‹ Histoire de la papautë pendant le XIV" sic̀cle, avee des notes et des pièces justificatives (volume 2)Chapitre 43 sur 44 · C. XLI · texte numérisé non relu

C. XLI

(2} Muratori, Rerumital. Script., t. IX, p. 069, ad calccm pagiiuiî nota.

(3) Franciscus Pipinus et Ferrelus VicenlmuSi ubi supra. — Pctrini, Memorie Prenestine, anu. 1298.

(4) Ap. Luigi Tosti, 1. 11, p. 273.

m NOTES ET PlÈCliS JUSTIFICAJIVES.

dnlgeace'de la portioicuie; et» quand il aurait dû donner son prélendn conseil déloyal, il était mort ou bien près de mourir. Comment concilier de pareilles circonstances avec Texistence du fait eo question?

Il esl vrai que les Colonna nièrent plus tard, au concile de Vienne, qu'ils se fussent rendus à discrétion; mais, d'après un monumenl tiré des archives du V^itican, et édité par M. Petriui (1), le cardinal Gaetani, neveu de Boniface, réduisit au néant cette assertion; il soutint que les Golonna s'étaient présentés à Uieti, devant le pape, en présence des cardinaux réunis en consistoire public, d*une multitude de prélats et du prince de Tarante, au témoignage duquel il en appelait encore, puisque ce prince était an concile, et là : Aumilafionii spiritum prœtendtnteSf non hutdaido equis, sed pedes (sic) a p&r^ ctvïtatis Reatinw usque ad conspectum prœfati summi ptmttlicis, lune in throno sedenlis, et coronam (jesiamïa in aipiic. .. pcrsonaliter accesscrunt; cl tandem ad pedes ejus liwnîiuer provolnti, ipsufif dominum B. per dcvola prdum osrula, ac prr verbonnn expressionem... verum caUwlieuni ac kgiûmiuH papam publiée recognoverunt et profetH atml; ei demqttesuosexcemu.., fuite sfonta recognoscenîtif et conFif entes extbbsse se dighos pœna, non gratia. ili^ero quidem tp»orum Domnorum ColumpÊt, iUud verhm evangeticmi propmenle : psccavi, fatee, in ccsiuh et coeau te, iam nos sim niGKUs yocAEi filiustcus. Les Golonna ne trouvèrent point de réplique à une citation si précise, et qui était confirmée par des témoins irrécusables. 11 n'est donc rien arrivé de semblable au tait attribué à Guide de Montefeltro.

Lettre du clergé français au pn\te Uoaif«ce VIII, à roccaston des exactions do roi Thilippc le Hcl, iir< i> du Manuscrit de;» Dunes, au t. XXV des Mémoires de t'Afiadéinie royale des sciences, des leures et des beaux-arts de Beigiqae.

« Les chroniques contemporaines et les chartes reproduites par H Dupuy n'avaient point fait connaître que la célèbre bulle Clerim « taicos avait été provoquée par les plaintes du clergé de France, ie 9 ne doute point que les lecteurs n'apprécient combien est importante

(1) Pelrini, p. 450.

« rexhumation de Tacte d'appel adressé à Boniface VTI! contre les « envahissements du pouvoir royal, représenté pai uu prince plus rt impie que Pharaon, et par des conseillers qui craindraieat de « perdre sa faveur en lui disant la vérilé. »

Sanctissimo patri ac domino Bonifacio, Dei gratia, summo pontifici, abbates, abbatissx» coDventus, caoonici, presbyteri ac tolus clerus regni Francis? pedumoscula beatorum, et féliciter saocti Pétri navieulam m mans fluctibus gubernare [ne] (t).

Gom secundum apostolmn omnes stabimas ante tribunal soperni ludicis qui latentia producet in locem et iUumraabU abacondita te- Debraram, rit» aetern» aut danpnatioms perpetu» pnemium recep* turi, in cujus prœsentia non solnm homines, sed etlam ançeli trepi^ Habuiil, qiiod memoria' ciijnslibet dehet occurrere chribliaiii, muUi tanipn principes, hiijus nuiiidi dilettores, piadlcli jiidicii mcmores non existuni, rébus mundanis nimium inhaereules; quod patenter apparet, cuni ipsi, non solum pcrsnnis secularibus quil)us pra'sunt, sed etiam ecclesiis et ecclesiasiicis persoaia- quas defendere totis viribus et non regere interest laycorum, cum eis super biis nolla sit attribttta facultas nec auctoritas imperandi, tôt gravamina et onera imponuiit, quod deterioris conditionis factum sub eis sacerdotium videatur quam sub Pharaone fuît, qui legis divin» notitiam non habebat : ille quidem , omnibus alita servituti aubactia, sacerdotes et possessiones eorum in pristina libertate dimisit ac eis de publieo alimoniam ininistravit ; moderni vero principes onera sua fore imponunt ecclesiis universa, et tôt angariis tleticos aflligunt, ut eis quod Jheremias déplorât coni]ip|pre videatur : princeps provinciaruni facta est sub tribulo; sive quidem décimas seu alia qucTÎihet sibi attrabentes de bonis ecclesiarum, clericorum etpauperum, Christi usibus deputatis, jurisdictionem etiam et auctoritatem eorum taliter évacuantes ut eis videatur nibil potestatîs super ecclesiis vel p^rsooia ecclesiaaticia remanaisse, quod de jure facere non deberent, vero laycorum etiam lïon auppetunt facultates, cum ipsi humiliter et dévote recipere debeant cum gratiarnm actione quœ eis pro communi utilitate de bonis Ecclesia confernntur, prius taroen interve- ' niente romani pontiiicis consilio, cujus interest communibus utilitalibus providere; quod minime faciunt, sed quod eis per potestatem concessum est, in clen injuriam ac in pauperum pcnuriam faciunt

(1) n nun^ae ici sûrement un membre dtà phrase sauté par le copiste.

wm iHOTËS £T mm jusimcATivEs.

radandm, et cum mnlti comuIcs priactpttm, tam elerici qnm alii, propriae praden^ iiiniteiites et Iromaiiaiii amittere fratiain fermi-

danles eis recta loqui libère, perlimescunt, qui quoque simililudinem quondatn polius qiiam veritatcin discerniint, maps uiilia réticentes cum similîludinarinni sit expressum verilalis, et (juasi sicera inebriali et uvam acerbam comedentes, minus cauta discretione exponunt iUud quod dantur omoia servitio principi et ei omnes obediant sabdili et clericî, et qui principi non obedierit morte moriatur, sensnn alienum extrinsecns et extraneum requireutes, non consideraado quod lanta inter reges et pontiflees qnanta înter solem et Innam dbtantia cognescatur, et constitotiones principum eonstitaCionibiis ecclesiasticis non pneeminent, et imperiali jadicio non pwBtmt jm eoelesiastica dissoivi, cum ipsi non eotum personas eecleslastîeas seculares sed cliam Domino Deo dedicatas in vinea Domini Sabaotli laborantes, decimis ac aliis diversis exacliouibus nunc affligoDl, bona crucifixi pauperibus et Domino servienlibus deputala suis usi- Inis applicantes, ila ut bona Ecclesis victui Domino servientiura non valeaQt exinde, cum denario fraudaii non debeantin vinea Domini opérantes, postpositis etiam eleemosynis pauperibas erogandis.GQm non debeant officere qui hojue iniquitatis participes non existant et qnia pnedicti consales psendoprophet» dici possnnt, cum Scriptnrarum veriba aliter accipiont et exponunt qnam sacra Scriptura sonat, quod conjectura mentis su» cnncta fnturorum quasi vera pronuntiant absque divinorum verborum anctoritatc, illa consideralfone non servata ut in hiis qui { ij «lubia fuerinl aut obscura, id noveriiU exequendum quod nec evangeiicis praeceptis contrarium, nec decretis sanctorum patrum inveniatur adversum; et cum taies qui prspeiint propter favorem principum excaecati fuerint et aliis ducatura prjestare cœperiol , ambo in foveam dilabuntur. Vil psalmus : obficurentitr oculi eorum ne videant, etc... Dorsum eonimeemper incun^a, etc... Pater sanctissime , nullus pro justicia hodie marlirizari 4le8Îderalnr, sed potins labore postposito trramphari , et tntias sit in tenpore ocenrrei» qnam post eamem vnhieratam remedium quserere : iinc est qvod Sanetitati Vestr» de qna îd quod snmBs et erimis eognosccre volumus, supplicaraus cum omni affeciiouc qua possumus et ' desideriopurî cordis, ut Imic morbo peslifero vestrae gratiae ac potestatis subsidia porrigatis, sine quibus status diu stare non polerit cle-

(1)Qh».

NOTES PlieBS WSTIFICATfV». SOV

ricalis qm nune per muadum titiri!»ando gradilur universum , cum nulk» audea* pro defensSone ficdesi» voce libéra hujafr muadi potestatibufi cootraire, licet pastoribnê recUr tîBiiîssr dicere, nihil ad eu ipum tergn tacitt praebuisse ac pugnuft pro doao Israël in fntlw DoniiH cnrhaase; qpiûs Donbns increpat per Isaiam : Ganes mnlî non valentea latrara. Vivat ac valeat Vesira Sanctilas revtveada, sabis et Ghristi pauperibes in praediefis aKquod rettiadium salubre , conferendo cum libet Domino prospéra, qui ab afflictis pellit adversa, ul sub ala prfjtectionis possimus, ut cupimus, respirare ac unibram sentiamus graLilutiiiiis et quietis ; utin pacc viventes pacis auclorem laudemus, una voce dicenles : Gloria in exceisis, ctc /qui per suam graciam manum porrigit lapsid, iadigeatea ibvet et afilictos mœstitia coQsolatar.

N. 3 bk.

Bulle dèerttile du 919e BoniCiet VIII. (C. m, de buouiiiiuie elerieonin In seslo.)

Bohifacius, episcopus, servus servorum Dei, ad perpeluain rei nwmoriam. C/r? i( i.î laicos infeslos oppido Iradit aniiquitas : quod et praesentium expenmenla ipmporum manifeste déclarant, dum suis liDibusnon conteati, nituiUur in vetitum, ad illicita frœna relaxant, nec predenter attendunt quam sit eis in clericos ecclesiaslicasve persoaaa et boDa ioterdicta peteatas : ecelesiarum praetatis^ ecckaiis, eoclesiasticisque personia rastflaribiis et secularibaa imponniit oneni ^via , ipsosque talliaDt, et eia coUecUa impoBimt , ab ipsîs suorum proventiBin, vel booofum dimidiam, decimam sea vlceaimm, vel quamvis aliam portionen aut quotam exilant et extorquent^ eosque nioliuuLur multifarie subjicere servitatî, aoseque SQbmittere diiioni : et fqnod duleuics refei imus) nonnulli ecelesiarum pralati, ecciesiaslicaque personœ, trépidantes ubi trepiduudum non est, transitoriam pacem quaerentes, plus timentes majeslatem temporalem offettdereqaamœternam, taliumabusibus non tam tomerarie quam impmide aeqmescunt, sedis aposlolicse auctoritate seu iicentia non otentv; noa i^tiir talibas iniquia aciièus obviarc voleiftles^ de^ fratronf iwttroTun consilio, apostoliea inetonlale statimuia quod qui* cunque praekti, ôcclesbstîeïEque personœ, relîgîosaft» vel anenlaMa,

NOTES ET PIEGES JUSTIPICATIVEà.

quorunicunque ordinum, conditionis seu status, collectas vel tallias, decimam, vicesimam, seu cenlebimam suortim H ecclesianim proventuum, vel boDorum» laicis soiverint, vel promiseriot, vei se soluturos conseDserint» aot quainvis alianrqnaatitatem, portionem aut quotam ipsonim proYentuum, vel boDÔram, aestimationis vel vaioria ipsomn stib adjutorii, motuî, subveotionis, subaidii, vel dont nominay tes quovis atio UtulOy modo» Tel quMto colore, abaqoe aoctoritate sedis ejnsdem : nec non imperalores, ri^, seu principes, duces, comités, vel barones, potestates, capilani , vel officiâtes, vel rectores quoounque Domine censeantur, civitaluni, castrorum, seu qiiorumcunque locorum, conslilutoruiu ubilibet, et quivis alii, cujuscumque praieituueiitiic , conditionis et status, qui talia imposuerint , exegerint, vel receperint, aut apud îcdes sacras deposita ecclesiarum, vei eccle. siasticarum persouaruiu, ubilibet arrestaverint, saisiverint, sen occupare pnesumpseriot ; vel arrestari» saisiri, aut occupari mandaverint; ant oceupata, saisita seu arrestata receperint; nec non omnes, qui scienter dederint in pnedictis auxilium , consilium vel favorem, pu* blice vel occulte, eo ipso sententiam excommunicationis incurrant. Universttates quoque, qoae in bis culpabiles fueriat, ecdesiastieo supponimus interdicto, prœlatis et personis ecclesiasticis supradiclis, in virtule obedientiae, et sub depositiouis pœua, districle maiidantes ut talibus absque expressa licentia dictse sedis nullatenus acquiesçant : quodque praelexlu cujuscunque oblii^ationis, pruniissionis »'t confessionis, factanim hactenus, vel faciendarum in autea, priusquam hujus modi constitutio, prohibitio, seu praeceptum ad notitiam ipsorum pervenerit, nibil solvant, nec supradicti saecalares quoquo modo recipiant. Et si soiverint, vei prœdicti receperint, tn excommunicationis sententiam incidant ipso facto. A suprsdictis autem eicommunicationum et interdictt sententiis nullus absolvi Taleat, praeterqoam in morlis articulo , absque sedis apostolîc» auctoritate et licentia speciali : cum nostrse intenlionîs existât, tam horrendum sscularium poieblatum abusum nullatèuus sub dissimnlatione transire. Non obstaulibus quibuscunque privilegiis, sub quihuscunqueterroribus, formis, seu niodis, aut verborum conceptione, concessis imperatoribus regibus et aliis supradictis : quse contra praemissa in nullo volumus alicui, vel aliquibus suffragari. Nulli ergo omnino bominum liceai banc paginam nostrae constitntionis, probibitionis seu praecepli in* fringere, seu auan temerario contraire : si quis autem boc attentare prvsumpserit, indignatiooem omnipotenlis Bei, et BB. Pétri et Panli

NOTES BT PlkCBS JUSTIFICATIVES. SM

apostolorum ejus se noverit incursurum. Datum Rooue» ap. S. Petrum, pooUficaiua nostri anno secundo.

BiHê du pape BonliMe THI m roi Fliiliiipe le BH.

Bonifacius, episcopus, servus servorum Dei, etc. AuscuUa^ jUi carissirae, praîcepta patris, et ad doclrinam nia^istri qui gerii illius vices in terris, qui solus est niagister et dominus, aiirem lui coi inclina, viscerosae sanclai matris Ecdesiaî animonitionem libeulcr excipe, et cura eilicaciter aditnplere, ut in corde contrito ad Deum vevercnter redeas, a qao per desidiam , vel depravatus coosilio nosceris recessisse, ae ejus et nostris beneplacitis te dévote conformes. Ad te igitur sermo noster dirigitur, tibi pateraus ainor exprimitur, et dulcia matris abera exponantur. Campum si quidem militise humarne mortalîtatis ingressus, renatus sacri fonte baptismatis, renuncians diabolo et pompis ejus, non quasi hospes et adYena,*sed jam domesticus fidei, et civis sanctorum eiTectus, ovile dominicum intrasli, colluctaturus non solum contra carnem et san^^uinem, sed eliam contra aerias potestates iiiuiidique redores prœsentium tenebranim, sic veri Noe es arcain ingressus, extra quani nemo salvatur, catholicam scilicet Ecclesiam , veram columbam , iinmacuiatam uoici GhrisU sponsam , in qua Gbristi vicarius, Petrique successor primatnm noscitur obtinere, qui si collatis clavibus regni cœlorum judex a Beo viforum et mortuorum constitutus agnoscitâr, ad qoem sedentem in soUo judicii dissipare pertinet suo intuitn omne malum. Hujus profecto sponsae qu» de cœlo descendit, a Deo parata sicnt sponsa ornata viro suo, romanus pontifex caput existit. Née iiabei pluia capita monstruosa, cnm sit sine macula, sine ruga, nec habens aliquod inhonestum.

Saiie fili, cur ista dixerimus immiueute neressitale, ac urg"eiile conscientia expressius apcrimus. Constituit euim jios Deus, licet in- SttfXicientibus meritis, super reges et régna , imposito nobis jugo > apostolicae servitutis, ad evellenduin, destruendum, disperdendam, dissipandum, sdificandum atque plantandum sub ejus nomine et doctrina, et ut gregem pascentes dominicum, consolidemus infirma, snnemus mgrota* alligemus fracta, et reducamus abjeeta, vinumqoe

NOTKS BT PlàCBS JUSIWIOATim

infundamus et oleum vulneribus saiiciatis. Qnare, fili carîssinie, nemo libi suadeat quod superiorem iiou habes, et non subsis sumnio bierarcbae ecclesiâsticae hierarcbiae. Nam desipit qui sic sapit, et pertinaciter hsec affirmans convincitur iafidelis, nec est iotra boni pastoris oviie; et licet de singulis regîbu$ et pripcipibus sub ûde vA- Ûtantibus cbristiana pro eorum salute sollicite cogitemus, erga te tamen ofiicii nostri debitum eo amplius eoque carius et attentius dirigere debemus et exequi, quo majori personam tuam paterna e| materna cantate amplectimur, et non solum te, sed et progenitores, domum et regnum tuum, in diversis nostris statibus plena et pura sumus benevolentia prosecuti. Nec possurauscum non debeamus pryeterire silentio quin ea per qusB oculos divinse majeslaiis offendis, nos perturbas , gravas subditos , ccclcsias et ecclesiasticas saeculares?e personas opprimis et affligis, nec non pares, comités et barones, aliosqne Dobilea, et universitates, ac populum dieti regni, multosqne diversis angiistiis scandalisas, tibi apertins exprimasras. Profecto erga te bactenus servasse nos novimus ordinem caritatis, interdira prsesentialiter per nos ipsos, dnm nos minor status* haberet, ac postquam nos Dominus provexit ad apiçera apostolicae dignitatis per mnlti* plicatas nostras litteras, solemnes nostros ettuosnuncios, praelatoset comités, alios domesticos iioi.u os, et tuos teopportunis studiis, 1 1 uiiiporibus inducendo, ut errata corrigeres, emendares excessus, regnum tuum in pacis dulcediue ac tranquillitate disponeres, ac cleri et populi gravaminibus abstineres, tuoque jure contentus, in aliorum injuriam occupatrices non extenderes manus tuas. Sed quod te correxeris , et in te salutis semina sata ut vellemus fructificaverint, non \idemus, quînimo delinquendilioentiam, et multiplicanda peccata videris, prob dolorl in consuetudinem deduxisse : et ut aliqua expticabiliter inseramus; eeee quod licet pateat manifeste» ac estplorati juris existât, quod in ecclesiasticis dignitatibus , personatibus et beneficiis, canonicatibns, et prsbendis vacantibus in curia vel extra curiam romanus pontifex sumuiam et poiiorem obiinet poleslatem : ad te tamen hujusmodi ecclesiarum, dignitatiim, personatuuni et beneficiorum, canonicaluum coUatio non pokst quoraodo libet pertinere, uec pertioet, nec per tuam coUationem in ipsis, vel eorum aliquo potest alicui jus adquiri, sine auctoritate vel consensu apostolicfle sedis, tacitis vel expressis, qoos qui acceperit, et se denegat acoepisse, eis per ingratitudinem est privandus, et etiam ille qn pfiimissa vel concassa abutitur potestate; et qui contrarium tibi soa-

NOTES ET PŒGEâ JUSTIFICATIVES. 404

det est contratius veritali. Nihilominus metas et terminos tibi positos irreverenter excedess , ac factus impatiens super hoc injuriose, obvias ipsi sedi, ejusque collationes canonice factas executtoni mail* dari Dan sentiens, sed impugnas qnatenas tuas qualitercuiuiue factas praeedere digaoscuDtur; et cum in judicio esse debeat distinctio persoDarum, ta tamen in propriis causis jus tibi dieere, et non in communi, sed in proprio judicio partes actoris et judicis sortlaris ; et si quemqiiam injuriari tibi reputas, conleinnis de ipso conqucri coram competcnli juùice, seu eliam coram nobis, quantumcunque injurians sit persona ecclesiastica , vel mundana de regno tuo, vel extra, et de illatis per te vel tuos injuriis atque damnis, ac de tuis et taorum excessibus récusas per aliquem judicari , nt ad saisienda et occupanda ecclesiastica bona et jura pro.libito voluntatis occupV trices manus extendis in easilias tibi non concessis ab homine vel a jure. Praelatos insnper, et alias personas ecclesiasticas, tam relîgiosos quam sœculares regnî tui etiam super personalibus aciionibus, Juribus, et immobilibus bonis, quœ a te non tenentur in feudum, ad tuum judieium pertrabis et coarotas, et inqnestas fieri facis, et décimas taies, licet in clericos, et personas ecclesiasticas iiulla sil lau is aUribiita potcslas : praeterea contra injuriatores et molestatorcs pnelatoiuiii, et persouarum et ckfiasticaruni cos ui\ spiritali i;ia(Jio qui eis eompetit iibere non permittis, nec jurisdiclionem eis compelentem in monasleriis, seu locis ecclesiasticis quorum recipis guardiam, vel custodiam, vel a priedecessoribus tuis receptam proponis, pateris exercere; qnin potiiT^ sententias, seu processus per dictos praelatos, ac personas ecclesiasticas licitos, promulgatos et latos» si tibi non placeant, directe vel indirecte revocare compellis. Et quod tacere nolumus, Lugdunensem Ecclesiam, tam nobilem, tam famosam, tam charam in praedictae sedis pectore eonstitutam , quœ in spiritualibus et temporalibus baclenus reflorebat, tu et lui, injuriosis gravaminibus ei excessibus, ad tanlam inopiam et oppressionis anî^ustiam dcdnxislis, quod vix adjicere poteril, ut I l surgat, qiiaiii cuiistai non esse infra limites regni tui, nosquc qui quandoque caiionicus fuimus in eadem Ecelesia, ejusque libertatum, privilegiorum et jurium notitiam plenam habemus, non revocamus in dubium quod înjurîose nimis tractas eamdem. Yacautium regui tni ecclesiarum cathedralium redditus, et proventus» quos toi et tu appellas regaila per abnsum, tu et ipsi tui non moderate percipitis, weà immoderate consumitis; sic fit ut, quorum custodift fuit ab inî-

tto regibus pro conservatione commissa , nunc ad €oaiiiiii|»tioD» noxam diserininose deveDÎaDt, et discrimiiiosis abusibos expooantur. Qnod enim custodieiidttiii est rapitur^ et qood conservi&dtim iUicili devoratur, et custodes suDt Inpi rapaces effecii, et sub pnetexUi eustodise stalus ecclesiarnin , et personaram eeclesiastScanuB dis* pendis perfert, damna sustinet» et miserabilis sortitur eveatos. pri» xvx conscrvationis spe utique defraudatur. Et quidem praetati, et ecclesiasliccB porsonaî, nedum iis quos regni lui continet incolatus, sed per illii ! alienigenœ etiarn iranseuntes bona propria moLilia de regno ipso nequaquam cxlraliere permiltunlur, ex quo diversa paliuntur mcommoda, et qui super hoc libero uti debeiit arbitrio, servîtulis quasi jugo prenmntur. Sicut de mutatione inonetae, alîisqae gravaminibus, et injuriusis processibus per te ac tuas magnia ac parvis regni ejusdem incolis irrogatis , et babitis contra eoa^ qaî processu temporis explicari poterunt, taceamus ad praesens, qualiter ia pnemissis» et aliis lîbertas ecclesiastlca , et immnnilas tuis sont enervatae teniporibas, qualiter tu a sacris et piis, providis et matin ris progcnitorum tuorum vestigiis, qua; per universa mundi climata enitebant illuslrissimos radios claritatum , degenerare noscaris. Nempe iiiulLorum ad nos insinuatio clamosa perducit, ac nedum in rei;no ipso, sed in diversis mundi partibus innolescit, et Ecclesiae dicti regni, qux solebant hactenus libertatibus et quiete vigere, nunc facUB snnt sub tribulo, sicut luctuosus ckimor earum sub intolerabili persecutione teslalur. Nec ignoras quod super iis et consimiiibns de te ad Deum, nec non ad te saepius, nedun saepe clamavimus, et exaUavimunrocem nostram , annunciaYÎmus scelera, delicla detexîmus, sperantes te ad pœnitentiam salubriter revocare, et adeo desodavimus inclamando, quod raucae factae sunt fauces nostne; sed tu velut aspis surda obturasti aures tuas, et nostra salubria monita iioii audi.^li, nec recepisti ea velut raedicaraenta curantis. Verum licet ex praemissis contra te sumcre arma, pharctram atque arcum non indigne nec injuste possf'inus, ul te a tanlo revooareinus invio ad semitam reducendo salutis; adhuc nihilominus, dum tilialiter mciuas, bsc tibi prsesignificare decrevimus, ut saniori ductus consilio, a iacie arcus inflexibilis sententi^e potius, imo prorsus effugiasquam ezpectes débit» judieium ultionis, cum tutius dlgooscatur ante casum oc* currere» quam remedium quœrere post ruinaro. Cum autem nos debî- («m pastoralis officii urgeat» et public» utilitatîs intersit nt qui nec Nomtiment» nec deferunt Ecclesiae, neque censuram canonum reve*

^OTËS ET PIÈCES JU^sTUiGATlYES. 405

rentiir, el quasi deseendentes in profandam malorum eontenduDt, quamvîs eis displiceat, ad salutem etiam irahaams inTÎtoa. Nos no* lentes nec ex dissimulatione tam longa nos taa colpa reddat innoxios.

ne si nos, vel te, quod absit, incorreplum Deus de hac vita suijiraheret, anima tua de nostris manibus requiralur, neve tui custodia qiiani suscepimus in commisso nobis oflicio apostolicœ servitutis, in Dostrum cedat periculum , et discrimeii ac perditionem muliorum, dissiraulando talia, et diutius tolerando ea : amore paterno commoli, qui omnem vincit affectum, ex afûueotia materna soUicitudinis exci* tati ad providendum ne perdat Deus enm impiis animam tuam , neve tua, et tam amati regni claritas malibus actibos, et detestandis insolentiis denigretur : deliberatione cum fratribus nostris super boc babita pleniori, venerabiles fratres nostros arcblepiscos, episcopos^ ac dileetosfiltos electos, et Cisterciens., Gluniacens.^ Premonstratens. nec non S. Dionîsiî in Francia Parisiens, dioeesîs, et majoris menaslerii Turonens. ordinis S. Beiiedicli raonaslerioruin abbates, et capitula ecclesiarum cailieiiialmm regni tui, ac map:istros in tlieolo^^ia, el in jure canonico et civili, et nonnuHas alias peisonas ecclesiasticas oriundas de i ( ^rio praediclo, per alias nostras patentes littcras certo modo ad uosiram piaesentiam evocamusj mandantes eisdem, quod in kal. novembris futuris proxime, quaseis pro peremptorio termino assignamus, nostro se conspectui repraesentent, ut apud te ac aliossublatarepeDtînaexceptioneconsiUi, qninimo cantela matariori servata, et frustratoriis pbjectibus amputatb, super pr^missis^ et aliis deliberate consulamus eosdem» eum quibus sicut cum personis apud te suspick)ne carentibus, quin potîus accepiis, el gratis, ac diligentibus nomen tuum, et affectantibus statuni prosperuin rogni lui, traetare considlius et urdinar»' salubriiis vab'amus, quaî ad prœmissoruni emendatimiem, quam directionem, quietem, atque salutem, ac bonum et prosperum rei,nnien ipsius regui, videbiniiis expedire. Si tuam itaque rem agi putaveris, eodem tempore per te vel per fidèles viros, et providos tuae conscios voluatatis, ac diligeuter instructosy de quibus plene valeas babere fiduciam, îis poteris interesse, alioquin tuam vel ipsanim absentiam divina replente praesentia in prsBmissis, et ea contingentibus, ac aliis, prout nobis superna ministraverit gratia, et expedire YÎdebitur, procedemus. Tu autem audies quid loquetur in nobis DominusDeus noster, in quibus tamen sine oiïeiisa Dei, scandalo, et periculo Ecclesiœ, ofFensione justitiae. ac utilitatis publicae laesione, et bonoris lui puieriiuus minoratiuiiis

404 NOTES ET PIÈCES JESTltlCATlVES.

viUire dispendia, déferre tibi disponimuSi et tui etiam culminis saiu* bria commoda promovere, si te eorrexeris, et habilUaTeris ad gratiam promerendam. Csterom Ucet super praemissis, et simîlîbas ad exciisandas excusationes in peccatts, te aliqui eicusare nitantor, noa

tantum ea tibi quantum et tuis pravis consiliariis imputando» in hoc tamen lu inexcusabilis comprobaris, quod taies consiliarios, honoris tui utiquc deslruciurcs, tuoeque salutis et fams falsos et impios coiiteniptores, assiimis et rétines, eisque regium praebes assensuni, qui ad tam enormia et detestabilia te indiicnnt : hi sunt quasi faisi prophetsB suadentes tibi faisa et stulia, quia non viderunt a Domino visionem. Ego fraudulentis detraclionibus et subversion ibus talium, subadulationis. et falsi consilii utique Yelamento confie lis, inioiine qusesnmus acquiesças, quia in vastitate quadam hostili dévorant incolas regni tui, et non tibi, sèd eis mellificarunt apes, istî sont se* cretiora illa hostilia, per qu» ministri Bel sacrificia qus superpone* bantur a rege clancnb asportabant, ii sunt qui sub utnbra tui long^ manu, tua et alioi um boiia diripiunt, et sub obtenta jusliliae paliiau sul)ditos opprimant, ecclesias p^ravant, et redditus aliènes violenter invadunt, pupillo et viduu: non iiilendunt, sed impinî^uantur lacr}mis pauperum, et divitum oppressione discordias suscitant ac fovent, guerras nutriunt, ac pacem de regno toUere pravis opération!bus non verentur. Yerumtanien cadit in baec illa prava dissimulatio Jadeorum,quidunilinguiscruci6gentes Dominam, dicentes tamen eis non licere interficere quemquani, tradebant eum occidendum milili-bus, ut ab eis culpa in alios transferretur. Tantam namque prudeotiam Deus tibi ministrat ex alto» tantam vides et audis In aliis, quorum potes exemplo doceri, totque tibi meminimus salubria eonsilia destinasse, quod si tua biudia convertere solerter ad bonura, lalium te curares cousiiiurum juvamine communire, qui te in stuUuni fiiieui nequaquam impingerent, sed ad incrementa snlulis, et uiilitalis publicae prudentius animareiit : sed timeinus ne apud te (cujus interiores oculi putnntur illicitis excsecaii) vilescat sermo dominicns, et verba sediticativa vit»,productiva salutis, amoris defectui ascribantur.

Adbsee, ne terraesanctas negotium, quod nostris, et tuis ac aliorum fidelium débet arctius insidere praecordiis, nos putes oblivioni dédisse : memorare, fili, et discute quod primogenitores tui cbrislianis* simi principes, quorum debes laudanda vestigia solerti studio et clsris operibusimilari, exposuerunt oiim personaset bona iii subsidiura dictas terrai : sed Saracenorum invalesccute perfidia, elcbristiauorum

NOTES ET PIÈaS JUSTIFICATIVES. 400

(ac maxime tua), et aliorum regam, et principum devotione solita te« pescente, terra eadem tuis ntique temporibos hnc perdita noscîlnr et prostrata. Quis itaqne canticum Domiiii cantat in eaîquis asaurgit in ejus submdiom, et recaperationls opportun» juvamén adversus impios Saracenos magnificantes et opérantes inîquitatem, debacchanles in iUa ? Ad ejus quippe succursuiu aiiiia Lellica periisse videntur, et abjecti sunt r!ypei fnrtium qui conira hosles fidei dimicare solebant. Enses et gladii evaginantur in domestiros fidoi, et saeviunt in efTusionem sanguinis cliristiani, et nisi a populo Dei domesticae insolentiœ succîdantur, et pax ei perveniat salutaris, terra illa fœdata actibus maligQorum, a perienlo desolationis et miscrise per ejosdem populiministerium non resnrget. Si bse et similia iis benevola mente revolvas, invenies quod obscuratnm est aarum, et color optimus est mutattts. An non ignominia et confusîo magna tibi, et aliis regibns, et prineipibus cbrUtianis adesse dignoscitur, quod versa est ad alienos baereditas lesu Christ!, etsepuicmm ipsius ad exlraneos dévolulum? Qualem ergo retributionis graliam merebunîui apud Deum reges et principes, et caeteri chrisliani, in quibus terra quaîrit respirare praedicta, si non est qui suslentet eam ex omnibus filiis quos Deus ipsp îrennif, nec est qui supponat manum, ex omnibus quos nu- . Irivit? Clamât enim ad Dei filios civiias Uierusalem, et suas ex])onit angustias, et in reniedium doloris ejus filiorum Dei implorât affectus Si ergo filius Dei es, dolores ejus excipias; tristare et dole cum ipsa» si diligis bonum ejus. Tartari qnidem, pagani et alii infidèles eidem terrae succurmnt, et ei non subveniunt in ea Ghristi sanguine pretioso redempti, nec est qui consoletur eam ex omnibus cbarîs ejus. . .Tu vero, fili, eommuniens in tribus icmporibus vitam tuam, ordinando prœsentia, rememorando praeterita, et praevidendo fufura, sic te praepares in priemissis {et aliis sic reformes, qnod ad judicium Dei. et nos- Inim ab illo descendons, non damnandus accédas), sed in jirxsenii divinam gratiam, et in futuro salvationis ac retributionis aelernœgloriam merearis. Datum Lateraoi. non. decembris, ponlificatus nostri anno septimo.

Cette bulle se trouve mutilée dans les registres du Vatican. Par complaisance pour Philippe le Bel, et par amour de la paix, Clément V ordonna d'en effacer toute !a partie qui commence par ces mots : Sane, fiUf cur tila dixerimus, jusqu à ces mots : Ad kœe ne terras

sanctœ negocium. Mais elle est restée intacte dans l'exemplaire qui avait été déposé aux archives du royaume, d'où Dupuy Ta tirée.

IfUici des prélau M avtras eeclésiasUqaes, tant régalicrs qae sécnUen,dii'rqfMne ifi Fnoice, aiwiiiblés à Pirls, an pape Boniface. (PnaTca da différend.)

Sanclibsimo paUi ac domino suo carissimo domino Bonifacio, diviua providentia sacrosanclae Romauae ac universalis Ecclesiae summo pontifici. siii humiles ac devoli aroliicîMscnpi , epj<?copi , nbljates, priores conventuales, decaiii, pr^epositi, capitula, convenlus, atque collegia ecclesiarum cathedralium, coUegiataruni, regulariuin et 8»cularium totius regoi Francis Parisius congregati, devota pedumoscula beatorum. Non absqae cordiam dolore et amaritndine lacrymarum, Beatiludini Yestne significare compelUmur, quia aerenîaaimiu princeps dominus noster cbristiantasiinua Philippus, Dei gratia Frao» eorum m illnstris, auditis qusepervenerabilem virum arebidiaconom narbonensem notarium et nunciiim vestrum, nuper sibi ex parte vestra relata fuciunt, ac inspectis apostolicis lilleris clausis, ei per eumdem archidiaconum pncsentatis, et quibusdam, licet paucis, baronibus suis, tune sibi adsisk-nlibus, eanim commiinioalo tenore; ex bis, tam dominus rex, quam barones ipsi, ingentiadmiratione, et vebementi turbatione commoti, statim idem dominus rex de baronnm ipsorum consilio barones cjeteros tune absentes, ac nos» Videiicet arcbiepiscopos» et episcopos, abbates, priores conventuales, decanos, prseposilos, capitula, convenlus, atque coUegia ecclesiaron, tam cathedralium quam coUegiatarum, regularium ac saeculariun, nec non universilates et communitates villarum regni, ad soam maodavit praeseniiam evocari, ut praelati, barones, decani; prœposiii, ac duo de peritioribus uniuscujusqiio cathedralis. vel collegiatae ecclesiœ personaliter, cîeteri vero per œconoraos, syndicos, et procuratores idoneos, cum plenis et sufficientibus mandatis comparero siatulo loco et termino curaremus. Porro nobis cœterisque personis eccie> siasticis supra dictis, nec non et baronibus, œconomis, syndicis et procuratorîbus communitatum, el vlllarum, et aliis sic vocatis ex prasmissae vocatlonis forma, ié mandatunr reglum bac die martis iO pnesentis mensis aprilis, in ecclesia B. Marie Parisius in pr«fati régis prasentia constitntis, idem dominus rex proponere fecit cunctis audientibus palam et publiée, sibi parte vcslra fuisse inter alia per

prxdictos archidiaconum el litteras intimatum, quod de regno suo, quod a Deo solo ipse et praedecessores sui tenere hactenus recogniti sunt, temponliler vobis subesse, illudque a vobis tenere deberet; nec coûtenû verbi hujus modi, sic mirabilibus, sicque novis, et inaodîtis a saeculo apud incplas dicti regai, 8cd ea producere satagentes executionis in actum, prselalos omnes sui regni, ac magiairoo in Iheologia, et professores utriusqae juris, oriundos de regno praedicto, pro corrigendis excessibos, nec non et pro culpis, inaolentîis» iojuriis, atqne damnis, qnm pnelatîs, ecclesiis et peraonis eecleataa* ttcis, regnlaribus, et eseulariboB, in regno constitutîs, eodem et alibi, per ipsum dominum regem, et ofBciarios, seu baillivos sucs, ac etiara paribus, comitibus, baronibus, aliis juc uubilibus, universitaiibus, et populo sui regni, inferri prrrî enclins, emendaudum, ad vestram prassentiam evocastis, ut sic regnuni praefatum preliosis, vocalibus, incomparabilibusque thesauris, clypeis fortium prœferendis, sapientia videlicet praelatorum, et sapientium etiam aliorum quo* ram fidelis maturitate eonsilii, et provideotia circumapecta, régi babet et dirigi regnum ipsnm, firmari fides, sacramenta eccleaiaatica eibiberii et ministrari justitia, et per eos facultatibus et divitiia vaeaatuni penitus et exhanatum dubii casus eventibus, oiserabilia minae periculis, et desolationia extremae dispendiis exponator : în quibus et aliis diversis gravaminibus, quse per vos, et romanam Ecclesiam, sibi, regno, et Ecclcsiœ gallicause, tam in rescrvalionibus, quam ordinaiionibus voluntariis arcbiepiscopatuum, episcopaluum, et cûllationibus beiieficiorum insigniuni dicti regui, personis exlraneis, el ignotis, et noniuimquam suspeclis, nulle fempore residenlibus in ecciesiasiicis beneficiis supradictis, e\ quibus divini cuUus diaiiautio sequitur, pie fundantium, seu donaniiam, voluntates, propulse pietatis oificio, defraudantur» paoperibus dicti regni elee^iosyoarum largitio consueta subtrabitar, regni depauperatto provenît, et Ecelesix jacturam deformationis incurrunt, dnm stipendiorum pereeptione subtracta, obsequiis destitutse rémanent servilorum, ea> rum proventibus extrane^i um commoditalibus deputatis : et praelati, dum non habcnt quid pro meritis tribuant, imo relribuant, nobilibus, quorum progenitores ccclesias fundaverunt, et aliis litteralis personis, non inveniunt servilores, ac hujusmodi ex causis dpvolione tepescente tidelium, ^of^ est bodie qui ad ecclesias roanum liberalilatU extendat, ut alias ex prsemissis edictis praebetur exemplum : née ion pensionîbis novia et ctnsibus ecclesiis de novo mipositis, ia^

Am mm et vikcEs j u si u icatives.

modérai is servitiis, aliisque exactionibus et extorsionibus variis, prajudicialibus s^nis, el damnosis novilatibos, ex quibos generalis status Ecclesi» îmmutatur,^ pnelatis superioribus dandi coadjutores suffraganeis episcopis, et alias tam ipsis qnam sufTraganois, ea qo« ad suum specCant ofBeium exeqaendi facilitas adimitur, ut pro bis ad aposlolicam sedem cum muneribus recurratur, aliîsqne diverjsis casibus, et nonnullis arliculis, a luiige retrolapsis, et vestris prsesertim temporibus, illata fuisse, el continue inferri conqueritur, suam et successorum siiornm, et reirni exiieredaliunem tam eiiornu m ri gravera, tamque manifestum 8ui et regni honoris dispendium, et evidens detrimeotum non intendens, sicut nou poterat» diutius tolerare : et se certum asserens, qaod saperiorem in temporalibas, sicut nec sui progenitores habuerant, pront est toti niindo notoriam, no» habebat ; ac sanioram in pnesenti negotio, sicut doctorwn in theologia et magbtrorum in utroquc jure de regno suo odnndorum, et alii, qui inter doctores alias el peritos orbis peritîorcs et famosiores habeniur, relatione concordi, habuerat juslam causam ; nos universos et singulos tam praelatos, quam barones et alios requisivit iostanlius, prjecepit ut dominus. Et rogavit ac precibus insiitii ut amicus, ut cum ad conservatiom m liberlatis antiquse, honorum, et status regai praedlcti, ac iocolarum ipsius, et relevationem gravaminnm prœdictorum, reformationem regni, et Ecclesise gallican», de nostro et baromim ipsorum consilio, ad laudera divini nomiais, exaltationem catholic» fidei honorum universalis Ecdesiae, et divini cultus augmentum, salutaria disponat inire consiliai et efficacem operam adbibere, praesertim circa gravamina per oflficiales sues, et alios de regno pruedicto, si qu» sont ecclesiis et eeclestasiicis persoDÎs illata, super quibus debitae correclionis remediura, aute advenium prœfati arcbidiaconi, ordinaverat adhibere, quod jam duxisset in executionis effectum, iiisi quod id ex metu, vel ad mandalum vestrum fecisse iorsam aliquibus videretur; id quod vobis adscribere non posselis : ad bsec non solum omuia^ qus in bonis foreot ipsius, sed et etiam personam, et liberos, si casus exigeret, exponendo, sibi in bis, in quibus singulariter omnium» et generaliter singulorum. res agi dignoscitur, causa provehitur, et proprium uniuscujusque tangitur interesse, prout ex debito fidelitatis adstrîngimur, curaremus adesse consiliis, et auxiliis opportunis, petens sibi statim super bis ab unîversis, et singulis, praecise et finaliter responderi. Btrones simui cum s^ndicis et procuraionbus su^radiclis, sccedeules

in partem, ae deauim deliberato consillo redenntes» praefato domino régi, de hnjnsmodi suo laudabili proposîto et beneplacita volontate, ad nrnlta laudum praeconia» et gratiarum actiones eiuberest assur» gentes, unanimiter responderunt, ae ad ea parât os, nedam exponere res et boaa qos exstant, sed ad haec totaliter offerebant, se et suas personas, usque ad mortis supplicium, tormenlorum quoruiiilibet gravamina non viuuido : adjicientes expressius viva voce, quod si praEfalus dominus vex prœmissa, quoiJ absit, eligeret lolcrare, vel sub dissimulalione transire, ea ipsi nuUatenus suslinerent. (( Itaque «r a nobis subsequenter responsîone petita, licet iongiores deliberationis ittdnciaa postulantes, ipsum dominom regem, et majores ex f baronibns memoratis (quod non ea intentione ad eomdem domi' « num regem apostoUcae litterae proeessisseot, ut vestr» voinntatis « existeret in regni praedicti libertatem impingere, vel quidquam « honori regio oonlrarium in bac parte quomodolibet innoyare, « multa lenîtate verbornm, persuasionibus studiosis, et multiplicatis «( excusationum praesidiisy nisi fecimus informare, ac ipsum ad ser- « vaiidum vinculum unionis. quod inter sanctam romanam Eccle- « siam, et prîedet cs-on s suos, et ipsum usque ad hnec tempora « viguisse dignoscilur, multiplici induclione; ulleriori tamen dila< ff tione negata, ac praedicto patenter et publiée universis, quod si it quis voluntatis contrariae appareret, ex tum pro inimico régis et 4t regni notorie babebatur, consultius attendentes, et conspicientes « apertius, quod nisi dominas rex, et barones prsedicti, ex nostra c forent responsione conlenti, prster alia pericula^ et gravia sean* « dala, quorum non esset numems neqoe finis, tam roman» quam « gallicanie Eccicsise devolio, et obedientia omni modo laicorum, et « tolius popnli, quse ex tum irrecuperabililer iollebalur, nou sine « niuhae perplexilalis auî^uslia, sic duximus respondendum quod si « domino noslro ipsi rea-\ in conservatione persouae sus, suorura- « que, et honorum ac Ubertiitis, et jurium dicli regni, prout quidam « Dostrum, qui ducatus, comitatus, barooias, feoda, et alia membra « nobilia dicti regui tenemus ex -forma juramenli, et csteri, qui om- « nisdebito aibi sumus fidelitatis astiicti, adîssemus eidem debitis a consiliia, et auxiliis opporfunis : eidem domino nostro régi humic liter auppUcantes, ut cum apostolicse sanetitatt ad obedientiam te^ « neamur, ad Beatitudinis Yestrse pedes, juxta praemissm vocatio- « nis vestrae ienoreui, permitteret nos transferre. Ex parte cujus et « barouum, est secuta responsio : quod nos uullo modo abire per-

nom ET PIÈCES JUSTiPIGATIVES.

« inUureat : regoum &ic pericuiose, sic deformiter, sic irreparabiii* f tor vtcuari, qain potius exbaiiriri totatiter, nuUatenus sostine^ ff rent. Gonuderantes igitar Um vehementen coamotionem, et txa- « liatioii«ai tam pericuiosam... régis» baronum, et atioram Uioom f regni pnedicti... • bioc in proapta ad Sanctitatia Vaitr» provideRtiafli cireamspeciam in hoc smaat necesaitatis articule duiiniia ra» eurrendum, flebilibus vocibus. et lacrymosis slngultibus, patemam cltQieutiam implorantes, ac supplicantes huiniliter, quod saiubre remedium in prseinissis, per quod firmata tam longe decursa temporis inter Ecclesiam, regem, et res^num, fructuosae unionis, et mutuae dileclionis integritas, in anliqu* caritatis dulcedine conservelur, sla* tus £cciesiœ galiicanae in pulchritudtne pacis, et quietis optât» renaneat, prospiciatur uobis, nostrisque statibus, revocando vestne Tocalionia edictum, ac pradictia periculia et acandalia obvietur, .apoaloUcB pro^dentiaa studio» ac palem» ofBcio pletatis, djgoeiniaî providere. Gonaervet aliissimus B. ¥. Ecdesi» sa» sanctia per tempera longiora. DatUD Pïriaius, die martis prndieta»

Bulle décréuic du pâpe boaiface YllL

Bonifacivs episcopus, servus aenromm Dei, etc. Vnam sanctam Ecclesiam catholicana» et ipsam àpostolicam, ui|^ente 0de credere oogifliur etteuere. Nosque banc firmlter credimus, et aimpliciter conitemar, extra quam nec aahia est, nec remîssio peccatomnit sponso m eattticîs proclamante. Una est columba mea, perfecta mea, una esi malri suae, electa genilrici suae : quie uiiura corpus mysticum repraesentat, cujus oaput Christus : Ghrisli vero Deus, iu qua unus Dominus. una fides, unum baptisma. Uiia ricmpe fuit diluvii tempère arca Noe unaoi Ecclesiam prâeiigurans, quœ in uoo cubito coosummata, unum (Noe videlicet) gubernatorem habuit et rectorem» extra quam omoia subaistentia super terram le^mus fuisse delata. Hauc tntem Teneramnr, et nnicam : diceute Domino in prophète : Eme ft framea, Deus» animam meam, et de mann canis unicam meam : pro anima eaim, id est, pro seipso capite simnl oravit el corpore : quod corpus unicam sciiicet Eeclegiam nominavit, propter spoosi fi^

ISOm ËI PIÈCES JUSTlFiCÂTlYËS. 414

dei saonmentoram, et caritatts Ecclesûe ooilatem. fivc eat tunica illa Domini ioeimsaiilia qu» sciaaa dod fuit, sed sorte provenit. Igi-

tar Ecclemae mtus et unie» unimi corpus, unun caput, non duo ca-

pita, quasi moiistrum, Christus videlicet cL Christi vicaiius Petrus, Petrique successor : dicenie Domino ipsi Peiro : Pasce oves meas : meas, inquil, et ï?eneraliter, noû singulariter has vel illas : perquod commisisse sibi intelligitur universas. Sive ergo Graeci, sive alii, se dicaot Petro, ejusque successoribus non esse commissos, fateaator necesse ae de ovibus Christi non ease : dicente Domino in Joanne» unum ovile, et nnicum esse paatorem. In hae ejusque potestate dooa esse gladios, spiritualem videlicet, et temporalem, evangelicis dietis înstruimur. Nam dîcenlibus apostolis, ecce gladii duo bîe, in Ecd^ sia scilicet, cum apostoli loquerentur, non respondit Dominus nimis esse, sed satis. Gerte qui in potestate Pétri temporalem gladium esse negat, malc verbum aUeiuliL Dumiui profcrenlis : Convcrte gladium tuum in vaginam. Uterqueergo est in potestate Ecclesire : spiritualis scilicet gîadius, et materialis, Sed is quidem pro Ecclesia, ille vero ab Ecclesi;i exercendus. Ille sacerdolis, is manu recrum et militnm, sed ad melum et patieutiam sacerdotis. Oportet autem giadium esse sub gladio, et temporalem autoritatem spirituali subjici potestati : nam cnm dicat apostolus : Non est potestas niai a Dec : quae autem sunl, a Deo ordinata sunt : non autem ordinata essent» nisî gladius esset sub gladio, et tanquam inferior rednceretnr per alium in 8u« prema. Nam, secundum beatum Dionysium, lex divinitatisesty infima per medta In suprema reduei. Non erpi seeundum ordinem unifersi oiiïiiia diique ac immédiate, sed infima per média, et inferiora par superiora ad ordinem reducuntur : Spiritualem autem, et dignitaie, et nobilitate, lerrenam quamlibet prsecellere polestatem, oportet tanlo clarius nos faleri, quanto spiritualia lemporalia antecellunt. Quod etiam ex decimarum daiione, et benedictioue, et sanctificatione, ex ipsius potestatis acceptione, ex ipsaruni rerum gubernatione clans oculis intuemur. Nam veritate testante, spiritualis potestas terrenam potestatem instituere habet, et judieare, si bons non fuerit : sic de Eeclesia et ecclesiastica potestate verificatnr vaticînium Hieremim : Ecce constittti te bodie super geotes et régna, et caetera que sequun* tur. Ergo si deviat terrena potestas, judicabitur a potestate spiri* tuali : sed si déviai spiritualis, ininoi a suo superiori : si vcro suprema, a solo Deo, non ab homine poterit judicari : testante apostûio, bpirituaiis homo judicat omoia, ipse autem a umme judieatur.

Est aaten fa»e aactoritas (etsi data sit bomîoi, et exerceatar per hominem) non hnmana, sed potins ^yîna, ore divino Petro data, sibi-

que, suisque successoribus, in ipso, quem confessas fuit, Petro firmaU : dicen le Domino ipsi Petro : Quodcumque ligaveris, etc. Quicumque igilur huic potestati à Deo sic ordiuatîe resistit, Dei orrlinationi resistit, nisi duo (sicut Manicheus) fingat esse principia ; quod falsum et hsereticum judicamus : quia testante Moyse, non ip principiÎ8, sed io principio cœlum Deus créant et terram. Porro subesse romana pontifici omnem humanam ereaturam deelaramas, dicioius, dîKiDimns, et pronunciamos onraîno esse de necessitate salutis. Datam Laterani, pootîficatus nostri anno octavo, XIV KaL deeembris.

Sur l'éleeUoQ de Bertrand de Got, Gtéiueot V.

Ceux qui ne connaissent Vélection de Bertraod de Got à la Papaoté que par les récits des grands historiens, trouveront sans doute une étrange différence entre ce qu'ils lisent ici et ce qu'ils ont lu ailleurs. En effet; tous les historiens ecclésiastiques semblent s*étre ae* cordés à prendre pour base de leur narration celle que nous a lais» sée Giovanni Vitlani, adoptant comme autant de faits incontestables les honteuses circonstances dont le chroniqueur floreniiu charjje la promotion de Clément V. Tous veulent que le conclave de Pérouse, sur la proposition du cardinal de Prato, ait consenti à laisser le parti guelfe désii^ner trois candidats nltramont:nns, à la condition, pour le parti gibelin, de choisir eutrc ces trois candidats le chef de l'Église; que le parti guelfe désigna alors trois archevêques français, ennemis de Philippe le Bel, parmi lesquels se trouvait Parchevéque de Bordeaux ; que le cardinal de Prato dépécha sur-le-champ un courrier au roi de France, pour ravertir qu*il ne tenait qu'à lui d^avoîr un pape tout dévoué à ses intérêts, en se réconciliant avec Tarchevéque de Bordeaux ; ajoutant que Philippe le Bel se ménagea une entrevue avec Bertrand dans une chapelle située au milieu de la forêt de Saint- Jean-d'Angély ; que là le prélat ambitieux, s'épuisant en bassesses et en serviles comphtisances, promit au roi tout ce qu'il voulut, e%'s(à dire six grâces ; la première, de le réconcilier sans reslriciiou

NOTËS ET mm JUSTIFICATIVES. 415

avec l'Église; la denuème, de lever toutes les censures que lui et les

siens auraient pu encourir pendant son démêle avec Boniface VIII; la ti'uisième, de lui accorder pour cinq ans les décimes sur tous les biens ecclésiastiques de sou royaume ; la quatrième, de flétrir et d'abolir la mémoire de Boniface VIII ; la cinquième, de rétablir les Colonna et d'élever au cardinalat les amis qu'il lui désignerait; la sixième étant secrète, elle roi se réservant de la manifester en temps et lieu. Ils ajoutent de plus, et toujours sur la foi de Villani, que rarcfaevèque sanctionna ces promesses par un serment solennel, prononcé sur le corps de Jésus^^hrist; enfin, que toute cette négodation dura trente-cinq jours, qu'elle fut conduite avec un tel mystère, que le parii £i,uelfe, qu on y jouait visiblement, n'en eut pas le moiddie soupçon, et que le cardinal dePrato proclama seul, au mi* lieu du conclave, l'élection de l'archevêque de Bordeaux (I).

Ce qu'il y a de certain, c'est que toutes ces circonstances, quel que soit d'ailleurs le mérite personnel des écrivains qui les rapportent, 08 se recommandent que par l'autorité du seul Giovanni Villant, auquel on doit nécessairement remonter. Or, jè trouve qu'il faut un courage robuste pour se résoudre, sur la foi d'un seul homme, à prononcer que Clément V a obtenu la tiare aux indices conditions cîdessus énoncées, cl à flétrir ainsi la mémoire d'un pape aux yeux de la postérité, ,1e n'ai pu nvy décider, i° parce que ViUani, coosi animent Tennemi des pontifes qui siéi,à'rent en France, n'a ici qu'une faible valeur historique; 2" parce qu'il n'y a pas un seul autre témoignage contemporain, je ne dirai pas qui appuie la relation de Villani, mais encore qui fasse conjecturer que ies choses se sont passées comme il le raconte; 5* parce que sa narration est formellement démentie par le décret d'élection, où il est dît : que Tarchevéque de Bordeaux fut nommé par la voie du c scrutin » et de c Taccesso, B et que ce fut le cardinal Gaetanî et non le cardinal de Prato qui proclama celte élection ; 4° parce que la narration de Yillani renferme des choses incroyable. 11 est incroyable que Villani seul ait elc instruit d'un fait que les homiacs les plus initiés aux affaires ecclésiastiques et politiques de l'Europe alors ont profondément ignoré ; il est incroyable que les cardinaux de la faction guelfe, dont la déception dut être poignante, surtout lorsque le nouveau pontife les eut obligés à venir au delà des monts, n'aient élevé aucune plainte

(1) Giovannt Vtilani, 1. VIII, c. i.xxx.

sur no fait pareil; il est incroyable que les cardinaux de la même

faction, qui sont supposés avoir désigné leurs trois candidats avant le départ du courrier expédié par le cardinal gibelin de Prato, aient patiemment attendu durant trente-cinq jours la réponse de leurs advéî siiii es, sans soupçonner aucune fraude dans un si Ung délai et sans élever sur ce point des réclamations.

Mais on me demandera ici pourquoi je me suis attaché à la narration de Ferrcto de Viceace, qui souffre bien aussi quelque difiicalié. ie répondrai ^e cette narrattoo m*a paru plus exacte : i* parce ipiMle est plus conforme am autres moDuments de l'époque; V parce que Ferreto de Vicence, q«*on doit supposer aussi instruit que Vilkni des faits ifu'il rapporte, puisqu'il étaft contemporain, n'aarait pas manqué d'en rendre compte dans le sens du premier, s'il eût cru qu'ils s'étaient accomplis de la même manière. Il est vrai qu'il est question, dans la relation de Ferreto de Yicence , de certaines particularités qui otit trait à celles de Villani. par exemple d'intrigues et de largesses du roi de France, de lettres de cdoi-ci k l'arcbevéque de Bordeaux, pour le prier d'accepter le sosverain po«ti(icat (1). Mais, comme le remarque judicieusement le pére fiertbîer, Clément V n'a point de part ft ces intrigues; il n*est point mention d'entrevues dans la forêt de Saint-Jeannl'Ângély, point de conventions, point de six articles, poiat de serment sar l'Eucharistie, point de réconciliation avec le roi et le comte de Valois; en un mot, rien ne cadre avec le récit de Villani (2).

Il est vrai encore que nous voyons dans une lettre de Clément V adressée à Fiiilippe le Bel, et datée de Saussan le 13 octobre 1305 (voir ci-après la Pièce justificaùve 8), il est vrai que nous TOjons qu'il s était agi entre le pontife et les ambassadeurs du roi de certainee ckoses auxquelles Tfaonneur de tous deux était altadié, «hoses ^ le pape avait ordonnées à Philippe de tenir secrètes, et qjv'il ne lai permettait de dévoiler ^u'à un très-petit nombre de ses oonfldents les plus intimes. (Verum mper qmlmtdam t^uœ pottmQé«m mm Mit totempmhut nimctts fraetatrtm»^, qnœ mrnidtatknm perte et eos sécréta teneri,,. . de quibtis placet quod ea inbus vel iffm-

(t) Idân (Bertniidas) régi rem tanti ponderis sibi eommissam .propere nontiavit Qnod PhiUppus proscieiis reddîdit, illuin non metuere onns taaUim aggredi.

(Pnrr. Yicent.)

(2) Discours sur le pontilical de Clément V, Uislotre de l'Église galUcMiej t. ÙU

NOTES BT PIÈGES JUSTIFIGATIVES. 4IS

ittor $en plurihus aliis ultra communicare valens... scimus quod tlla personis non revelabh aliis nïsi quas credis honorem nostrum et tuum diUgere et sulari (1). Mais là encore il s'agit de choses pos* lérieares à l'élection, fHMmodnmf et de choses traitées par Tiater^ médiaire d'ambassadeurs, tuit nunciis. Rien qui rappelle Tentreviie de SainlfJeaii-d^Aiigély et les articles jurés.

Cette lettre, d'ailleurs, renferme un témoignage qui dépose diree* tement contre la narration de Villani. Clément V y annonce au roi qu'il a donné, le 9 des calendes d*août, son consentement an choix des cardinaux, el cela, vaincu par les instances répétées qui lui ont été faites. Conscnsnm electhni prœfalœ sotcmniter et publiée, (icci inviû ac mntiis devicti inslancm, prœstiiinius IX Iml. augusii. Si Ciemt nt Y avait donné son consentement à son élection en préseoce du roi, pourquoi l'en avertir par écrit? et, s'il Tayait donné avec les circonstances honteuses rapportées par Yillani, comment avaitril le front de dire qu'il ne l'avait fait que vaincu par des instances répétées, multU divled miUmcmf

Il y a plus : parmi les six articles que Clément V est supposé avoir jurés, quelques-uns n'ont jamais été exécutés, d'autres ne l'ont été qu'avec peine. Il nous reste plusieurs lettres de Philippe le Bel où il est qucsLiou du contenu de quelques-uns de ces articles. Mais, si ç'avait été des points jurés, ce prince n'en aiirait-il pas fait mention ï n aurait i! pas rajjiielé Clément V à son serment? et pourtant il n'en dit jamais un mot. Était ce Philippe le Bel qui aurait eu une pàreille discrétion? G est du roman et non de Thistoire que £ait Baillet quand il dit (2) : Ce f rince {Philippe le Be/), voyant que le pape ne feàtaitaucunei avancée pouraeqidtter la quatrième coiufiiton, qtn (m tenait pUu au cœur que toutes les autreSf.,. se lassa enfin de ces délais: et, ne s'itanî pas eonunité de le sommer de sa promesse par ses ambassadeurs, il alla lui-même le trouver à M* tiers; et plus loin : // le pria surtout de ne pas oublier te sèment solennel qu'il avait fait à Saint-Jean d'Aiigihj. 11 n'y a de tout cela aucune trace ni dans h s lettres du roi ni dans les chroniques. Disons qu'il a été facile à Villani d'imaginer les pi éicmius six articles, parce que, en effet, Clément Y accorda à Philippe le Bel une bonne partie des grâces qu'ils contiennent, et ajoutons que tout son

<ft) Voir h pièce jnstifiettive n* 8.

(2) P. 171 et 173.

4ie NOTES ET PIÈGES JUSTIFICATIVES.

récit a été constamment adopté sans examen par les hisioriens.

Ail reste, dit le père Berlluer, il ne serait pas nécessaire d'admettre qu'il ne se glissa dans l'élection de Clément V aucun trait d'industrie de la part du cardinal de Prato, aucunes promesses ni libéralités de la part de Philippe le Bel. il suffit que Clément \, alors Bertrand de Goi, archevéïiae de Bordeam, ii*y soit point entré ; et il semble qu'il n'avait pas même pressenti sa future élévation» puisque quand on la lui annonça il faisait tranquillement la visite de sa province, circonstance qui marquerait peut-être trop de sang-froid dans un homme qui, actuellement, aurait été en négociation poar se procurer la première dignité de l'Église.

Unreéedénaii V an roi Philippe te Bel, sur la consonietut ui quMi venait de ématt km éleeilon-M wnTeraio pontilleat. (Balaie, Yitip, (. 11.)

Glemens, episcopus, servus servorum Dei, carissîmo in Gfaristo lilio Philippo régi Francorum illnstri, salutem et apostolicam benediclionem . Qualiter etquomodo supereminentiaDeitatis, quse mérita cunctorumexceditetvota, humilitalemnostramtuncBurdigalensis Ecclesiae regimini praesidentem in prseeminentia apostolic» dignitatis assumpsit plene rucolimus regiœ celsitudini nostris littciis intimasse, quod de suli imiitate consensus a nobis postmodum pr;estiti et alioruui dependentium ab t'odein faclum fuisse sunimo desid* i io. proot relatii quorurodam inielliximus, affectasses, ^uper quo majestatem regiam volumus non latere quod ilia, non aiia, consideratione omisi- , mus Tu» Magnitudini scribere nisi ex eo quod narbonensîs arcbis'* piscopnsetmagisterPetrus de Latiliaco, famiiiares tui, piaesentiaiiter ea viderant, per qnos regalem magnificentiam de praemissîs reputavimns esse certam, et ex eo etiam quod diem et locum quibus coronalionis nostrse solempnia auctore Deo proponimus recipere intendebamus sublimitati regiae indicare. Ea propter quod in bac parte omissum exstitit molesium non geratregia celsitudo. Consensum autem élection! pi^efatx solempniter et publiée, licetinviti, ac muiiis devicti inslanciis, praestitimus IX kal. augusti. Verum super quibusdam quœ postmodum cum luis solenipnibus nunciis tractavimus, qu« mandavimus perte et eos sécréta leoeri, de quibus nobis postmodum

tuis supplicasti lUteris qnod ea posses tribus vei quatuor personls aiiis de nostra lieentia revelare ultra numerum ex parte no$tra tîbî per eos intîmatnm, placet quod ea tribus vel quatuor seu pluribus alîis ultra prafatum numeram communicare valeas, de quibus circumspeetioni regîsevidebitur expedire. Scimus enira quod illa personis non revelabis aliis nisi quas credis honorem nostrum et tuum diligere et zelari. Uaium apud Salsauum (Saussauj, 111 idus octobris, poutiiicatus nostri anno primo.

étecUon d« fleuri VU, Henri de Lmemboarg.

Il nous a paru curieux de mettre sous les yeux de nos lecteurs la manièr&dont Sismondi raconte Télection de Henri de Luxembourg, dans le tome IV de son Histoire des RéfntblUiuei italienne, p. 286 et 287.

« Philippe le Bel, dit-il, averti de la mort d'Albert d'Autriche, « avait demandé au pape qu'en accomplissement de la j^râce incon- « nue qu'il s'était réservée en lui procurant la tiare, Clément V Pai- « dât à taire obtenir la couronne impériale à Charles de Valois, son « frère. Clément, qui n'avait ni le courage ni la force de refuser « rien, promit son appui au roi de France; mais, en même temps, « il écrivit aux électeurs allemands pour les engager à presser leur « élection... Dans sa lettre il leur indiqua, comme Tbomme le plus € digne d'arrêter leur cboix, le comte Henri de Luxembourg, prince f peu riche et peu puissant... mais prince en qui tout le monde « s'accordait a reconnaître Tâme noble et loyale d*un franc cbeva- « lier. L'élection fut publiée le 25 ou le 27 novembre 1508, au « grand élonnement de toute la chrétienté, et le pape s'élani iiàié de « la contirmcr le jour de TÈpiphanie de l'année .^uiv:i:ite, Henri, le « septième du nom entre les rois d'Allemagne, le si.\ieme entre les c empereurs, fut couronné à Aix-la-Chapelle. »

II y a presque autant d'erreurs que de phrases dans ce récit. 1" Sismondi met sur le compte de la grâce inconnue que Philippe le Bel s'était réservée en procurant la tiare à dément V, ta demande qu'il fii h ce pontife de t aider à faire obtenir la couronne impériale à son frère. Le même Sismondi dit plus bas que d^ en

accomplissement de celte wcme grâce, PfnUppe avait demandé au pape de fixer la cour de Rome en France, et de détruire l'ordre des Tempes, Il y joint même celle de poursuivre la mémoire de Bom» face, quoique celle-ci soit formellement exprimée dans la quatrième promesse du récit de YiUani. Que de grâces dans une seule 1 Que ce pauvre Clément V avait à faire pour contenter les inépuisables con« vottises qu'on suppose à Philippe le Bell La vérité est pourtant que Philippe le Bel ne lit jamais une telle demande au pape ; qu'aucun biàtoiipiî, pas môme Villani, ne le dit. Ce dernier raconte seulement que le roi, pour forcer le pape à travailler à rélévalion de son frère, avait résolu dans un conseil secret que Charles de Valois se rendrait à Avignon avec un corîége qui ne devait guère différer d'une armée, sous le prétexte de visiter le souverain pontife et de lui demander l'ouverture des poursuites contre Boniface VIII, mais réellement pour solliciter l'Empire (1). Or, par ses voyages en Gascogne et dans le Languedoc, Clément V déjoua cette ambassade, qui n*eut jamais lieu. Ainsi il est faux de dire que Clément Y promit son appui au roi de France,

â* Sismondi écrit : Uéleclion fut publiée S5 ou (e 27 novembre

i50^. Le décret d'élection porte qu'elle fut accomplie le 27 du mois de novembre, et qu'elle fut luaiiédiatement publiée dans l'égiise des Dominicains de Francfort (2). Pourquoi ee 25 ou ce 27 ?

5** L'auteur ajoute : an grand élonm ment de toute la chrétienté. L'étonnement n'existe que dans le livre de Sismondi. Personne alors ne fut surpris de l'élévation d'un prince que, selon Sismondi lui* même, tout le monde s'accordait à reconnaître digne du Ir6ne.

4* Le pape tétant hâté de la confirmer le jour de PÉpipkanU de famée euivante» Ob Sbmondi a-t-il vu que cette confirmation eut lieu le jour de TÉpiphanie 1309? La lettre que Tambassade de Henri devait pemcttre au pape est écrite de Constance et porte la date de juin ^5). L ambassade ne put tout au plus arriver à Avignon que vers la fin de ce mois; les actes portent qu'elle n'obtint audience que le jour des calendes de juillet, et la bulle de coiilii matioii est datée du 4 des calendes d'août (4). Quelle exactitude pour uu écrivain de la

(1) Giovanni Villani, 1, VIII, c. ci.

(2) Voir ce dderet dans le t. Il de Baluze, p. 288.

(3) Baynold, ann. 1300, n» 10.

(4) B«luM,t.11,p. WelSTS

NOT£S £T PIÈCES Jl'iTlFlCATIVËS. 44»

réputation de Sismondi ! Voilà ponrtanl comme nos grands hommes écrivent l'histoire ! Pauvre hisloire !

Sismondi écrit à la page 294 : Clément V, faible, vain et menteur, fut toujours en contradiction aveciui même, fathle, en quelle circonstance? vain, sous quels rapports? lucnteur, sans doute parce qu il n'a pas accompli quelques-unes des promesses fabuleuses de Viilani? On jette au public des mots dont il ne peut vérifier la valeur, et c'est ainsi qu'on s'acquiert aisément la renommée d'un habile écrivain aux dépens des morts illustres qu'on calomnie Iftchementt

BuUe par laquelle Cicmeoi V coavoqac le concile de Vienne, idressée au roi Philippe le fid.

Clemens episcopus, servus servorum Dei, etc., Regnans in cœlU triumphans Ecilesia, cujus pasior est Pater aeternus, cul sanctorum ministranl agmina, el laudis gloriam nnc^cloruni chori decantant, in terris ad sui similitudinem et repraesentalionem constituit Ecclesiam militantem, unigenito FiUo Dei vivi Domino Jesu Gliristo ineffabili commercio copulatam, in qua idem unigenitus Dei Filius a Pâtre progrediens per illustrationem Paracleti' procedentis pariter ab utroque, statuit fidei fondamentum. Sase romana Ecclesia, mater aima fidelium, caput est, disponente Domino, ecclesiarum aliamm omnium, el niagisira; a qua, veluti a priraitivo fonte, ad singulas alias ejusdem lidei rivuli derivantar, ad cujus regimen voluit Chrisli clcmentia romanum pontiiicem vice sui deputare ministrum, ut instructioncm et doctrinam ipslus eloquio veritatis evangelicae traditam cuncti renati fonte baptismatis teneant et conservent : ut qui sub bac doctrina cnrsum vit» rectœ peregeriDt, salvi liant ; qui vero ab ea deviaverint, condemnentur. Ipsa nempe romana mater Ecclcsia juxta exigentiam possibiliiatis ipslus, ad cunctas orbis provincias, in quibtts divini nominis cultus viget, fideique catholicse observantia rutilât, intuitum sedulae considerationis extendens, ac subjiciens ab olim SQse considerationis examini diuturn» calamltatis angustias* iliius specialis bœreditatis dominiez, videlicel Terrœ Sanetse, ab infidelîbus miserabilitcr coneuloatae, in qua idem Patris œterni 1 ilius uostrîç carnis iadumeiiio contectus, salutem humaui generis pietate ioefiabiii exstilit operatus, quamque sua ipse voluit corporali insig-

4S0 NOm £T PIECES JOSTIFICATIVËS.

nîre praesentia, et proprii aspersione sangoints consecrare, mnlta aallicitndine studuit eidem tem retroactis temporibus, quibas po* toit remediis, ut eriperpt ab ïpsis impiis, subvenîre. Et quia inler

caîleros quos professio christiaiirii religionis includit, milites et fratres (lomus inilitiaB Templi hierosolymitani, sicut est toti orbi notorium, tanquam specialis ejusdem fidei pugiles, et jam diefge Icrr;^ praeripup defensores , ipsius terrae not^otium principaliler gerere videbantur ; ipsûs et eorum ordinem prafata Ëcclesia specialis favoris plenitudine prosequens, eos adversus Christi hosles crucis armavit signaoulo, multis exaltavit bonoribus, ditavit facultatibus, ac diversis libertatibus et privilegiis communivit. li nimiram eum ère* derentur in Domînt servitio sob regolari habitu fidelîter militare» aîbi quasi cunciorum manus fidelium, cam multiplici erogatione bonortim, sentiebant multifarie maltisque modis propterea adjutriees. Sed, proh dolorl nova et calainitosa vox de malignitatis fratrum ipsorum enormitate progrediens, nusiium replevit, imo periurbavii audituni. Hrrc *^nim vox nmiria laniculatioTiis et gemitus, aiidientibus hon uicm iii^i^erit, rominovet animos, mentes turbat, et cuiiclis fidei cbrisiiaiiiË culioiibus novae et ineffabilis amaritadinis calicem submiDistrai : et, dum facti seriem, ejus necessitate poscente, depromimus, noster attenuatur pne angustia spiritiis, et, valetudinis fatL gala confractibus, merobra sinpla pro nimio dolore tabescuDt. Badum siquidem circa nostrs promolionis ad apicem sommi pontifieatus initium, etiam ante qoam Lugdoniim, obi recepimus nostne coronationis insignia, yeniremus, et post, tam ibi qnain alibi, secreia quoruiidan] nobis insintiatio intimavil quod niagister, prseceptores et alii fratres dictas militise Templi, et etiam ipse ordo, qui ad defensionem painiaoïiii ipsius Domini iioslri Jesu Christi fuerant ia liausmarims parlibus deputali, contra ij>sum Dominum in seelus apostasia? nefaiidum, detestabile idolalrine viiium,«execrabiie tacinus Sodomorum, et hxreses varias erant lapsi. Sed quia non eratverisimile, nec credibile videbatur, quod viri tam religiosi, qui praecipne pro Christi nomine suum saepe sanguinem effundere, ac persouas suas mortis periculis fréquenter exponere credebantur, quique multa et magna tam in divinis officiis, quam in jejuniis, et aliîs obsemntiis, devotioni*8 signa frcquentius praetendebant, suae aie essent salulis immemores, quod talia perpetrarent î hujusmodi insinuationi ac delationi ipsorum, ejusdem Domini nusiri exemplis et canonic» scriptune doctrinis edocti, aurem ooluimus iuclinare. Dciude vero

tu, cuî eadem fuerant facinora nunciaU, non typo avaritiae, eum de bonis Templariorom nihii tibi vindicare tel appropriare inlendas, immo ea nobis et Ecdesiae per deputandoa super hoc a nobis administranda, gabernanda, conseranda, et custodienda liberalîter et dévote in regno tuo dimîsisti, manum tuam exinde tolafiter amo- ▼endo, sed fidei orthodoxae fervore, tuorum progenilorum vesiigia clara sequens, accensus, de praemissis, quauuim licite potuisli, le inforraans, ad iiistruendum et informandum nos super ils, militas et magnas nobis informationes per tnos nuncios et litieras ilrMinash înfamîa vero contra Templarios ipsos increbrescente validius super sceleribus antedictis : et quia etiam miles ejusdem ordinis magoie nobiUtatis, et qvi non levis opiolonis in dicto ordine liabebatur, coram nobis secreto juratus deposuit, quod in receptione fratram pneCali ordinis, haee consuetado, vel vérins eorruptela, servatur, quod ad recîpientis vel ab eo deputati soggestionem qui reeipitur, Ghristum Jesum negat, et super crucem sîbi ostensam spuit iavituperationem crucifixi ; et quaedam alia faciont recipiens et receptus, qn9B non sunt licita, nec hiimanx conveninnt honestati, prout ipse tum confessus exsiitit corara nobis : urgente nos ad id oflicii nostri debito, vitare nequivimus quin toi et tantis clamoribus accommuriarrmus auditum. Sed eum démuni fama piibliea déférente, ac clamosa insinuatione lui, oec non el ducum, comiium, et baronum, ac alio< rum nobiiînm, eleri quoque ac popuii dicii regni lui, ad nostram propter hoc, tam perse quam per procuratores et syndicos, praesentiam venientinro, quod dolenter referimus, ad nostram audientiam pervenissel, quod magister, praeceptores et alii fratres dicIi ordinis, et ipse ordo, prsfatis et pluribus aliis erant criminîbus irretiti ; et prsemissa , per mulfas confessiones , attestationes et deposTtiones prœfati niagislri, el plurium prseceptorum, et fratrum ordinis praelibali, coram multis prselalis, et haerelicae praviiatis iaquisitore in regno Francine factas, habitas et rereptas, et in publicam seripturam redactas, nobisque et fratribus nosiiis uMeiisas, probari quodamipodo viderentur, ac Dibilomimus fama et clamores prxdicii inslanter inraluissent, et eiiam ascendissent, tam contra ipsum ordinem, quam contra personas singuîares ejusdem, quod sine gravi scandalo praeteriri non poterat, necabsque eminentipericulo toierari; nos iilius, eujus vices, licet immeriti, in terris gerimus, vestigiis inhérentes, ad in quirendum de prasdictis ratione pnevia duxunus procedendum, multosque de prseceptoribus, presbyteris, militibus, et aliis fratribus

NOTES ST PIÈCES JUSTIFtCAIIVES.

dicli ordinis repuîaiionis non modicœ, in nostra pnesentia constitutofl, prsestitû ab eis juramento, quod super prxmissis meram et pldiiani nobis dicerent verii&lem, super prsedictis ioterrogaTimus, et exaninavimtt$ usque ad numeram septaa^nta duoram, multîs ex fratribas nostris noÛs assisteoUbtts diligeoter : eonuaqne Gonfessiones perpublicas manas in authenticam scripturaro redactas, illico în DOslra et dictorum fratnim nostrofum praesentia, ac deinde interposito aliquorum dterum spaiîo in consistorio legi feeirous coram ipsis, et illas in siio vulgari cuilibet corum cxponi. Qui persévérantes in illis, eas expresse et sponle, prout recitatîE fueranl, approbaruul. Postque ciim mag^istro et prjEcipuis prœceploribus praefati ordinis intondenies super praemissis inqiiirere per nos ipsos, ipsum magistrum, et Franciae. terr» uitramarinœ, Normanniae, Aquilaniaj, ac rictavi» prœeeptores majores, nobis tune Pictavis existentibos mandavimiis pnesentari. Sed quoniam quidam ex eis sic iDâmiabaii* tur tune temporis, quod equitare non poterant» nec ad nostram prosentiam quoquo modo adduci : nos cum eis scire Yolenles de pr9&* missis omnibus Terilatem» et ftn vera essent qus continebantur ia eomm confessionibiis et depositionibus, quas coram fnquisitore pravilalis liœrelicœ in regno lue prrefato, praesenlibus quibusdara nolariis publicis, et mullis aliis bonis viris cUcebantur fuisse, nobis et fratribus nostris per Ipsum inquisitorcm sub manibus publicis oxhîbitis, et ostensis : dilectis filiis nosiris Berengario, tituli sanctorum Kerei etÂchillei, et Stephano, tituli sancliGyriaci ia Thermis, presbyteris, ac Landulpbo, sancti Angeli diacono, cardinalibus, de quorum pmdentia, cxperientia, et fidelitate indubitatam fiduciam obtinemus, commisimus et mandavimus» ut ipsi cum prsfatis ma* gistro et prmceptoribus inquirerent, tam contra ipsos et alias singulares personas dicti ordinis singulariter, quam contra ipsum ordinem, super praemissis cum diligentia veritatem, et quidquid super his invenirent nobis refci i i , ac eorum confcssiones et doposiiioaes per manuai publicam in striptis redaclas nostro aposloiatui déferre ac prœsentare curarent ; eisdem magislro et prœcepîoribus absolulionis benelicium a sontentia excoramunicalionis, quam pro praemissis, SI vera esseni, incurrerant, si absolulionem humiliter ac devoU pdterent, ut deberent, juxta formam Ecclesiae impensuri. Qui ciu> dinales ad ipsos magistnim et prmeeptores personaliter accédantes, eu su! adventus cansam exposuerunl. Et qooniam tam person«i quam res ipsorum, et aliorum Templarionim in dicto regno tuo coa*

NOTES £T PIËCËS JUSTlFiCATI¥£S. 42S

sîslentimD, in msnîbus nostris erant : qaod libère absqae metii eujus quam plene ac pure super praemîssis omnibus ipsis cardinalibus dicerent veiiiaiem, eis auiurilate apostolica injunxerunt. Qui inagister et prseceptores Francis, terra' nln miiat iuœ, Normannire, Aquitaniae, ac Pictaviœ, coram ipsis tribus cardinalibus priesetiiibus , quatuor tabellionibus publicis, et multis aliis bonis viris, ad sanctaDei £vaagelia ab eis corporaliler tacta prœstito juramento, quod saper praeniissis omnibus meram et plenam dicerent veritatem, coram ipsis aingtilariter libère ac sponte absque coactione qnalibet et timoré deposuerunt, et confessi fnerant inter caetera Gbristi abnegationem, et spoitionem snper crucem, cnm in ordine Teropli recepti fuerunt ; et qaidam ex eis, se sub eadem forma, scilicet cum abnegatione Chrisii et spuitione super crucem, fratres multos récépissé. Sunt etiani quidam ex cis qua^dam alia horribilia et inhonesta confessi, qu.T, ut eoruni ad prgpscns parcamus verecundiœ » subticemus. DixiM'unt prîelcrea, et con^es^i funrunt esse vera qn.T in eorum ronfessiouibus etdepositionibus coutincntur, qiias ciuduinfccerant coram inquisitore baîreticx pra\itatis; quœ confessiones et depositiones dictorum magistri et prxceptoium, in scripturam publicam per quatuor publicos tabeliiones redact»» in ipsornm magistri et prseceplorum et quoramdam aliorum bonorum nrorûm praesentia, ac deinde interposiio aliquoram diemm spatio coram ipsis, eisdein lect» fuerunt de mandato et in praesentia cardinalium praedictorum, etinsuo vulgari expositse cuilibet eorumdem. Qui persévérantes in illis, eas expresse et sponle, prout recitatae fuerant, approi)aruui . postcoufessiones et depositiones hujus modi, ab ipsis cardinalibus, ab excommunicatione , quam pro praemissis incurrerant, absolutionem flexis genibus, manibusque complicatis humililer et dévote, ac cum lacrymarum eflusioDe non modica, petieruut : ipsi vero cardinales, quia Eeclesia non claudit gremium redeunti, ab eisdem magistro et praBceptoribos baeresi abjurata, expresse ipsis secundum fonnam l&cclesiae auctoritate nostra absolutionis beneficium impenderunt, ac deinde ad nostram praesentîam redeuntes, confessiones et depositiones praelibatonim magistri, et prseceptorum in scripturam publicam per manus pnblicas, ut est dictum, redaetas nobîs praesentaverunl, et quœ cum diclis magistro et praeceptoribus feceraut, retulcrunt : ex quibus confessionibys, et depositionibus, ac relatione, invenimus soepe fatos magistrum et fratres, in prsemissîs et circa priemissa, Ucet quosdam ex eis in pluribus et alios in paucioribus.

graviter delifuisse. Attendentes autem, quod sedera tam horrenda transire incorrecta, abaque Dei omnipotentia» et omDium catholicorimi iDjuriat non poterant nec debebant, decrevimus de fratrum nostrorum consilio per ordioarioa loconim, ac per alios fidèles et

"sapieutes viros, ad hoc deputandos a nobis, contra sini^ulares personas ipsius ordinis, nec non coHlra dictum ordinem, per c trias discretas pcrsonas, quas ad hoc duximus depuiaudas, super praejnissis criminibus et pxrcssibus inquirendum. lis nempe> quae magis flere cogimur quam narrare, cor nostrum passione nimia cniciatur : et cum tan ta proiode nobis immincat gemendi materia, ûetum doq possumus declinare. Quisnam catholicus hœc audieas nîmis non doleat, et prorompat in iuctuiB t Quis fidelis bujusmodi sinii»trum even- Uim inteUigens , amara non emittat saspiria , verbaipie lamentatiottis et nuBStitiidinis non eructet, cum tota cbristtanitas hnjusmodi doloris sit particeps, et bic caaua fidèles percutîat univeraost Ex bis etiam, dum ministerîo débit» eonsideratioms nostrs» mentis praesenlantur obtuiibus, ignis in noslris meditatioiiibus exartlt scit; et ad tanta discrimina revelanda susplrat affectus, zclus acceadilur, et spiritus anxiatur. Ad quod cum nos suflicere ( ommorle non posse sciamus, levamus oculos nostros ad monlem, monlem quideni Dei, montem uberem, uionte'm pinguem, unde opportunum nobis provenire auxilium, et humiliter petimus, et dévote speramus. Et quia salubre in bis adfaiberi remedium interest generaliter omnium : nos cum eisdem fratribns nostris, alîisque vins prudentibus, exacte ac frequenti tractatu pnebabîto, prout tant» necessitatis instantia exigelrât, de ipsorum fratrum consilio , univenak eoim/ttan, sicut imitattone digna sanctorum patmm consuetudo landabîlts longsevae observationis exempio nos instruit, a proximis kalendis oclobris ad (iaos annos immédiate sequentes, decrevimns congregandum ; ut in eo, tam circa diclum ordinem, et personas singuiares, et bona ejusdem, et alia quîc slaliim tani^^unt iidei catholic.T., quam circa recuperationem et subsidium Terrae Sanctœ, ac reparationem» ordinationem, et stabilitatem ecclesiarum, et ecclesiaslicarum personanim, et libertatum eorum, ille, Deo auspice, communi coDsilio inveniator provisio, et ejusdem approbatione concilii roboretur, per cujus saluiiferam execnlionem virtus altissimi, eliminatis erroribua, roborata fide, ad tramitem veritaUs, reductîs errantibus, redîntegrata ejusdem fidei unîtate, extirpatts viliis, virtuttbus plantatîs, correetis cxcessibus, moribus reformalis, represbis oppressionibus, libertaleso-

mm fiT FIËGËS JUSTIF1GÂTIV£S. 425

lida stabilitate tnunita, recuperalis deperditis, et ejusdem terrœ statu prospero reparato, occupata restituât, vastata reslauret, et restaurata conservet ; iiubisque viam aperiat idem ipse qui iiovil, el facultalem Iribuat ipse qui polpst : ulsic in prœmissis juxta intensura aoimi Dostri desiderium sii>i minisirare possimus saiubriter, quod idem verus ejusdem uDiversalis sponsus Ecclesise îpsam dilecUm saam pui^atam maculîs, munitam virtute ac monîlibus ornatam, iiDam semper habeat et formosam, ad sut oominis laudem et gloriam, ad animarnra profectum, robur fidei, pacem et exaltatiouem popuii christiani. Quia vero prosecutio lanti propositi tempore indîget, ut deduGtum maturius, focilias auctore Domino effectum debitum sortiatur : prgedictum tempus ad id duximus deputandum. Unde venerabilibus fratribus nostris archiepiscopis, episcopis, ac dilectis filiis eleciis, abbatibus, prioribus, decanis, prœpositis, arcbidiaconis, archipresbyteris, et aliis ecclesiarum prselatis. c\ iuptis et non exemptis, eorumque capitulis, et convenlibus, per alias nostras litteras praecipiendo mandamus, ut iidem arcbiepiscopi, nec non etcœteri episcopî per ipsorum archiepiscoponim provîncias constituti, in eis* deia litteris nominati, reliquis ipsorum epîscoporam in dictis provindis remanentibusad ea quae pontificale officium exigunt, tam in suis, quam îllarum dictarnm proTraciarum, qui adbujusmodi concilium universale accesserint, eivitatibus et diœcesibus exercenda, omnî negligentia relegala, cunctis, prout talis et lanti negocii qualitas exigit, dispositis et pataiis, sic medio tempuie se acciu^aut ad iler, quod in hujusraodi decreto termine, quem eis et aliis peremptorie assîp^namus, in Viennensi rivitatc, iidem archiepiscopi et episcopi laliter nominati personaliter, alii vero rémanentes episcopi, clecti, abbates, piiores, decani, praepositi, arcbidiaconi» presbyteri et prâ&lati, capitula et conventus, per eosdem archîepiscopos et episcopos ad praedictum concilium aceessuros (quibus, ad omnia qu» in eodem concilie statuentur, fient et ordinabuntur, et fuerint opportuna, concédant plenariam potestatem, de qua sofficienter constet per publiée documenta) nostro se cohspectui représentent. Quod si forsan ipsis archiepiscopis et episcopis aeeessuris bujusmodi noluerint con* cedere potestatem, eo casu venire, vel alios procuraloresidoneos cum poteslate simili ad idem teneantur concilium destinare. Non obstantibus quibuslibel privilegiis, seu indulgentiis, quibuscumque personis, ordini, dignitati , seu coilegio, siib qnacuraque verborum forma, vel expression e a prsedicta sede conce&sis : per quae possit

m mm et pièges justificâtivss.

eifeetus bujvflmodi mandati nostrî quomodoUbet impediri, aut ei-

éem in aliquo deroi^an. Mandavimus insuper ul iidem archiepiscopi et praelati, perse vel alios viros prudentes, Deum limantes, et habentt's prae oculis oainia, quae correctionis, et reformaiionis limam exposcunt, inquirentes subtiliter, et conscribentes fideliter, eadem ad jpsius concilii notitiani déférant. Et nos nihilominas Tariis modis et viis soiers studium et eflflcacem operam dare proponimns, ut omnia talia in examen hujusmodi deducta coneitii, correctîonem et directîosem redpîant opportnnam. Hoc etiam in eisdem noslris litteris adj^cto» ut ttttUiis inobedientise notam, et canonics ultionis acrimoniam vitare desîderans , fallacîum exeusationum velaniento se muniat, ve! ex impedimentis itincruni, qua?, Domino prava in direcla, et in vias planas aspcra, sna oninipotentia convertentc^ cessabunt, frivola' allegationis uiunimenta confingat, ut a tam sancfi proseciitione operis se subdncat : sed occurrant sincruli voluntaiii ad id quod et divinae congruit voluntati, et salutem animariun» ac ntilitatem respicit aingnlomm. Cseterum» quia muUipliciter expedit ut (am célèbre concilium tna et alioram catholicorum principum deooretnr presentia, ut salubri consitio et auxilio folctatur : serenilatem regiam rogamus, et hortamur aitentius, in remissionen tibi pec* caminum suadentes, quod praeserîptis loco et terraino, in eodem concilio, captata intérim ad hoc opportunitate, studeas personaliter interesse ; meditatione provida prudeïiter attendens, quod in hoc non soliim labor, qucm ad tam sancti et ulilis negotii promoiionem assumes, tibi ( pdef ad merilum, vornm etiam aliorum qui ad veniendum ad idem conciliura, efticacius tuo inducentur exemple. Et nihilomious vota tua nobis poteris familiarius aperire, qusB in omni benevolentia libenter ad exauditionis gratîam, quantum cum Dec ac Ëcclesi» bonore poterimus, admittemus.

Datum PictaYÎs, secundo idus augusti {i% pontîficatusnoatri anno tertio.

In eodem modo scribitur Edoardo régi Anglîs illnsfrL

In eodem modo Carolo rei»:i Sicilia; illustri.

In eodem modo Carolo régi Hun^ariîE illustri, et aliis regibus et principibus orbis christiani, nec non et venerabilibus arcbiepiscopis, episcopis, abbatibus et prselatis.

Sur les «ceatiitons Intentées au Templiers.

Déjà, vers la fin du siècle dernier, Frédéric Nicolaï de Berliu avait donné des détails curieux et intéressants sur l idolàtrie des Templiers, nonobstant les risées de nos grands esprits, qui voulaient, bon gré, mal gré, que les Templiers fassent innocents, précisément parce qu'ils avaient été condamnés par un pape et un concile. Tout récemment M* Hignard a confirmé les accusations de Nicolaï, et cela d*une manière irréfragable, dans un opuscule imprimé à Dijon en 18SI, et qui a pour titre ? Éetaireiimnmt» «»r /et pratiques occuUes da Templiers. L objet de ce travail est un coffret retrouvé à Essarois " en 1781).

(f En 1789, dit l'auteur, des ouvriers que M. le marquis de Clias- « leuay employait à démêler de la pierre dans un terrain qui apparue tient encore aujourd'hui à sa famille, prés des sources de la Cave, f trouvèrent ce coffiret. 11 est en pierre calcaire, est un peu renflé « dans son pourtour, et a vingt-cinq centimètres dans sa plus grande * longueur, sur laquelle une image en relief, avec des accessoires ir et les caractères, occupent environ dix-huit centimètres. Il a vingt <r centimètres de large et un peu plus de douze de haut sans le cou- « vercle, dont l'épaisseur est de six cenlimétros.

« Les mêmes ouvriers relirèrent de cet amas de pierres, ayant déjà « vraisemblablement servi à d'anciennes constructions, divers objets « qui parurent alors sans aucun prix : on Gt néanmoins un peu plus i d'attention au précieux coffret, colporté de main en main jusque « chez un marchand de curiosités de Dijon, où il fut acheté par un « amateur parisien, qui le vendit enfin à M. le duc de Blaeas. »

Uauteur a donné un dessin litbographié de Timage. Elle a peu de rapport avec celles qu'avait déjà fait connaître Frédéric Nîcolaï, si ce n'est dans quelques signes cabalibiKiues. Le dessin de Nicolaï représente un buste d'homme, barbu, couronné, les mains croisées sur la poitrine, et monté sur un piédestal. Celui de M. Mignard retrace une sorte d'être masculo-féminin, nu, en pied, portant une couronne crénelée, et tenant dans chacune de ses mains étendues une chaîne terminée en croissant et surmontée, celle de droite d'une fi-

m NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES.

gure de la lane, celle de gauche d'une figure du soleil. Sous les pieds de cette représentatioo obscène, on voit une téte de mort» accolée d^une étoile et d'un pentagone. Entre la tète de mort et les pieds, au-dessus de la téte et le long des cAtés sont gravés des caractères arabes. Viennent ensuite trois auUes ligures liideuses, avec des couronnes crénelées, poriant le caractère masculo-féminin, dont deux barbues, entourées des emblèmes énonces ci-dessus.

(( Les renseignements, poursuit l'auteur, que je dois àTobligeance «r de madame la comtesse Victorine de Ghastenay, ne me laissent ff aucun doute sur l'origine de ce coffret, et m'expliquent sa pré« « sence aux sources de la Gave. Madame de Ghastenay trouve dans « ses papiers de famille plusieurs traces de ventes et d'échanges « avec les Templiers, aux lieux mêmes oit a été rencontré ce coffret: « et de plus Youlaine-lez-Temple, prieuré important de l'ordre, d'où « ressortissaient les commanderies de Bure, Épailly et Mormani, est (( tout à fait dans le voisinage d'Essarois... Ce coffret prérieux est « l analogue de ce genre de monuments du moyen âge qui ont ete. V publiés par le savant orientaliste M. de Uammer, de Vienne, au « sixième volume de son ouvrage des Mine» de l'Orient^ dans un cha- « pitre intitulé Mysterium Baffometis revelalum. Il est question, « dans cette partie du livre, des chevaliers du Temple qui s'étaient

adonnés au gnoelmmet et que leurs propres monuments avaient <r servi à convaincre d*idolàtrie et de pratiques impures. »

Effectivement, M. de Hammer a cru retrouver, dans les ténébreux systèmes du gnosticisnw ancien, rexpiicatioii des symboles mystérieux attribués aux Templiers par leurs dépositions et leurs monuments. Nicolaï y avait eu recours avec succès pour l'interprétation des ligures qui sont à la téte de son livre. M. Mignard a suivi ces deux guides dans son travail sur le coffret d'Ëssarois. Or, il résulte il peu près évidemment de son examen que le sens de l'image qu'on remarque sur le coffret se relie au système gnoitique. La clef de cette analogie est dans l'inscription arabe dont voici la traduetîon :

Chantes IKen, noire Seigneur!

Qne lui l'Eiprit (ou la Sagme). qui fait germer k terre et fleurir, soit f^rilié! Je suif U 8ouchc de sept aiitree.

Si to reoiet, le pkisir t'environne.

Selon M. Mignard, cette inscription exprime tout ce qu enseignaient les gnœtique». On y retrou-ve : l'ogdoade ou le Créateur du

KOTES Li i'IECIiS JUSTIFICATIVES. 429

monde et ses sept êons ou émanations : efTectiveinenty le eoffret d'£ssarois porte sept emblèmes ; — la fusion des denx sexes dans chaque personnage mystique, car les éons gnostiques étaient regardés comme androgpus; — le reniement : Basilide considérait la n^ation du Christ crucifié comme un signe de liberté véritable ; — enfin les jouissances sodomiques : on sait que les sectateurs de Valentiii et de Basilide se livraient secrètement à d'abominables promiscuités. L auteur remarque que le mot arabe qui désigne le dernier point est infâme.

Mais n'est-ce pas là tout l'acte d'accusation intenté aux Templiers et confirmé par leurs aveux?

Que reproche-t-on, en effet, aux chevaliers dans les cent vingttrois articles énoncés par le pape Clément Y dans sa bulle Fadmu nmerieordiam? 1^ Qu'ils adoraient une idole, quod idolum adorabanl (I), qui fait fleurir les arbres, quod facit arbores florere (2) ; qui fait germer la terre, quod terrain germinare (3) ; qu'ils reniaient le Christ crucifié, qmd quiitbet abnegabat Clinslum aitquando crucifixum (4) ; qu'ils se livraient entre eux à des actes sodomiques, quod de inviccm poterant mu9 cum alio ammiscui eamaliier (5J. Nous omettons les détails.

Qu'avouent les chevaliers ? Gaucher de Lenticuria dit qu'il a vu ridole ou la téte en question adorari bit in eap'Uulo gênerait» Guil* laume de Herbley dit qu'il a adoré cette idole comme les autres, denx fois; qu'elle est de bois doré et argenté, et a une grande barbe. Jean Dueis de Taverniac dit la même chose, llugueis de Peraud et Rodolphe de Gysi parlent également de cette idole (6). Jean . de Cassanhas de Pâmiez confesse qu'au moment de sa réception le précepteur tira d'une boite une idole de aurickalcOf en figure d'honune, la mit sur un coffre, et dit ces mots : Domini, ecce umtm amtciim Det, qui loquilurcmn Deo quando vult, Cui referatis gratûu, quod vas ad ttalum istum duxeritf quem nmUo desideravUtis^ et vettrvm denderium eomplevU, Gaucerand deMontpesat dit que, quand il fut reçu, le supérieur lui montra une idole barbue ïaite m

tl) Art. 43.

(S) Art. 52.

(3) Arl. 53.

(4) Art. i>'.

(5) Art. 26.

(6) DiipQy,p.9(l6etS10.

NOTES ET mCES JUSTIFICA1IVES.

figuraui Baffomcli, Raimond Rubei dit la même chose pour TadorQtion de l idole, ubi crut deplcta figura Baffometi {\). Que signifie ce mot de Baffmael ? 11 y a sur ce poiat trop de manières de ?oir différentes parmi les savtDts pour que je puisse prendre qd sentiment. Mais il suffit, ce semble, que ce Baffomet fût inco&lesliblement une idole, le non ne fait rieo à la chose.

Qoant à la renégatlon du Christ et aux sodomies, elles ont élé avouées par le plus grand nombre des accusés.

« Ainsi, conclut M. Mignard, Timage qu'on Toit en relief sur le « coffret d'Essarois est un témoin posthume cl muel, maib acca- H liant, contre Tordre du Temple!... »

(< Ce coffret donne la ciet de toute la cabale reprocliee au\ che- « vaiiers du Temple, et proclame d'infâmes mystères... iSieria cul- « pabilité des Templiers, à cause de la violence du châtiment, pron clamer leur innocence en s'élayant sur les faits insignes de leur « gloire militaire, c'est li toute la valeur du raisonnement de quelle ques^uDs... L'ordre était-il coupable? Voilà;«oute la question... « lamais Philippe le Bel, malgré son énergie, n'aurait osé s'attaquer « à un ordre aussi puissant que celui des Templiers, qui avait coo- H Iribué à soutenir pendant près de deux siècles, en Asie, Tautorité

de nos armes, et qui avait en sa faveur le prestige de la gloire ; H jamais, dis-je, Philippe ie Uel n'aurait fait de teniaiive contre les i( chevaliers du Temple, si leur ordre n'eût pas eu contre lui tout à n coup I éclat d un vice profond, capable de renverser toutes les idées « des siècles, et de tourner en mépris et en détestalion l'opinion « trompée dans son estime et dans ses spnpathies. »

Nous sommes parfaitement de l'avis de l'auteur.

Leiire de Clément V au rni PliUippc \c Brl, extraite du volume 763 de la Collection de Dupuj. (BiblîoUiëqae nationale). Ce volunic esi imiiulé : BoUes des Papes, dcpais UoQore lU jusqu'à Grèfoin XI.

Glemens episcopus, servus servorom Dei, carissimo in Gbristo filio Philippe, régi Francorom illustri, salutem et apostolicam benedictionem. Quoniam prscordia tua persoos nostrss incolumitas grata certificat, scire te volumus quod, illo faciente qui potest, Viennie pieoa

,1, Dupuy, p. 215 cl 216.

corporîs sospitate vigemus ac laetanter audivimus incolumilate consimili te vigere. Âd haec, ut eorum quae in negotio TempUriorum emergunt to« noiitiie veritas ionotescat, magnitudiDem r^giain volumus non latere quod cum inquisîtiones faetae contra ordinem Tem* plarionun coram prslatis et aliis personis ecelestaaticis» qni ad pnesens sacrum conciiium venenint, et quos ad hoc congregari» certa die, nostra deliberatio fecerat, legerentar, septem de ordine Templanoruin ipsoram et in quadam atîa subseqnenti congregatîone consimili, duo de ordiiie ipso, se coram eisdem prœlaùs et personis, iiobis tamen absentibus, praesenlarunt, qui se deffensioni ejusdem ordinis offercntes, asseruerunt mille qnin^^tiitos vel duo mîllia fralrcs ejusdem ordinis qui Luî^duni et in circumvicinis partibus moraban- Uir, eiscirca deffensioDem ipsius ordinis adbierere; nos tamen ipsos, se spontanea offerentes, detîneri mandavimus et facimus detioeri. Et ex tune, circa nosir» personae custodian, aolertiorem diligentiam sofito duximue adbibendam ; b»e autem celsttudini tu» doximus întîmanda, ut lui providi cautela cooailii quid ducat et quid expédiât circa personie im custodiam diligenti consideratione valeat providers Ôatum Viennae II mens, novembris, pontificatus nostri anno VI.

Ce qu'on penser du grand maître Jaeqoes de Molay.

En général, ceux qui ont défendu les Templiers se sont appesantis sur le grand maître Jacques de Molay. Ce personnage, dans Ray» nouard, joue le rôle d*un véritable martyr. Nous sommes loin, sans

doute , d'approuver ta rigueur arbitraire dont PbîUppe le Bel usa envers lui ; mais nous ne saurions aussi laisser sans réponse les niaises apologies qu'on a én ites de ce '^v^ival maître. Nous donnons donc ici les rétlexions jiuli* ieuses queiSieoIaï, un écrivain protestant, a faites sur la conduite de Jacques de Molay, soit pendant la procédure, soit au moment de sa mort :

« J'avoue que plus je considère la conduite du grand maître, moins « j'y trouve le caractère de la grandeur d'âme ; je n'y vois pas même € celui de la prudence : tout y est marqué au coin de la fatMessOy < de rineonséquence et de la crainte.

An NOTES ET PIÈGES JUSTIFICATIVES.

«f En 1308, il fit devant trois carcilnaux députés par le pape une (( confession libre ou I on n'avait employé ni menacos ni promesses, a après avoir déjà iait la même chose, en 1307, par-devant le frère « Guillaume de Paris. On a, de nos jours, Accu&é les cardinaux « d'avoir prévariqué dans le protocole, parce qae, dans la suite, le « grand maître ne voulut plus reconnaître ses aveux. L'équité permet- < elle qu'on mette une pareille infamie sur le compte des cardinaux, « d'après-la seule autorité du discours du malheureux i^rand maître? c Y trottve-t-on même une ombre de vraisemblance? Le pape était « mécontent de ce que le roi de France avait pris sur lui de faire « emprisonner et juger tout le corps des Templiers; il députait les « cardinaux pour évoquer cette affaire à son tribunal. Si ceux-ci i{ avaient été capables di partialité, c'eût été en faveur des Tem- « pliers, pour qui, en effet, ils demandèrent grâce. Il est vrai que « rinforUiné Jacques de Molay, traduit devant les commissaires du € pape le 26 novembre 1 309, révoqua sa déposition ; mats sa simple n. rétractation pouvait-elle mériter quelque crédit dans un temps oti « elle était contre-balancée par tant d'autres témoignages? Peut-on « y ajouter foi aujourd'hui, quand il est constaté par les dépositions « des chevaliers étrangers que Tordre avait des coutumes secrètes, . « qui devaient être nécessairement connues du grand maître? Que «f répondre, d ailleurs, à la déposition du chevalier anglais que nous « avons rapportée ci-dessus, et dans laquelle il décrit fort au long ù les détails de la profession secrète qu'il dit avon faite entre les « mains du grand maître? Bien plus, ce dernier en convint luî- (( même devant les cardinaux de Chinon en 1508, et son aveu ne « fut qu'une confirmation de celui qu'il avait fait, Tannée précédente, « dans un interrogatoire qu'il subit à Paris, avec cent quarante che- € valiers du Temple, en présence du frère Guillaume de Paris. Ces t deux dépositions uniformes pouvaient-elles être entièrement an- K nulées par un simple désaveu?

« 11 suffit de parcourir avec attention les interrogatoires de Tao- « née 1309, dans lesquels le grand maître entreprit la défense de « son ordre. Rien de plus embrouillé et de plus faible que ses ar- « guments; il se perd en propos inutiles, qui n'ont rien de solide (( et qui ne font rien à l'affaire. T^e lecteur en jugera d'après 1 extrait a que je vais faire de ces deux enquêtes.

(( Dans la première, Taccusé dit qu'il paraissait étonnant que « TËglise montrât tant d'empressement à hâter la destruction d'un

« ordre religieux confirmé par le Saint-Siège, tandis (fu^on a?ait « différé la déposition de Tempereur Frédéric trente-deux ans après « la sentence; qa*U ne se sentait ni assez prudent ni assez avisé « {sapiens née tanii eomlïi) pour entreprendre la défense de son « ordre, mais qu'il s*en cbargeait cependant, crainte de passer pour « un homme méprisable (nam alias se vUem et miserabilent repU' « taret et posset ab aliis repuiari), quelque difficile qu'en soit la « tAche pour un prisonnier qui n'a d'autre argent en sa main que a ce qu'il lui faut pour sa subsistance. Il s'en rapporte ensuite au « témoignage de tous les rois, princes, prélats, dues, comtes et ba- « rons de toutes les parties de la terre : déclamation d'autant plus « singulière , qu'il s'agissait de choses qui s'étaient passées dans « rintérieur de l'ordre, qui étaient un mystère même pour une « partie des Templiers, et que les rois et princes ignoraient, à bien *< plus forte raison. Les juges lui conseillèrent de peser mûrement • « les moyens qu'il prétendait employer pour d^endre un ordre qui « se trouvait si grièvement chargé par les dépositions précédentes. « Ils consentirent ponrtaïil d écouler sa justification , et ils lui of- « frirent même un délai pour s'y préparer. Là-dessus, on lui fit iec- (( ture des brefs du pape, ainsi que de la lettre des trois cardinaux, a et il finit par se rétracter. Un chevalier séculier de ses amis <r {ifuem, stcul asserebat, diligebat et dUexerat, quia uterque miles « erat), nommé Guillaume de Plasiano, qui se trouvait là par hasard, tt le prit en particulier, et l'avertit d'être sur ses gardes pour ne « pas se couvrir d'opprobre et se perdre sans nécessité (hnbeat « provîdere, ne se vituperaret vei perdent sine causa). On voit bien « que cet étranger lui rappela ses dépositions précédentes. Sans «f cette considération, une simple apologie de l'ordre, entreprise « par celui qui en était le chef, auiaii-elle jamais pu tourner à sa « honte, .supposé mcmv ([ifelle n'eût point paru suffisante aux 8 juges? Aussi le £,Mand iiiaîtie commença dès lors î> vaciller. Il « avoua qu à moins de prendre les plus grandes précautions il ris- « quait de gâter sa cause ; que, par cette raison, il priait les oom* tf missaires de remettre l'affaire jusqu'au vendredi suivant, afin qu'il a eût le temps de réfléchir. Ce délai fut agréé, et on consentit c même d'avance à le prolonger en cas de besoin.

ff Dans le second interrogatoire, il débute par remercier les com- « missaires et du délai qu'ils lui avaient effectivement accordé, et « de celui qu'ils lui avaient proposé ultérieurement. Quant a la jus-

NOTES ET PIECES JUSTIFICA IIVES.

« tificatioD de Tordre , il dit qu'il n* était qu'uD pauvre chevalin « Ignorant {mle$ tUiteratus et pauper) ; qtt*ayant appris par rut « des brefs dont on lui avait fait lecture que le pape s'était résené « de rinterroger, lui et les principaui de Tordre, il n'entrendt, <r pour le moment, dans aucun détail; mais qu'il était près deoon- 1 (i paraître devant le Saint-Père dès qu on le lui ortloaiierait, et « qu'alors il tâcherait d'alléger ce qui pourrait tendre à la gloire (f de Dieu et de l'Église. Ceci n'était qu'une pure défaite. La bulle (t Facicns misericordiam , dont il s'agit, est datée, du 2 des ides « dlaoût, c'est-à-dire du 12 août 1508. Le pape y dit, à la vérité, I « que son intention avait été d'abord d'interroger lui-même le « grand maître et quelques-uns des autres cbevaliers; mais il ajouta < « aussi que, leurs maladies les ayant empêchés de faire le voyage, « il avait député trois cardinaux pour les examiner. C'est devant ces j « commissaires que le grand maître avait fait à Ghinon, en 1 508, la | « déposition qu'il révoquait à présent. Ceux qui composaient le ] « nouv( au tribunal avaient été égaleaitnL iKniiniés par le pape pour « l'instruction du proeés. Pourquoi donc en appelait-il au pape? <t Interrogé par les commissaires s'il avait quelque exception à faire n contre la légalité de leurs enquêtes, il répondit que non, et qu'ils « n'avaient qu'à continuer. 11 ne récusait donc pas ses juges, et, «r supposé qu'il eût suspecté leur impartialité, ce reproche senit « tombé aussi sur le pape, qui les avait nommés, bailleurs, qu*aii- | « rait-il dit au Saint-Pére qu'il n'eût pu dire tout aussi bien à ses a députés? La démarche du grand maÂtre n'était donc qu'une suite | « de ses réflexions : il avait eu le temps de se persuader, par ses « dépositions précédentes, qu'il nr pouvait jamais se charger Iiono- « rablemenl de la défense de 1 ordre, et qu'ainsi il ne lui restait i « d'autre expédient que d'en appeler au pape.

En attendant, et quoique le grand maître ne voulût point se « charger de la défense de l'ordre devant les commissaires, il leur « déclara les trois points suivants, fmr PacquU de la emuâmee « {ad exoneraHonem comckntiœ swe) : 1* qu'A ne connaissait « aucun ordre dont les ^lises et chapelles fussent mieux entrete- K nues, plus enrichies d'Omements et de reliques, et où le serriee '< divin se fît avec plus d exaciitude; 2" qu'aucun ordre ne faisait (( des aumônes aussi abondantes que celui des Templiers, qui en « distribuaient trois fois par semaine; S** qu'aucun ordre n'avait f- combattu avec autant de zèle contre les infidèles.

NOTBS £T PUSGBS JUSTIFICATIVES. 4SK

« Ce» faibles arguments ne vtlaient pas la peîne d'êt! e allégués, « et le bon graiiii maître ne risquait rien de les garder sur sa con- « science, puisqu'ils n'appartenaient en rien à l'instriK lion du «procès, et n'excluaient pas d'ailleurs les autres accusations, f comme les juges Tont aussi très-bien observé. 11 survint encore c une légère contestation entre le chancelier Guillaume de Nogarei « et le grand maître : après quoi celui-ci désira d'entendre la mesu» « en demandant qu'elle fût célébrée dans sa propre chapeUe et par « ses propres chapelains, ce qu*on loi accorda.

« Telle est la substance des deui enquêtes. Maintenant, je de- « mande si Ton n'y aperçoit pas à clûique mot F embarras d'un « homme qui cherche des défaites, et si une simple rétractation faite « après coup pouvait détruire deux aveux précédents, parfaitement (( volontaires et confunnes, auxquels se joigiiaii ni d ailleurs les lé- « moignages de nombre d autres chevaliers, et surtout ceux de plu- « sieurs chevaliers étrangers? Supposé que les interrogatoires de « Paris et de Ghinon aient été faux, la découverte d'une imposture « aussi scandaleuse aurait dû vivement affecter un homme d*hon- H neur. Le grand maître aurait nécessairement songé aux moyens de « la réfuter, et il en aurait sûrement fait mention dans le second « interrogatoire , an lieu de s'arrêter aux futilités que nous avons « rapportées; il se serait empressé à sauver son iionneur outragé, H au lieu de faire célébrer une messe par ses chapelains; il aurait u insisté sur la fausseté de l'enquête précédente; il aurait nié l'in- « terrogatoire de Ghinon, ou, supposé qu'il l'eût subi, il aurait ré- « pété sa véritable déposition. Les cardinaux vivaient encore; quel- « qoesHins se trouvaient même en France : il pouvait les prendre à « partie, demander leur confrontation. C'est ainsi qu'aurait agi nn « homme d'honneur injustement accusé s'il avait été sûr de son « fait; mais le grand maître garde un silence absola sur tontes ces a circonstances, et son silence prouve assez ce que nous savons u aujourd'hui par d'autres témoignages, c'esi-à-diie qu'il était « coupable.

« Son désaveu , après la publication de la sentence , ne saurait « non plus infirmer les faits dont l'histoire a démontré l'évidence. « D'ailleurs, la plupart des auteurs modernes racontent fort inexac- « tement sa dernière confrontation avec trois antres supérieurs de « l'ordre. Par exemple, raiiteur de VBiiUnre de FaboUiion de f tordre dei TempUerê la rapporte en style fleuri, et, pour y jeter

NOTBS ET nSGES JOSTIPIGATIVES.

« da merveiileux, il donne à entendre qu'avant la pub^ation de la c ientence le grand mattre et le dauphin d'Auvergne , jatm <f tme « tatnie ènotion, avaient rétracté leurs dépositions comme par une « ffiiptralton soudaine. Il avance qu'on leur avait prondi la ^berlé « à eondiûm qu'ili ae déeUtaueiU de cette rétraetatum; il met dans ff la bouche du grand mattre une longue et belle harangue. Toilà un « récit bien chargé d'ornements! Mais, de tous ces détails, il ne se « liouvc rien dans le continuateur de la Chronitjue de Giiiliaiuiii' Je « Nangis , auteur contemporain , qu'on doit envisager comme la « seule source authentique de ee récit. Il y est dit seulement qu on « avait lu aux deux accusés la sentence qui les condamnait à une « prison perpétuelle ; que ce n'est qu'après cette lecture qu'ils « nièrent tout h coup ei fort inoptnément leurs dépositions (inopi- « némentl il faut donc que le grand maître n'ait point persisté « dans sa rétractation précédente : sans quoi on aurait dû s'attendre < à celle-ci); qu'en attendant ils forent conduits en prison (point de « Sbertê offerte) ; qu'ils furent brûlés vifs le même jour par ordre dn a roi; qu'ils approchèrent du bûcher avec beaucoup de courage « (point de harangue]^ et que It ur fermelé, aiUariL que leur ii lracta- (( tion, excitèrent Tétonnement des assistants. Cet exposé est sim- « pie et vrai; il présente le fait tout autrement, si je ne me trompe, 1( que le premier récit, dont les ornements affectés ne font qu'obsn curcir la vérité.

« Nous plaignons volontiers le sort de cet infortuné et de ses con- « frères; mais nous n'en serons pas moins sévère dans nos recher- « ches historiques. Il est très-probable que le grand maître, voyant « qu'il ne pouvait plus recouvrer sa liberté, préféra la mort à une « prison perpétuelle, et qu'il se Ûatta peut-être que son désaveu cr tournerait encore à ravanta^t de l'ordre! Et, en effet, la compas- « sion qu'il a excitée jusqu'ici est cause que les historiens n'ont « pas examiné avec assez de soin les pièces du procès. Ils auiaienl « dû se rappeler que le premier devoir de l'historien est la recherche -( de la vérité, devoir auquel toute autre considération doit céder. » (Essai sur les accusaùons intentées aux Templiers^ ouvrage traduit en français de l'allemand. In-iS, Amsterdam, 1785, depuis la page 58 jusqu'à la page 55 inclusivement.)

Sur r«lce(iott de Jacques aHtet, leaa xxn.

La plupart des historiens font l'clu^c de la moralité de Jacques d'Osa. Et, pour en citer quelques-uns, Jean, chanoine de Saint-Viclor de Paris, dans Baluze (\\ dit qu*il avait la réputation d'une bonne vie {habens teMîmoniKm bonœ vltœ); le continuateur de Guillaume de Nangis (2) affirme que sa vie était louable (vitalauda^ bîlem), ce qui signifie qu'il était au moins bonnétc homme reconnu. Mais aucun ne lui prodigue plus de louanges que Villani. D'après ce chroniqueur, Jacques d'Osa était modeste, magnanime et d*une piété exemplaire (3). Cependant, quand on Ut Thistoire de son élec^ tion telle que la raconte le même Villani, on est tenté de rabattre considérablement de ces louanges. Écoutons :

« Les vingt-ttûiï» cardinaux, dit-il, ne pouvant s'accorder sur le i< choix d'un pontife, s'en référèrent à la sagesse et aux lumières du <( cardinal d O^a, s engageant d'avance, et par voie de compromis '( {con comentimento de'ftatiani e Provenzialî c per traftato)^ â re- « connaître pour légitime successeur de Pierre celui que ce prélat « désignerai! . Ceux-ci croyaient sans doute qu'il donnerait sa voix «t ou au cardinal Déranger de Frédol ou au cardinal Arnaud de Péla^ « grue, qui avaient le plus 4e chances. Hais, au grand étonnement de «r tons, Jacques d*Osa se la donna à lui-même (ia lâedeàie medesimo), «f et prononça cet Ego sum papa devenu si célèbre (4).» Ce qu'il y a de singulier, c'est qu'en fait de supercherie Jacques d'Osa n'en était pas à son déhut. Déjà, selon le même Villani, lorsqu'il s'était agi de passer de révèché de Fréjus à celui d'Avignon, l'habile prélat avait trouvé le moyen de supposer des lettres de recommandation de la part de Robert de Naples, lettres qui avaient déterminé son avancement (b)..

Avant toat, on se demande ici comment le& cardinaux, qui n'igno-

(2) Âiino i316.

(4) L. IZ, c. axa.

(s) Ibidem.

436 NOTES ËT MÈGES JUSlMGATlVfiS.

raient pas sans doute ce tour d'adresse de révéquc de Fréjus, ont eu la bonhomie de s'en rapporter à la bonne foi du cardinal de Porto pour le cliuix d uu ponlife. Puis on se demande encore comment les historiens qui ont fait l'éloge de Jacques d'Osa, comment Vilïanî lui-même, peuvent l'appeler un honnête homme, un prélat modeste, magnanime et pieux, après deux traits d'une impudence et d*uoe immoralité aussi inqualiûâblcrs. Si le chanoine de Saint-Victor et le eontinuateurdeGuiUaame de Nangis» qui étaient, poar ainsi dire, sur les tieux» ont Ignoré ces traits, comment Vîllani les a-t-il sus? Et si Yillani, après les avoir racontés, conserve encore quelque estime pour leur auteur, quelle étrange idée se faîsait-ii des principes d honnêleté, de grandeur d ame, de piété? Mais le fait est qu ils sont faux de tous points.

Commençons par Y Ego sum papa. Ce fait, quoiqu'adoplê par des historiens de grand nom (i)» ne soutient pas une critique sérieuse. Convenons d'abord qu'aucun autre contemporain que Villani ne le rapporte, et que tous ceux qui Tout répété depuis ne l'ont puisé qu*à la source unique du chroniqueur florentin. Ceci posé, il ne sera pas inutile d*examiner quelle peut être, ft Tégard de Télection de Jean Xn, la valeur historique de Yillani. Dans le chapitre où cet événement est raconté, Villani dit 1"* : que Jacques d'Osa fut élevé par Piene de Perrière, archevêque d'Arles, chancelier du roi Charles 11, e col vescovo d'Arli, canccUiere del re Caria secundo, sallcvo. Mais Baluze, dans une savante note (2), a montré, jusqu'à l'évidence, que Pierre de Perrière était à peu près de l'Age de Jacques d'Osa; qtfen 1299 il n'était encore que doyen de l'église du Puy; qu'il ne parvint à la dignité d'archevêque d'Arles et à celle de chancelier que postérienrement A cette date ; or, nous avons vu qu^alors Jacques d*Osa était évéque de Fréjus, et n'avait quefaire des leçons ou des Ûbéralités de Pierre de Perrière; d*o6 il suit que Jacques d*Osa n'a pu être élevé par l'archevêque d'Arles. Villani dit 2° : que Jacques d'Osa fut lait chancelier par le roi Robert, tire Roberto ilfececanceUierc. Mais un monument original, savoir racte de cession du château (le Reveut et deYiUepaix(3), atteste que Jacques d Usa était chancelier bien avant Favénement du roi Robert, puisque cet acte est de Charles II, et que

(1) s. Anton., t. lil, lit. XXI. — Papyre Masson, in Juamiem.

(8) Ducbetne, Préavis de l'Hbloire det eanUnaui fransan, p. 884.

re monarque y appelle Févéque de Fréjus son chancelier; donc Robert ne conféra point cette dignité à Jacques d'Osa. Yillani dit 3° : que JeanXXII reçut la couronne à Avignon, fit earomto in Vignone; mais tous les biographes de ce pape» et le continuateur de Guillaume de Nangis avec eux, auxquels il faut joindre un manuscrit contemporain cité par Duchesne (1), attestent que cette cérémonie eut lieu à Lyon dans Téglise cathédrale. Donc Jean XXII ne reçut point la couronne à Avignon. Ainsi voilà trois erreurs notoires commises par Yillani dans un seul chapitre. Je laisse aux lecteurs à juger du cas qu il faut faire du reste de la narration.

Il est vrai que Bernard Guidon, dans Baluze (2), parle d'un traité préalable, lraclaliipra?Aii6ilo» et le moine Rebdorff (3), d'un compromis, per empfvmisiumem; mais ni l'un ni Tantre n'expliquent ce que c'était que ce traité ou ce compromis. Il y en avait eu un entre les cardinaux et le comte de Poitiers. Ne s*ag)rait-il point de celui«li? Et puis Fhistoire des conclaves nous apprend qu'il y a tant de matières différentes à traités ou à compromis dans l'élection d'un pape, que les témoignages de Bernard Guidon et de Uebdorff ne prouvent rien eu faveur du fait de Yillani.

Mais, à supposer que ce fait pût trouver un appui dans les témoignages très-obscurs de Bernard Guidon et de Rebdorff, ne tomberaitil pas nécessairement en face de témoignages authentiques et clairs comme ceux que ^ous allons citerf L'anonyme vénitien, auteur de la quatrième Vie éditée dans Baluze, Ptolémée de Lucques, auteur de la cinquième, et Kcrre de Hérental, auteur delà sixième (*), auxquels il faut joindre un manuscrit du Vatican (5), disent, sans aucun détour, que tous les cardinaux s'accordèrent à donner leurs snffbges à Jacques d'Osa, omnes in domtnum Joannein conscnseriint. Or, ces biographes, tous contemporains, se seraient-ils exprimés de la sorte si Jacques d'Osa se fût nommé lui-même? Mais voici Âlvarès Pelage qui commence son célèbre livre<ie Ptanctu Ecclesiœ par ces mots : il est certain et connu de tout le monde que le seigneur pape Jean XXII a été élu par le concours de tous les cardinaux, Certum el notarium toft fRtiiMfo est: quod loamm XXil rfomtni» papa dectm fmt coth

(S)niaVita,p.151.

(3) Collecl. de Fretier.Rer. gefm., t.,1, p. 4i9.

(4) P. 169, 173 et 179.

(5) RaïuaU, ano. i5ie, n* S.

eordUer a cardinalUfUê omnibus (i) 11 n'est aucun érudit qui ne sache qu*Âlvarès Pélage a passé une bonne partie du pontificat de lean XXII à la cour d'Avignon, où il exerçait la charge de péniten* I eier ; qu'ainsi il a*a pu rien ignorer de ce qui s'était passé à Télection de Jacques d'Osa. Gouunent donc aurait-il pu en appeler au témoignage de Tunivers entier, si le fait rapporté par Villani eût élé celui de l'élévation de J<.an i la tiare?

Dans sa lettre encyclique aux pairiarches, archevêques, évéquesel princes de la chrélienlé (2), Jean XXll raconte lui-même son élection, et, nourseulement il affirme qu'il a élé élu par les suffrages unaoi-

. mes des cardinaux, eoneùn&ternmine ditcrepanie in summum junir Hfieemelegeruni, mais encore qu'il a longtemps hésité à se charger du pesant fardeau de TÉglise, timoré ae irmore coneussi, vehemai^ ur hœnwnnm. Hais un pareil langage n'aurait^il pas été le comble de riiQpudeQce, n'auraitpil pas soulevé Tindignation universelle, s*il eût été de notoriété publique c^uc Jeau XXll s'euui nommé lui-

• même?

Qnant à la supposition des lettres qui valurent à Jacques d'Osa révéché d'Avignon, Villani n'est pas le seul à la raconter, et nous la trouvons dans Ferreto de Vicence (3); mais ce dernier, plus sincère que Villani, n'en prend point la responsabilité; il avoue que ce nV tait qu*un bruit qui courait le monde, ut atunf . Cette expression suffit pour nous donner la mesure de la supposition des lettres. Quel est l'homme public qui n'a assez d^ennemis pour accréditer momentanément sur son compte les plus ridicules calomnies? Il est à croire que \Ego sum papa n'était autre chose qu'un bruit public. Ainsi ce sont des contes populaires que Villani a insérés flans sa narration. Qu'on vante après cela la bonne foi du chroniqueur florentin !

Jean XXll a eu des ennemis acharnés et nombreux ; Louis de Ba^ viére et tous les franciscains révoltés. Ces ennemis ont écrit des volumes entiers de diatribes contre lui. Cependant nous ne trouvons nulle part qu'ils lui aient reproché reffronterie de la supposition des lettres etcelle de son élection. On ne peut dire avec quelque probabilité qu'ils aient ignoré la manière dont notre pontife était arrivé i Is première de toutes les dignités, d'où il faut conclure qu ils n'ont vu

(2) Raynald, ann. 1316, n'>* 7» 8 et 9. * (S) Ferr. Viceat., loc. cil.

NOT£S £T PIECES JUbTlFiCÀTIYËS. 441

. dans l6fi Mis de Villani que de méprisables inTentbns incapables de ternir la réputation de leur auguste adversaire. De nos jours, un bomme dont le témoignage ne paraîtra suspect à personne, parce

qu'il a saisi toutes les occasions (raltaquer la Papauté, Sismondi, n*a pas ose ajouter foi à ces faits, tant ils soni iiivtaisenil>lables. Voici comment il & exprime, tout en manifestant sa haine pour notre pontife : a La partialité de JeanXXll pour ks ultramontains, sa lâche dé- « pendancc des deux cours, de Paris et de Naples^ la déterminad tion qu'il prit de fixer le siège de TEglise en Provence... ont tel- «r lement aigri les Italiens contre lui, que nous devons peu(*étre rê- '< voquer en doute les bruits scandaleux que ses contemporains ont « accrédités sur sa promotion (i). •

Lettre 4» Pape Jean XXU i roccaslon de certaines pratiques de nugic. (Rajnialdi,

anno U<7, a" 55.

Joannes episcopus» servus servoruro Dei, etc., venerabili fratri Bartholonixo episcopo forojulîensi et dilecto magistro Petro Textori doctori decretorum. Âdnostrum assertio fide digna, et sonorum quoddam vulgaris famœ proloquium novîter perduxit auditum, quod Joannes de Lemovicis Jacobus dictus Brabantinus, Joannes de Amanto medicus... etnonnuUi allii in nostra curia résidentes, nolentes juxta doctrinam apostoli sobrie sapere, sed ntmise vanitatis ebritUaLe desipere reprobis ausibus appelentes, se necroraanli®, gcomantiîf, et aliarum raagicarum artium moliminibus implicarunt et implicant, scriplact libros habenles hujusiiiodi artium : qunequidem cum sint arles dsemonum, ex quadam pesiifera societale liominum et aogelorum malorum exorise vitanda; forent cuiiibct chtisiiano, et omni penitus exécration e damnand». Speculis et imaginibus secundum ritum suum eiecrabilem consecratis, usi fuere fréquenter; ac in circulis se ponentes, malignes spiritus sapins invocarunt, ut per eos contra salutem bominum molirentur, aut eos interimendo violentia camunis, aut eorum abbreviando vitam violentia immissa languoris. tomones in speculis, circulis, seu annnlis interdum incluse*

(l) ilisl. des rëpubl^ucâ italkniieâ, l. V, p. 30.

NOTES ET PliSCES JUSTlFlCATiVES.

FSAt, Ut \m ntàm dé praeteritis, ted et dé ftitons inqmrerenty fn- ' iura ipsa, qu» prescire solins Dei est, ex îllonim eonsulUtiooibùs prtedictttri. Drri mitionibns et sortilegiis se tmmiscaenint perperaun. Diants nonnumquam utentes. Sed etiam expérimenta quamplurima

quandoque fecerunt circa hsec el alia, per eos daemoaibus invocatis... nec verentur asserere, quodnedum potus vel cibi propinatioDe, quin eiinm solius verbi prolalione homînum abbreviare seu prolongare vitam, aut prorsus perimere, et ab oomi possent iniiriniiate curarej talrbus se usos fuisse firmiter affirmantes.

ReiictopraetereaCreatore soo, in hiqusmodi daernoomn snffragus confidentes, eùsqw dignes arbitrantes/ qaibus serviant, et quîbns honores divines impendant, illos, idololatrarum more adorare cnm exhibîtione cnltas et reverentiae praesumpsemnt. His et aliis supertitionibus detestandis, et adversaotibus calboHcae fideî praefktî deriei et barberius et eorum quilibet, nec non aliqui alii résidentes in cnria non semel» sed pluries insiitisse feruntur, nedum in suarum «ed el in quam pluriuni aliarum periculum anioiarum, etc... Dalum ÂvmioDe, III kal. martii, ponlificatus nostri anno primo.

FIN iiU raËMl£R VOLUAIE.

Page 1