italie populis qui alias imperio rcstiterunt, quod vos habeatis viam pacilicam et sine sanguine preparatam, et quod adventus rester non sit causa desolationis urbis et totius patrie circumslantis, sicut adventus aliorum predecessorum vestrorura. Verum unde culpa emanaverit, novitDeus, ncc est aliquis potens Italicus, qui possit in hac parte conferrc quantum ego, qui a Romanis omnibus desideror et expector et diligor pre ceteris Italicis ab omiii populo circumstanti, nam Ursinos etCoInmpnenses haborc non poteritis uniformes, sicut imperatores alii sunt experti, sed sub meo regimine ipsos prostratos habebitis et totum popnium sine divisione quacuiique. De his omnibus poterit Yestra Serenitas raelius informari et providere, si poteritis cum aliquo alio ve.stro domestico et extraneo facere meliiis, quam mecum in Italia facta vcslra. Obtuli Sereni-
tati regie filium meuin obsidem, nam paratus sum pro sainte populi Isaac unigenitum immolare, amor equidem reipublice magis quam Imperii meaccendil, ut reformetur justicia jamdefuncta. Quecumque peto cum parvo vestro favore in stalum prodeunt et in luccm, nec pcto favores, ut multum illis indigeaiu, sed ut meum regimen imperiali licentia justibcatum apud conscientiam meam existât, quoniara adiilter est omnis rector Romanorum in temporalibus, si Imperionon vacante prêter imperatoris licentiam nomen accipiat gubernantis, sed forsan impediente Satana, prout consuevit sepius, opus bonum differitur, qund adesse verissimiliter excurabam ; verum, quia a Deo oinnis polestas est, ipse per suam gratiam pro sainte miindi dirigat vias vestras.
Fxirait d'un/* l«»uro do PHrarque h Francisco Nello, prieur de l*égils«‘ des Sainu A*|>ôirfs, à
Florence.
.... Quod liodiernum est, bis ad te perlatum literis accipies. Poesis divinum et paucorum hominum jam vulgari, ne prophanari dicam ac prostitui, cepit. Niliil est quod indignantius feram ; tu amice, si stomachum tuum novi, ferre nullo posses modo. Nunqiiam, Athenis aut Rome, numquam Omeri Virgiliiquc temporibus taiituj sermo de vatibus fuit, quantus est ad ripam Rodani etate bac, cum tamen nullo unquam loco aut tempore tam nullam rei hujus notitiam fuisse arbitror. Volo bilem risu lenias, et discas inter tristia jocari. .Venit ad curiam nuper, imo vero non venit, sed captiviis ductus est Nicolaus Laureiitius, oliin late formidatus tribunus urbis Rome, nunc omnium hominum miserrimus, et quod extremum mali genus est, nescioanne valde miser, sic minime miserabilis. Qui cura in Capitolio tanta cum gloria mori posset, boemicum et niox Icmovicensem carcerem tanto suo et romani nominis et reipublice ludibrio sustinuit. In quo laudando monendoque quantus hic calarous fiierit, notius est forte, quam vellem. Amabam virlulem, laiidabam propositura, mirabarque animum viri, gratulabar Italie, aime urbis imperium, muiidi totius requiem providebam, tôt ex radi<-ibus oric'ens gaudium dissimulare non poteram. videbarque mihi totius glorie particeps, si currenti sibi .stimulos addidissem, quos, ut niiiicii ejus testaliantiir et littere, in
492 NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
vcrbis meis aculissimos sentiebal, (anto ego magis ardebam adji> ciebamque animum, si quid exrogUare possem, quod fervcns illud ingenium inilammaret ; et qui probe nossem nulla re magis quam gloria et laudibus gcaerosum pectus inardescere, et inserebam laudes magnificas et multorum forte judicio nimias, sed mea opinione verissimas, preteritumque commendans hortabar ad reliqua. Fxtant aliquot mee cpistole, quarum me hodie non penitus pudet, divinare enimnon soleo ; atque utiiram me ipse etiam divinasset; profecto autem quod, dum seriberem, agebat acturusque videbatur, non mea tantum sed totiu.s humani generis laude et admiratione diguissimum crat; an tamen ob hoc unum eradende sint, nescio, quod turpiter vivere maluit, quam honeste mori ; sed de impossibilibus non est L'onsultatio, etsi enim delere illa valde velim, non potcro, in publicum egressa mei juris esse desierunt. Itaque ceptum sequor.
Intravit curiam humilis atque contemptus is qui malos orbe toto tremefecit et terruit,bonos spe letissima atque expectationecomplevit, et universo quondam populo romano italiearumque urbium primatibus eomitalus, ut aiunt, duobus bic illic stipalus satellitibus ibat infelix plèbe obvia videndique avida faeiem ejus, cujus modo lam clarum nomeii audierat. Erat autem a romano rege ad romanum pontifleem missus. 0 mirum commercium, non audeo quod sequitur dicere, ncque hoc ipsum dieerc, sed quod ineeperam! L’t ergo pervenit illico, pontifex maximus tribus e numéro principum ccclesie causant ejus discernendam dédit, quibus impositum est vidcant quo supplieii generc dignus sit qui rempublicam liberam esse voluit. 0 tempora ! o mores ! o sepe niihi cxclamatio repetonda ! Est quidem, fateor, Omni supplicio dignus, quia quod voluit non adeo perseveranter voluit, ut debuit et rerum status iieeessita.sque poscebant. sed libertalis patroeinium professas, libertatis hostes cum opprimere simul omnes posset, quam faciiltatcm nulli unquam imperatori fortuna concesserat , dimisit armatos. O diram tetramque ealigincm sepe in inediis maximarum rerum conulibus mortalium se luminibus ingerentem ! nempe si alterain tantum eognominissui partem et non illam, que morbo reipublice necessaria erat, diei, enim se severuin clemeiitemque volebat, si ergo elementiam solam in publicos parrieidas exercere deerevcral, poterat eos nocendi instrumentis omnibus excussos precipueque superbis arcibus exarmalos vite relinquere, atque ita urbi romane vel de hostibus cives vel de timendis hostibus contempnendos faeerc, de qiia re non < riosam me sibi lune cpistolam
NOTES ET PIECES JUSTIFICATIVES
.scripüisse sum memor, cui-si habita iidcs csset, alio loco respublica slart't, nec Roma hodie serva foret, nec ipse captivus. Certe ncque boc quod .sequitur, qualiter excusari possil, intelligo, quod cum in se bonorum tutelam et nialorum exlenninium suscepi.sset, post non lougum tempus, ipse forte causant noverit, ego enim eutn postca non vidi, sed malcfacti ratio procul dubio etsi ab homine diserto aliqua iingi possit, vera tamen esse penitus nulla potest, repente mutatus animo ac moribus non sine gravi periculo nutuque bonorum niali favere totumque se illis credere incepit; atque ulinam ex malis non pessimos elegisset, de quo alia ctiam ad eundem epistola mea est, nondum prolapsa jam nutante republica. Hec hactenus, loquor enim ardentius et per singulos orationis mee passus subsiste mestus, ut vides, ut qui in illo viro ultimam libertalis italice spem posueram, quem diu ante mihi cognitum dilectumque post clarissimum illud opus assumptum colere ante alios mirarique promiseram. ideo que quanto magis speravi, tanto nunc magis doleo spe prorepta, faleorque, qualiscunque sit finis, adhuc non possum principium non mirari.
Yenit autem non vinctus, hoc unum defuit publico pudori, ceterum eo habitu, ut spei nihil esset in fuga; inque ipso civitatis ingressii de me quesivit infelix, an in curia essem, seu opem forte aliquam ex me sperans, que in me, quod ego quidem noverim nulla est, seu sola vcteris eisque ipsis in locis contracte olini amicitie memmoria. Nunc ergo viri salus, de cujus manu tôt populorum salus incolumitasque pendebant, de manibus pendet alienis, vita simul et fama in ambiguo sunt, non advertes, quum vibrante sententia vel intestabilem ilium audies vel extinctum; vel extingui quidem cujuscunque mortalis licet sanctissimum corpus potest, atneque mortem neque infamiam virtus timet, inviolabilis est, nulli prorsus injurie, nullis telis obnoxia. Utinam non ipse suum decus vel dcsidia vel mutatione proposili deformasset 1 nil sibi nisi in corpore ab bac sententia metuendum esset, quamvis ne nunc quidem ullum inde sibi famé discrimen impendeat apud eos, qui veram gloriam falsumque dedccus non opinione vulgari sed quibusdam certioribus suis notis examinant, et, eventus virorum illustrium virtutis non fortune judicio metiuntur. Quod ita esse ex objecti criminis quaiitate pcrpenditur, nibil enim ex cis, que bonis omnibus in illo viro displicent, arguitur, ncque omnino finis sed principii reus est; non sibi objicitur quod malis adheserit, quod libertatem destituent, quod c Gapitolio fugerit, cum nusquam honestius vivcre.
NOTKS t r l’IECES JlSiTlHCATlVES.
iiusquam gluriosius inori possel. Quid ergo il'ud uiium sibi crimen opponilur? linde si condcmnatus fuerit, non m hi quidem infainis sed elerna decoratus gloria videbitur, quod scilicet cogUare ausus sit, ut salvam ac liberam vellet esse rempublirara et de roroano imperio dcque romanis potestatibus Rome agi ; o cruce vulturibusque dignum scelus ! Romanum doluisse quod patriam suani, Jure omnium dominant, servam vilissimorum homiiium videret, bec cerle criminis summa est, hinc supplicium poscitur.
In hoc statu, ut jani tandem audias cur incepi, habeasque quod rideas post dolurem, uiiam sibi relictam spem salutis amicorum liiteris edidici, quod vulgo fama percrebuerit , poetam ilium esse clarissimum, itaque nephas videri lalem et lam sacro studio deditum hominem violare, ilia quidem preclara sententia Jam in vulgus elTusa, qua pro Aulo Lioinio Arcbia præceptorc suo apud judices suos usus est Cicero, quam non apposui, quum oratiunem illam ab extremis olim Germanie advectam, dum loca ilia visendi ardore juvenili peragrarem, et anno altero in presentia vobis transmissam babetis sludioseque legitis, quod iii litleris inde venientibus recognosco. Quid vero nunc dicamfGaudeo equidem, et plus quam diei polest, gratulor tantum etiam nunc bonorcm musis esse, quod que niagis mireris, apud musarnm inscios, ut hominem alioquin ipsis judicibus invisum salvarc possint solo nomine. Quid plus sub Augusio Cesare meruissent, quando illis summus honor habitus, quandu ille vatum ex omni regione concursus Rome fuit ad spectandam preclarissimam illam faciem unici prineipis et amici poetarum et rerum Domini^ Quid amplius queso tum tributum musis esset, quam ut hominem, n'on laboro quanto dignum odio, odiosum certe, ueque cujus reum criminis, reum tamen convictumquc et confessum concordique voto judicum capitali sentencia feriendum, periculo mortis eripereiit. Iterum dicam, gaudeo gratulorque sibi et musis, sibi hoc esse présidium, musis hune hominem, neque ancipitis spei reo in extremis easibus hoc salutiferum poeté nomen invideo. Si me tamen interrogas, Nicolaus Laurentii vir faeundissimus est et ad persuadendum efÜcax et ad oratoriam promptus, dictator quoque dulcis ae lepidus non multe quidem sed suavis coloratcque senleneie. Poetas puto, qui communiter habentur, omnes Icgit, non tamen ideo magis est poeta quam textor idco, quia roanibus alienis texta elamyde induitur, et licet ad poete nomen perveniendum non sufGciat solum carmen sitque verissimum illud Horatii : Neque ('nim contexereverbum (llorat., : concludere ver-
NOTKS ET l’IÉCES JUSTIFICATIVES. 1Ü5
suni) dixeris esse salis, nec si quis scribit uti nos sermoni propiora, putes hune esse poetani, iste tameii minquam vel unicum carmen, quod ad aures meas venrrit, contexuit, neque enim dd id animum applieuit, sine quo nihil quantumlibet facile bene fit. Hoc tibi notum facerc plaçait', ut de assertoris olim publiée fortuna duleas, de insperata gaudeas salute, de salutis autem causa mccum pariter indigueris et redeas cogitesqiK!, siquidem, utinam accidat, sub clypeo poetico Nicolaus e lantis periculis evaserit, unde non evasurus essel Maro; sed sub bis judicibiis aliam ub causam periret, quum scilicet non poeta, sed negroman tiens haberetur.
Uilrc du Kgiilius Alboniu^ 4u pape limnciMit VI. iArcbi>. «olleg. Hisp. Alburiiul..
Büiionteu., vol. vi, n* 7).
Paler beatissime, tnandavi Nicolauin Laureulii in urbem; et licet nulla persona resistciiliani possil facerc... ([uod Sanetitas Veslra mihi commisit hucusque distuli propter mulla in quibus dubitabam contra, ut diclus dominus episcopiis Vestre Bratitudini clarius explicabit, concedo nunc quia isti nobilcs de Mareno minquam cessarunt nec cessant contra Ecclesiam... Fit Stephanellus de Columna pro augendo statum popularem dicte urbis ligas et uniones faciebat vel firmabat , nec illis per ilium bonum bominem Guidonem de Insula qui ibi erat senator resisti polerat, dictum Nicolaum Laurentii recognitum ab eis... prout... dictas episcopus... misi ad urbem, qui cum magno gaudio et honore fuit exceptas et introivil Capitolium... suisemulis: in isio principio bene se habet et spero in dies... quod si continuet factio... indubitatos Ecclesie rebelles per modum recognitionis , sicut bec et alia diclus episcopus Beatitudini Vestre plenius informabit oraculo vive vocis, cui dignetur Vestra Beatiludo credere in dicendis, quant Altissimus conservare dignetur incolumem... Dat. Vilerbii, die V august. 1554.
La difficulté extrême de lire l'original de celte lettre a forcé de laisser les lacunes (|u’on trouve dans la copie.
NOTES ET ITÊCES JUSTIFICATIVES
EilriU du iHulriHuc livre de l'UiMoire de Mompellicr, pirtie M, I. Il, pur niessire Cliarles d'E«rrfraille. r.liap. ii ; sur le voyage du pa|ie l'rbaio V à Slonlpellier.
Urbain V vint en cITet, comme il avoit fait es|)érer. Et c'est au commencemént de février 1,^67 que nos archives marquent son arrivée en cette ville.
Tout le monde sortit à sa reneontre. L’archevêque de Narbonne, Pierre de la Jugée, qui s’étoit rendu à Montpellier, epnduisit le clergé et les religieux bien avant au delà de Castelnau. Les curiaux du roi de France pour la part antique, et ceux du roi de Navare pour Montpellier, venoient ensuite; les consuls, avec un riche dais à huit bâtons, l'attendoient à Castelnau. On marque que ce dais éloit garni de plusieurs écussons aux armoiries du pape et à celles de la ville, avec vingt-quatre clochettes d'argent doré.
Le pape, suivi des cardinaux de Boulogne, de Canillac, de Terragonc et de Sarragoce, descendit au monastère des Augustins, qui étüit sur son chemin, pour y prendre les habits pontificaux, avec lesquels il vouloit faire son entrée. Après s’eii être revêtu, il s’avança vers la ville étant sous un dais porté par les consuls; et, à la porte du pile Saint-Gilles, il trouva le duc d'Anjou qui l'y attendoit pour le recevoir. Ce prince, à son approche, descendit de cheval et l'accompagna à pied jusqu’à l’Ilôtel de Ville, où l’on avoit préparé le logement du pape.
A peine y fut-il entré, qu’il alla du même pas à Notre-fiame-des- Tables, et, après y avoir fait sa prière, il revint à l'Hôtel de Ville, où il reçut les respects et les soumissions des seigneurs de la province, qui s’étoieiit rendus à Montpellier, et ensuite de tous les corps les plus considérables de la ville.
l’armi ceux qu'il distingua davantage, on marque le recteur de la part antique, qui étoit un vénérable vieillard avec qui Urbain V avoit conversé familièrement tandis qu'il cnseignoitic droit canon à Montpellier. Le pape l'embrassa fort tendrement et il écouta avec bonté une longue harangue qu'il lui fit, où il tâcha de lui exprimer sa joie particulière et celle de toute la ville. Il ne manqua point de rappeler dans son discours le voyage des papes, ses prédécesseurs, qui avoient honoré Maguelone et Montpellier de leur présence, sçavoir :
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES. 407
Urbain II, Gélase II, Caliste II, Alexandre III, Nicolas IV et Clément V. D'où il conclut que si la ville avoit été alors fort honorée, elle l'étoit incomparablement plus, ayant l'honneur de recevoir un pape qui avoit élé un de scs habitants, et qui, ayant illustré son Université, vouloit bien encore rhbnorer de sa visite dans le changement le plus éclatant de sa fortune.
Toutes les harangues finies, le pape, après dîner, voulut aller visiter l'église de Saint-Germain (qu'on bitissoit alors par son ordre). Il se fit revêtir de ses habits pontificaux, et monta à cheval, suivi des consuls, qui marchoient à pied après ses gardes. Il trouva l'église comme elle l'est encore, longue de vingt-huit toises dans œuvre, depuis la porte jusqu’au chevet, et large de quatorze depuis le fond d'une chapelle à l'autre. La nef a neuf toises de largeur, qui,' avec les deux et demie que chaque chapelle a de profondeur, font les quatorze toises. Néanmoins, le pape n’en parut pas content, et, en s'adressant à l’architecte : « J'avois mandé, dit-il, de bâtir une ^lise, « et vous n'avez fait qu’une chapelle. » Puis, en examinant le (ferrière du cloître ; « Vous faites, ajouta-t-il, la maison des serviteurs « plus grande que celle du maître, n Mais l'église étant trop avan. cée pour pouvoir y retoucher, on se contenta de la perfectionner et de la préparer pour la dédicace que le pape vouloit faire do grand autel.
Tandis qu’on y travailloit avec une diligence incroyable, les consuls employoient les orfèvres â un tabernacle d’aigent, où ils firent enchâsser une image de la Vierge, d'argent doré, dont le pape leur avoit fait présent, avec beaucoup de pierreries, pour orner tout l’ouvrage. Dès qu'il fut achevé, on le porta processionnellement dans la nouvelle église, le 30 janvier, où nos Annales marquent que l'archevéque de Narbonne officia en présence de Sa Sainteté, par ordre duquel il donna des pardons f^ort amples à ceux qui, étant contrits de leurs péchés, prendroient une bonne résolution de mieux vivre.
Enfin le jour de la dédicace fut marqué au 14 de février, où le pape s’étant rendu â la nouvelle église, consacra le grand autel à l'honneur de la Vierge Marie, de Dieu et de saint Benoit. Il marqua celui de la droite pour saint Biaise, et celui de la gauche pour saint Ger- •main ; après quoi il chanta la messe pontificalement, et bénit le peuple, en l'exhortant à la reconnoissance qu’il devoit à Dieu pour les biens qu’il en recevoit. Après midi on revint à l'église pour y chan- T. n. 32
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
ter vêpres, après lesquelles l’archevêque de Narbonne monta en chaire, et expliqua au peuple la cérémonie de la dédicace, qui, dans l'esprit de l'Église, nous représente, dit-il, la joie des saints à louer Dieu dans le ciel. Il publia ensuite les indulgences accordées par le pape, par les cardinaux et par les évêques qui sc trouvoient à Montpellier; car il n'y en eut aucun qui ne voulût répandre, en ce jour de fête, les gr&ces spirituelles dont la disposition leur est commise.
Le lendemain, 15 février, le pape donna des marques particulières de son estime à la Faculté de Droit, en nommant un de ses docteurs régent à l’évêché de Cahcrs, qui venoit de vaquer par la mort de Bertrand de Cardaillac. Le nouvel évêque étoit appelé Bec de Castelnau, docteur en droit, et actuellement lisant en l'Université de Montpellier, comme disent nos Annales. Il fut sacré le dimapcbe suivant, 21 du mois, avec quelques autres nouveaux évêques, dans l’église de Saint-Germain, par le cardinal de Canillac.
Pendant le séjour que le pape Urbain cinquième continua de faire A Montpellier, il accorda aux conseils diverses bulles, qu’on a pris grand soin d’insérer dans nos archives, où on les voit encore ; l'une est la confirmation de celle de Grégoire Vlll, qui défendoit aux ecclésiastiques d'exiger de l’argent pour les mariages et pour les sépultures; l’autre d’Honorë III, contre les exactions qu'on faisoit pour le droit de sépulture avant que d'ouvrir la terre. Par tin bref particulier, le pape Urbain continua la ceosivc que la ville de Montpellier faisoit au Saint-Siège depuis longtemps, en écus de monnoie courante ; et, par une grâce spéciale pour les marchands de la ville, il leur permit d'équiper six navires chargés de leurs marchandises pour commercer dans les terres du Soudan de Babylone, mais A la charge de ne pas lui apporter des armes prohibées, et de ne faire avec lui aucun traité qui pût nuire au passage des armées chrétiennes; voulant de plus qu'ils ne pussent transmettre A aucun autre le présent privilège.
Je crois ne devoir pas oublier la cérémonie que le pape fit le jour de la Chandeleur A l’église des Jacobins de cette ville, où la bénédiction des cierges ayant été faite pendant Matines dans le chapitre du couvent par le cardinal Anglic, le pape s’y rendit pendant l'office de Prime, y chanta solennellement la messe, et distribua les cierges, bénits A douze cardinaux et A quantité d'autres prélats, qui s'étoient rendus A Montpellier depuis son séjour en cette ville.
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
Enfin, le pape, qui méditoit un plus grand voyage, partit de Montpellier le huitième de mars pour se rendre à Avignon, jusques où nos consuls et les personnes les plus qualiûées de la ville allèrent l’accompagner.
ConstiliUinns a-gidieniirf.
Je dois à l’obligeance des RR. pères jésuites de la ville de Lyon d'avoir eu entre les mains un exemplaire des Conttitutions, appelées ægidiennes, du nom de celui qui en fut auteur. Comme je suppose, avec quelque raison, que ces Constitutions sont rares et peu connues, les lecteurs me sauront gré d'en donner ici une notice.
. Le cardinal Ægidius Albornoz a été vraiment le législateur de la Romagne, de la Marche d’Ancùnei defOmbrie, du duché de Spolete, en un mot, des provinces si glorieusement reconquises au Saint- Siège par ses armes. Depuis longtemps les populations de ces provinces, celles de la Marche d’Ancène surtout, gâtées d’abord par la tyrannie, puis corrompues par la licence, avaient perdu toute subordination, et vivaient dans une barbarie sauvage (1). Le célèbre légat entreprit de restaurer parmi ces populations l'état social et y réussit. Sa haute renommée, l’éclat de ses actions, que l’Italie entière admirait, l’habileté qui dirigeait ses conseils, l'autorité de son caractère personnel, la vigueur de son administration; finirent par triompher de ces masses démoralisées et par les ramener au* respect des lois. Le gouvernement du vainqueur de Tltalie devint pour elle une source de prospérité, comme il avait été pour l’Église une époque de gloire. Quand j’ai dit que les Constitutioru ægidiennes furent accueillies partout avec des transports unanimes et qu’elles acquirent un crédit égal à celui du droit canon lui-méme, je n’ai fait que signaler l’estime que ces ordonnances inspiraient aux peuples. Je dois ajouter que l’Église la partagea constamment. Les souverains pontifes comprirent de bonne heure l’importance de cette législation relativement aux contrées soumises â la domination du Saint-Siège apostolique, et l’ap-
(1) Picenus ager oniversa lulia ooinem fere humanilatem uoa cimi legibuf deperdiderat (Rodulpb., piua tard., in Proemio) •
;;oo NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES.
puyèrciit de toute leur autorité. Vers la fin du quinzième siècle. Sixte IV ordonnait aux légats a lalere, aux gouverneurs, ainsi qu'aux officiers chargés de les représenter, de veiller à l’inviolable exécution des décrets ægidiens. Léon \ promulgua de nouveau, approuva et confirma ces décrets au milieu du cinquième concile de Latran, déclarant formellement qu’il voulait qu’ils fussent suivis. En 1538, Paul III répétait ces injonctions de scs prédécesseurs, en y en ajoutant de nouvelles (1).
Telles qu'elles furent publiées par l’auteur, les Constitutions ægidiennes formaient six livres. Le premier se composait des lettres pontificales concernant la légation confiée au cardinal : c'était comme les pièce.s justificatives de ses pouvoirs. Le second contenait les constitutions relatives aux recteurs et aux officiers chargés de protéger et de maintenir les droits de l'Église et de l'État. Le troisième renfermait les constitutions qui réglaient l'office des recteurs efdes juges dans les matières spirituelles. Le quatrième réunissait les constitutions pénales. On lisait dans le cinquième ce qui regardait l'office des juges dans les causes purement civiles. Enfin le sixième traitait des fonctions des juges d’appel. Toutc.s les constitutions comprises dans ces six livres n’étaient pas d'Albornoz. L'illustre cardinal eu avait trouvé un certain nombre parmi les actes des légats antérieurs. Mais, comme elles étaient tombées en désuétude avant lui, il les avait, pour ainsi dire, fait revivre en se les appropriant et en leur donnant la sanction de son autorité.
Il y avait déjà quatre-vingts ans que rimprimcric était connue en Europe, et l’on n'avait point encore songé à appliquer aux Constitutions du législateur de la Romagne le mode de publicité que recevaient, de toutes parts, des œuvrés bien moins importantes que la sienne ; et l'on se contentait des manuscrits dressés à l'époque de la première compilation, exemplaires devenus insuffisants par la promulgation de beaucoup de nouvelles ordonnances que les circon ■ stances ou le besoin d'interprétation avaient successivement rendues nécessaires. Enfin, Rodolphe Pio, cardinal de Carpo, légat dans la Marche d'Ancône sous le pontificat de Paul III, conçut le projet de faire imprimer l’œuvre de son illustre prédécesseur. Ce projet fut approuvé de Paul III, qui consentit à faire lui-méme une partie des
(t) Voir In bulle par laijucllc ce poiitifc .ipproure le recueil des Constitutions Kgidiennes *
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES. oOI -
frais de réditioii. Rodolphe Pio fil donc de nouveau compiler les Conslilulions œgidienne» par une commission de savants jurisconsultes. 11 a cru devoir conserver Mans sa préface les noms de ses collaborateurs. Ce furent Jean-Baptiste Ciuppardello , Papyrio Virginie, Fabio Alavolino, Juliano Brolio, Octavio Ferro, Bar- Iholomeo Appogio, Philippe Gyptio , 'Angclo Androtio, Francesco Jardine, Jean-Baptiste Braccono, Franceschino Bodolphino, Leonardo Mancinello, Leonardo Blancutio, Jean-Pierre Fideli, Bernardine Buffo et Nicolas Farfaro; Rodolphe Pio dirigea lui-niémc leurs travaux.
Ces compilateurs respectèrent l’ordre dans lequel ces Constitutions avaient été primitivement publiées-, ils ne firent que corriger les fautes que la négligence des copistes avait laissées s’introduire dans le texte, et ajoutèrent à chaque livre les ordonnances postérieures. Le recueil de Rodolphe Pio forme un volume petit in-folio de cent quarante-sept feuillets, selon la manière de numéroter à l'époque : ce qui fait deux cent quatre-vingt-quatorze pages. 11 fut imprimé à Rome, et porte à la fin le millésime MDXLlll.
Nous avons dit que le premier livre des Constitutions œgidiennes contient simplement les lettres ponlilicales relatives à la légation du cardinal. L’œuvre d’Alhornoz ne commence qu'au second livre. Là, il définit les attributions des recteurs de provinces, le nombre et les distinctions respectives de leurs offices, les fonctions des juges; il déroule, en un mol, tout son système administratif. Or, soit que le législateur ait trouvé dans les traditions des provinces les éléments de te système, soit que son expérience les lui ait révélés, ce système accuse une science dont le génie seul possède le secret.
Nous n’analyserons pas ce corps de législation. Les dispositions qu’il renferme, trop étrangères à l’état de notre civilisation, n’auraient pour nous qu’un faible intérêt. Nous nous contenterons de citer, comme plus particulièrement remarquables en fait de sagesse, le quatrième livre, qui est la partie pénale des Constitutions, et le cinquième, oit il est question du devoir des juges.
En général, ce qui frappe dans l’œuvre législative du grand cardinal, c’est la connaissance approfondie des hommes et des choses, le bon sens pratique. On voit que toutes les dispositions qu’elle renferme répondent parfaitement à l’esprit, aux besoins moraux et matériels de la société à laquelle elles s’adressent. Rien de spéculatif, d’inutile et de hasardé : tout va au but. Aussi les Constitutions
S02 NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES
xgidiennes ont-elles fait. longtemps la prospérité des États de l'Église. La longue expérience d'Albornoz lui avait appris ce qu'ignorent nos législateurs modernes | savoir : qu'il faut mouler les Constitutions sur les peuples, et non les peuples sur les Constitutions, si l’on veut qu'elles soient salutaires et durables.
riN DU DEUXIÈME VOLUME.
TABLE DES MATIÈRES
C05TE?ltJit