MORT DE GRÉGOIRE XI
sentant sa dernière heure imminente^ il fit venir auprès de
son lit tous les cardinaux ; là, après leur avoir de nouveau communiqué ses appréhensions avec cette lugubre solennité que donne aux paroles la présence de la mort, il les supplia de garder entre eux la plus étroite union» ét d'élire son successeur sans délai, à la pluralité des voix, sans s inquiéter de la neuvaine d'usage pour les obsèques du pape, ni de la constitution Ubi imjmy dont il suspendait les décrets pour cette élection (1).
Un écrivain grave ajoute que, sur le point de rendre le dernier soupir, les yeux fixés sur le corps de Jésus-Christ, qu'il tenait entre ses mains, il recommanda encore à ces mêmes cardinaux de se garder soigneusement de ces hom* mes et de ces femmes qui, sous le voile de la reli Li ion, débitent les visions de leur tète ; que c'était pour s'être laissé séduire par leurs conseils qu'il avait amené l'Église sur le penchant d'un sdiisme, dont la miséricorde seule de Dieu pouvait la préserver (2). Ces paroles, qui tombent visiblement sur sainte Brigitte, sainte Catherine de Sienne et le bienheureux Alphonse d'Âragon, ont toujours paru extraordinaires dans la bouche de Grégoire XL Ni l'autorité deCerson, qui les rapporte, ni les justes préoccupations dont l'état alarmant de l'Eglise agitait l'âme du pape mou^ rant, ne nous semblent de nature à les justifier; et, si nous les rapportons, c'est uniquement pour ne pas manquer à l'impartialité que nous nous sommes constamment imposée.
Grégoire Xi est le deimer des pontifes que la France ait donnés à l'Ëglise. Quand il quitta Ja Provence pour retourner en Italie, il y avait soixante et onze ans trois mois et huit jours que la Papauté résidait en France. Lui-même
(1) RiyDaM, ann. 1898.»Bahiie, 1. 1, p. ISiS et 1324. •
(2) GersoD, Tract, 46 «nniitat. Doetrina, pars II, coiuid. in.
BISTOmEiDB imUTÊ, UVi Xil.
p6Cka?l«iiiaretisept . ans deu^. m^i$ 6|»,viiig44w^ jour^ De,: toii0m«iMipe9;avipi^is, il fulle raôipi^^pr^x^ So^r#r-
gne 51 court fut rempli de calamités. Qepcnd a nt, si l'onrer garde aux qualités morales de l'homme, à sa^dç^^UFr àsa
Iihélalilé».àisii; nii9defiti6» à sa g^n^i^ofiÂ^ à;^9.ju9ticei.iiul ne-mérita inîeux^qiieiGrégoired'étr&ràv^
un père, cl la moitié de l'Italie se souleva contre lui comyiç contra ua tyran, i^ï Ton regarde eosuiteiài la supér^oTiité. de ses talents, à son activilé, à^iSi^ienoe des affairi^E^ nu) neiderat^mieux que Itii encore espéra- un- règne glorieux et prospère, et le sien ne fut qu'un enchaîne nient de projets avortés. C'est, ainsi que la Providence divn>e rend inu^ tiles parfois la yertu et' lo* génie, lorsqu'elle a. résolu d'teeroer.' sa justice sur les horameeY
Le corps do Grégoire XI dei>ail être porté au monasière de la Gbaize-Diou, où l'attendait colui. de s(H):<mu^% Qlément» VI ; mais' les circonstances, ne permirent pi^ d'accomplir en- ce point les suprêmes yolontésida défunt, etj il repose dans Fégiise de Sainte^Marie^Mi^'euite. Oalii suit'Soa mausolée- Qjstte inscription: dTunei date* bien. posloisieiireL :
Cim s AL GRKGORÎO XI LKMOVICKNSI HVMAMTATK. DUOTHliNA, PIKTATEOVE ADAUUAmU, QVl Vî lTA/.I,t; i?|ii>iTlOMBVS UBORANTl HEDEBETVR, SEDEM PbMÎFIClÀM AVEUlOlfBlI DIV TRANI^TAlf^ DIVINO.
PLAVSV POST ANNOS SKPIVACINTA R01|i|^ FELÏGJTER RKDVXIT,
S. P. ^ ». IttiteMligkuiii ttllMMfi^
ii«pi, mi«v»K». W> Çq^V' ^ ^ '
compnrfMitte, nuio ab orbe rêdeinpio
K. D. LXIXIT, p. os.
NUll>ÉftO 1.
JifMMBt 9t Jm»^I pirStialNiilb
Voici le portrait que Sisnioiuli a tracé de Jean XXII dans son His* toiredcs républiques iialiennes, t. V, p. 197 : « Le pape Jean XXll, « dit-iî, qui avait mieux aimé vivre siijeî à Avignon que souverain à « Rome, paraissait bien moins ie chef de la chrétienté que la créa- (( ture et 1 instrument du roi de France. Luxurieux, avare, viudica- « tif» il booleferstti rfinpire par des prétentions ambitieuse» dont « seè partisans eux-mêmes reeonnaissalenl riojusiice ; il troubJaitla « paix de TÉglise par des questions oiseuses, qu'on le vit agiter am « lesr Franciscaiiis, sor la pauvreté du Christ ;. avec ses cardioaui,. a « « ensuite avec la Soi>boliiie, mut lar vision béatifique. Il mettait à l!en* « chère les dij^mités ecclésiastiques ;*il permettait! il encouragent <r peut-éftre pltr son exemple, la corruption des mœurs, qui fhîsait de (' sa cour le scandale de la chrétienté. Cet homme, si peu fait pour <( porter le titre de Père des fidèles, avait nommé, pour le représen- M ter en Lombardie. le cardinal Lit rit ;uid tlu l'oyet^ qui se disait so» (( nevett, mais qu'on croyait cire son lils. »
Quoique la biographie que Boas avons ècriie dc.lcan XXll réponde suffisararaent à ces infâmes calomnies, nous éprouvons le besoin de Ms teleVer pihM pariieBliéremeDt'6t do> U» marqiKor du seau éà i'in* éignitoB.
Jean XXIh ^t «tvati nàm» aimé vivre «iijci k Avignon que «mverom&jRome.Sîsmondi estpil pardonnable, lui qui a tracé le tableau de Tétat od se trouvait Tltalie sous le pontiÉcal da laan tSSit eal-ii ,
460 NOTES ET l'IÈCES JUSTIFICATIVES.
pardonnable, dis-je, de faire d'Avignon un lieu de servitude ponr les souverains de Romet N'est-il pas de notoriété de fait que l'autorité des papes n'était plus que nominale en Italie? qu'avant de se réfugier en France, ils avaient été forcés d*errer datis TÉlat ecclésiastique bien plus en fugitifs qu*en souverains? et Sismondi n^a-t-il pas raconté comment les papes, selon lui si souverains à Rome, se sont vus obligés, pour y rentrer, de faire la con((uéte de celte ville et de bûii ten iloire, pour ainsi dire, pied à pied?
Et quand Jean XXII aurait été aussi souverain à liome qu'il le dit, s'ensiiivrait-il qu'i/ était sujet à Avignon ? N'y éiait-il pas dans son domaine? n'y commandait-il pas à des sujets? y subissait-il la suzeraineté de qui que ne fût? (Jue veut donc, dire Sismondi quand il avance que Jean XXll était sujet à Avignon? 11 va peut-être nous Texpliquer en s' écriant : qu'il paramait moins' le chef de la chréiienU que ia créature en tmitrument du rot de France, Quelle insigne fausseté! Nous connaissons la vie de JeanXXil, nous avons vu s'il a été le chef de la chrétienté, et s*il y a en beaucoup de papes qui aient déployé dans radministration de TÉglise une vigueur pareille à la sienne. Eh quoi I Jean XXII ia créature et tinHrumeiU du roi de France t On est la créature de quelqu'un quand on tient tout de lai, ci J.ean XXll n*a jamais été redevable de quoi que ce fftt au roi de France, pas même de lévêché de Préjus. On est l'instrument de quelqu'un quand ou n'agit que par su volonté. Et quand dunr Jean XXII a-t-il réglé ses démarches sur les volontés du roi de ' France? Est-ce, par exemple, quand il refusait de mettre à sa disposition le trésor du Saint-Siège, on bien les décimes pendant sii ans sur tous les biens de l'figlise, ou bien d'appliquer celles qu'il lui accordait à d'autre usage qu à celui de ia croisade (1)? ou bieo encore lorsqu'il menaçait ce monarque de l'anatbéme s'il venait à Avignon autrement qu'avec iin cortège pacifique (2) ? Si ce sont là les actes d*un instrument, il faut avouer qu'il n'était guère docile.
Luxurieux, Jean.XXlIluxurienx ! un pape dont tous les historiens, à commencer par Villani, ont loué la moralité; un théologien qui ne quittait son cabinet d'étude que ponr se rendre au consistoire, qui n'était entouré que de théologiens et de canonistes, qui se levait la nuit pour prier, dont le palais ne fut jamais ouvert à aucune femme I
(Ij (liov. Vill,, 1, ÎI, c. ( vcviii.
(2) llzovius, auD. 1334, n« 8.
Un tel homme luxurieux 1 mais il faudrait donner au moine ({uelques preuves d*une aecusation si étrange el ne pas ae contenter de la for- • muler.
Aotm. Id Sismondi ne récuserait pas, s^il vÎTsit, le témoignage d^un contemporain, surtout si ce témoignage est uA blâme. Eh bien I
voici ce que le chroniqueur Albert de Strasbourg reproche à Jean XXll: nie ad magnïficandnm cl ditandum eonsanguineos, advettiendum Qnnuaiîm plus qnam LXX cornues et inUites intendebat. P. 125.) Or, peut-on dire qu'un homme à qui on peut reprocher sa libéralité soit avare? Mais Jean XXII a laissé î\ sa mort la somme exorbitante deâ5i000,000 de florins. Et qu'importe ! on n'est avare qu autant ^u*on recueille des richesses pour soif et. si Jean XXii ne les a amassées, comme nous r avons montré, que pour servir TÉglise, la défendre contre ses ennemis, la rendre plus grande, plus protectrice, plps bienfaisante, où est Tayarice? A ce prix, tout prince qui cherchera à accroître les finances de son royaume devra mériter le reproche d'avarice. Y a-t-il rien de plus absurde? Au reste, nous faisons observer que nous n'admettons pas le blâme d* Albert de Strasbourg.
Vindicatif. Nous avoiis feuilleté bien des chroniques et nous n'avons trouvé dans aucune cette épithùLc de vindicatifs si ce n'est toutefois dans une petite chronique de Bernard de la Motte, éditée parDuchesne, dans les preuves de V Histoire des cardinaux françoiSy pag^289. Et, disons-ie, Sismondi n'y a point puisé, car i! l'aurait citée avec triomphe. Mais ce n'est point le témoignage qui prouve, c'est sa valeur. Or, quelle est la valeur de la chronique en question? Nous ne la connaissons pas; son auteur est obscur; sa brièveté ex- . trémeferait croire qu*elle a éténn recueil de notes personnelles plutôt qu'une œuvre destinée à devenir publique. Elle ne se distingue par aucun des caractères qui recommandent un récit, et un des traits sous lesquels est peint Jean XXII serait seul capable de faire douter du jugement do son auteur. Le pontife y est appelé mmif credulus. Qui croira, en effet, que Jean XXII, riiouiine de son siècle le plus savant, le plus expérimenté, le plus fin, le plus initié aux mystères des passions humaines, était crédule? D ailleurs, pour prouver que Jean.XXU fut vindicatif, la chronique ne cite que le fait d un certain baron de Lombardie que le pape fit punir du dernier supplice, fait dont on ne rencontre aucune autre trace dans les monuments de l'époque. Ce n*est point sur une parâllé autorité qn*on peut baser une qujilification aussi grave que celle étvhuUeaîif.
462 • KOTfcS ET PIÈCES JllSTIl- ICATIVES.
Ikégnkvmait tEmpire pur du^'p^éienêmu* mwàiâuuef: Éta- ' blisMBs un principe. Étail-€ê4e droit consacré au qntlAnièMftAiècle que la dignité impériale dépendu d*nne élection accomplie jubn ' 4ei( formes légales et 4e la «onfirmalion pontifiealetJe ne. 4tfoi8 pas * ^'oa paisse nier ses deox points sans nier en» méfie. tempa Tan- 'thenticité de tontes- les pièce» dans lesqnettes ce droit es^ mouiu. •'delà posé, pent-on dire que Lonis de Bavière eût pour loi une- élection légale, lui qui n^svsil été noauné que par une portion des électeurs légaux? Peul-on dire ensuite que son éleciioii oût tite ratifiée par Tapprobation pontificale, quand on vi ii ([uc le Sainl-Siége ne cessa ' pas un seul instant de réclamer contre elle Mais, si l'élection de Louis de V'avitM t' ne jouissait d'aucun des caractères qui devaient la rendre légitime, je le demande à tout lecteur dei)oone loi, lequel bouleversait l'Empire par des prélentions ambiiUuscs , ou de lean XXII qui défendait la constitution de r£mpire, ou de Louis qui . la violait indignement en osarpant des droits et des titres qoi ne loi •appartenaient point?
Il iroubtaii la paix de fÉglm.ftar des qttmmu mteuHi, Il ttous semble sToir raconté avee asses de détails rerreur fianciscaîne sol' la pauvreté poor être dispensé ici de prouver que, ceU0 errenr, quoique ridicule sous un point de vue, était foin d*étre sàifiitH^et de justifier la -conduite de Jean XXII é cet égard. Quent A la question de la vision béalifique, il n'est pas le nioinR du monde clair qu'elle soit ^\us oiseuse qu une foule d'aulres quesLions débattues entre les catholiques et les protestants, et que Sismoudi, en sa qualité de dévot réformé, a dû rei,'arder comme très-imporlaijies. Du reste, il est toujours iiti[)( riant que les esprits ne llotieni point indécis sur les questions dogmatiques, et, parmi ces dernières, celles qui se rattachent aux mystères de la destinée humaine dans une vie future .ont plus de rapports qu'on ne pense avec la tranquillité de la vie, pré* «ente.
// mtiîait à l'enchère- Us dignités ecclésiasliques, K eot^drcSistnondi, ne dirait-on pas qu'il y> avait dans le. palais d'Avignon^ des ventes par licitatioo ob Ton venait miser des évécbés, ides. aMtoyeSp des doyennés, des prébendes'f Hais y a-t^il, pendant touti le pontificat de Jean SCU, m seul exemple d'une dignité vendue? Peutrétre SismOtidij sons ce4ermed'€iic/ièrc veut-il parler, des grâces expeçta* tires. - Dans te ca»,< nous avoueraus qu'il y avait dans la dispansation de CCS grâces des dau|;er& de simonie qui ont forcé ^1^^ Ui d 1 Ej^^ise
Oigitized by
à les supprimer. 'litk,^ à Tépoque doal il s'agit, ces- dangers ne 's'ét«ieorp«iQl-encore*iii«ntr6s.'Or, y ombre dritit>|iior(rcBtre ' 1:68 gfrâces et «ne etidièré ?
Mais vofd le eomble de Tinlquité : /I pémt»imt, Hmtmamffemi ^ peia-itré par ë6n exempte, la compûon-deê mener», qui fakttài de êa àakf U teat^âaU de ta eàréiknié. Noue ivons èiediè oiussii sérieu- BemeniffoeSieaoïidi le pontifieat de Jeen' XXII; eh bienf nous loi donnons un déitienti formel pour ce qui est des scandales de sa cour. Nous allons plus loin, nous dclions qui que ce soit de prouver que cette cour n'a pas été aussi grave, aussi sévère, qu'aucune de celles
- qui Tavaient précédée. Mais, quand il s'v serait passé quelques-uns xle ces scandales que suppose si gratuitement Sismondi, serait-il permis' d'avancer, sans aucune preuve et sor la foi d'un peui'être, Yiue ces îimiitàileB étaÏMf entoura^ par l'exemple du pape?
Cet hemme, m peu /kit pour poner te fifre 4e Pkre dee fidètee^ 'nvaU nonAUtié, pour ' te repréêetOei^ 'en LombardMey te eardbuU Ber* ' tranditU Poyet, quhse <^att son neifew; maie qu^meroiiiàêitnmn '* fiie^ Ici Sfismondi, aa ndhis, n'a pas le Aérite de llnwDlioii. Villa- ^^ni (l)rait déjft écrît ^ Que quoiqu'on appelfttfierCnittd'dtt Poyet oeveu du pape, on le croyait \ulgairement son fils. La même chose est répétée par Pétrarque dans sa troisième lettre sine lilulo : Beaucoup de gmu, dit le poêle, assnraienl que Bertrand du Potiet était le fils du pape. La raison que ces deux auteurs allèguent de cette opinion mérite d'être citée : le cardinal avait avec Jean XXU une resscm* blance frappante. Ainsi, tout homme qui ressemble à un autre devra être son fils, si ce dernier est assez âgé pour avoir pu lui dooner le jour ! Quelle logique! Aussi Villani et Pétrarque croient-ils si peu à
- la vérité de ce qolls avaMceot, qu'ils n'osent en prendre la respon- -sabititè et ne le donnent que comme un dii'on malin qui courait Tltalie. Certee, s'écrieâci Anbery {%), itfaut qweetu calomnie ftu bkn ékîgnée-de vrtiUiemblance, puisque cee deux aiuleure, iiaâene de «atim el par cernéquent enmeime}uré*des papes tt Avignon ^ ne font pas osé faire passer peur une vérité iHMntable. Tous fcs biographes des
. papes, excepté un seul, Onuphre Panvini, en ont été révoltés et Tout ou passée sous silence ou repoussée avec indignation. Nous avions droitf sans d^e, d'attendre de Sismoudi qu ii ri>ugirait de relever
(f) U 11, é. VI.
llist. ite« einMtfhui ksu^, in-4«, 1. 1, article Jean XXII.
464 !IOTBS ET PIEGES JÏÏSTIFIGATIVBS.
un si ridicule mensonge. Mais qu'importe la calomnie même la plus inepte à l'homme qui s'est fait du dénigrement un système? ne fautpil pas qu'il parvienne à son but? Beanmarchais a dit : i Ga- « lomnîez, calomniez ; il en restera toujours ^ uelpe cbose. »
liais la vérité est que Bertrand du Poyet n'était pas même le neven du pape. Villani est le seul qut indique eette parenté. Bernard Guido et Amauri kager n'en disent pas un mot; on n'en trouve aucun vestige dans les actes où ce cardinal est nommé ; Duchesne, Baluae, Aubery, n'y ont pas cm; elle ne soutient pas une discussion sé* rieuse.
Voilà donc à quoi se réduit ie portrait que Sisniondi a iracé du plus grand de nos pontifes, d'abord à des suppobitious avancées gratuitement sans la moindre preuve, ensuite ù des calomnies dédaignées par tous les écrivains graves, et ramassées seulement par ces écrivains décriés qui ne reculent devant aucune infamie; enfin à des traits malignement exagérés oa travestis. Sismondi, au reste, ne parie pas autrement des papes. A ses yeux, un souverain pontife est nécessairement un hoinme pervers et corrompu. C'est ainsi que la haine rabaisse des hommes de talent au niveau de cette stupide plèbe qui insulte quand elle ne peut déchirer.
Letira par bqudle la reine Jeanne donne avis aux Florentins, ses alliés, de la mort da roi André, aon.flMri, et de la manière doai ii avait àé assassiné. (Areb. de Florence.)
JoannaDei gratia Jérusalem etSiciliae regina, salutem et sioceritatis aiïectum. Infandum scelus, sceleste nehs, piaculare flagitium , Deo abominabile mundoquehorrendum, in personam quondam domini viri nostri per impiorum dextras, innoxii sanguinis efiusione cmentas, immani severitate commissum, ad noiitiam -vestram gementes ac 'fientes, ac doloribns vehementibus saucie vidimus perferendum... iJum quidem, octodecimo hujus mensis, ipse dommus vir noster tarde, hora intrandi cubiculum, descendisset ad quenidam parcum contiguum Gayfo aule nostri hospitiiiu Aversa, imprudente!* et incaute imo juveniliter, sicut fréquenter ibi et alibi suspecta horaabire consueverat, nuliius in boc acquiescens consiiio, sed tantuw sequens motus précipites juventoiis, non admittens sociom, sed ostiom
NOTëS et pièges justificatives. 400
postée firmans, nosque etpeeUssemns eumdem, jaDHjne in ipso euînculo capte fuisseini» a somno» ex mora nimia qjmm trahebat, untrix sua bona et booesta domtua îpsum cum candela cepit anxl^ querere , et tandem prope murum dicti pard enm reperit jugulatum. De quo quantum nobis lugendum occurrat nos cogkare non possumus, usque in cor posset aacendcre alicojus; et licet de illo nequam inandid bojas seelerîs patratore fueril, quantum exquiri et coDsiderari poluil, crudolis fada justitia, tamen respcctu malignitatis piesumpla omnis rigiditas débet facilitas reputari.
Ad causam namque insligationis sue nequam ipso patrator adduxit, quod verens inferpTidum sibi mortis supplicium ex provocalione ipsius quondam domirii viri iiostri, propter sua denierila conlra eum, cogitavit sicut aliter Judas, desperationis ausum, quera tan* . tum modo cum uuo fomuio non adbuc repertOr pei egrina iniquitate perfecit... Datum Àversas» subannulo nostro seereto, die 22 septem- bris iS45.
Extrait de la lettre du pape Clément VI à Louis, roi de Hongrie, au s^|et de l'assassinat de
son frère Aûiré, (Ap. Raynald, ann. 4546.}
Super eo quod postulas, ut tibi et praefato Stefano germano tuo pr?pfaiuui regnuin Siciliae dare ei locare velimus, breviter respondemus, quod licet desideremus tibi et dicte germano tuo, quaniiim cum Deo et rationabiliter possemus, istis priesertim temporibas, quibus vobis sic diu afflictis coropatimur, romplacere ; attamen scire potes et debes, fili dilectîssime, quod hoc facere sine offensa Dei et besione jastitiae, praesentialiter non valemus : eum enlm dicta Joanna regina Sicilim, ad quam dictum regnum bereditario et snccessîonis jure pervenit, in possessione pacifica dicti regni existât, pro quo nobis et Ecclesim romans fidelitatem et bomaglum ligium praestitit, et înTestituram ipsius a nobis recepit, prout praedecessorum suorum tempore extitit obsemtum, nondum de dieto scelere convicta sit aut confessa, nec judicialiter dicto regno privai *, v< l quod dictum regnum perdiderit declaraium, ei ob hoc nondum sïi t:erluniî, prœdictum regiuim ad nos et romanam Ecclesiam ob causam hujusmodi velaliaâ duYolutum; videat et prudeuter attendais quiesumus, regia T. u. 30
celsiludo, quémodo id, quod ipsa regina Uoqoam doniiia posaidet, et quod adbuc nostnun ewet no» apparat, nec ad manan Bostraia et romans Ëcclesise pemoÎMe, posaimus tibi concedere, et io face eum alterius iDjuria et Issione justitiseoHiplaeere.
In hoc aaten fidnciau te volamua habere, quod si dietam regioaai de neee pnedieta colpabilem reperiri» et ob hoe regnimi i^vm ad nos detolvi coQtÎDgat, super qaibos et aliîs supra dietîa ai nas aliquas aperias, justîtia et ratione auffoltas, eas qnantom cum Deo et justifia fier! poterit, faYOrabîliter admitteiinis:adteeaiiii etgermannm tuum prœdictum, directe de domo Sicilise procedentes, specialem et pâU rnam considerationem habere iniendimus, et inter alios tara ex causa pisedicla quam in consolationis deflebilis (vicem) favorem apostolicum sine alierius prapjutlicio, exlubure... . Porro super dispc n^aiione malrimonii dicla^ ropin;!^, super qua iiihil libi scripsisse reperimiis, pro qua non ficnda devolins supplicasli, rescribimns, quod licet pro obtinenda dispensatione praedieta multoties, et a multis maguae auctoritalis viris nobis fuerit supplicatom; attamen supplicationem hnjusmodi noluimas exaudire, nec ad concedendam dispensationem bajusmodi intendimas propetare/ nec ad ipsam faciendam procedere, nisi justîe et rationabiles cans» anaserint, qu» ad concedendum dispensationem prtedictam movere merito debeaot servîtutis aposlolic» puritatem.
Ulud nempe non omittimus, quod mirari non debes, fili amantissime, neque nobis aliquid imputare, si iiegotium coronationis André» fratris tui pnedicti non per annos, ut scribis, sed per menses aliquûs est dilata : scis enim quod negotium de se crat arduum , insolilum, cl non clare sub juris regulis liraitalum : propter quod utrum de jure possct hoc fieri, niulii magnae auctoritatis viri probabililer dubilabaiil, asserentcs quod coronatio magis ex gratia quam justitia dependebat : et super ordinandis cautelis, qux in coronatione adbibeVi debebant, non modica fuit altercatio, prout negotii quaUtas exigebat. Et ideo tum ex ïh, tum eUam quia ambassiatores tui super provisione coronationis fiendae vias varias teiigenint» qast deliberationes babucrunt necessario prorogare, cum etiam propter 4ivers3 negotia, ad sedem apostolicam undique conflueotia, quse intermitti total^er non decebat, negotium coronationis pnedict» aii* quand! u extitit necessario prorogatum, .
Denique, fili charissime, mirari cogimur, qaod celsitudo regia dilectum filium nostrum Tallayrandum tit. S. Pétri ad Viacula, près-
NOTES ET PIÈCES JUSTlFlGAWVEg. m
li^ftenim eardmaleni, de scdcrala loe germani tui conficiniD lUtennuR pnediettrum série descripaisli : licet efiim Ipse io negotio dicjti * regDi Sidlie pro nepoiibus mus mtèrdum infliterit, eoram justiMiii allegando, et pro eoram promone sine juris alteriiis prsejudkio ]m in Ipso negotio procedeado ; non debuisU proptem vel qnivîs slias existîmare, quod idem eardinalis, qui de prseclavo el anliqoo génère trahens origiiicm, magna probitâte et litterarnm scientla exislit prœdilus, et niuliipîicibus virtutibus iasigrutus, tanti sceleris conscius fuerit, vel ei tlederil iiuiium , consilium, auxilium , vel favorem : nam, ut ciim veriute lojjuamur, aiidita nece pracdicla, îndicia evidenlia, sii,^na palentia ingentis trisliiiifi et dolons noscitur oslendisse. Cessante igitur, quiesumus, apud te suspicione praedicta, quse caret proeul dabio Yerilate, credas quod prsedicUis cardioaliaia pnedicti regni. Tel quocumque alto negotio, nihil scienter agerel, qood divinam crederet offendereuajestatem, aut maculam in gloriam suam poneret. Tel suam et donms sns iiobilitatem atiqnaliter dénigrant... PostremoSerenitatem Toam rogamus, otisecramis, et in Domino exhortamur, qnatenns progeailorum taonun claraaeqnens Testigia, qui tanqnam beaedietionb filii doTOtione punasima manam Ecclesiam matrem snam sunt singnlariter' proseeuli ; oooaidaraAS quoque fiiTores et benefieia, quœ progenitores td reges Ungariae ab eadein Eeclesia receperunt, in devotionem ejusdem Ecclesiae studeas perseverarc constantcr; et ipsius tanquam piai matris consiliis et bencplacitis te coaptans , niiiil minus sano ductus consilio aiteiitare procures, quod posset in offeusionem Dei et praediciae Ecclesiae redundare. Dat. Âveoi. 11 id. Marlii, pontif. nost. ann. lY.
Burail d« oonifitde wMê de It ville d*ATlsB«ii.
In Bomîne Domini, amen. UnÎTersis présentes litterasseu prsasens înstrumentom publicnm iospeclotis, Joanna, Dei gratta Hiemsalem et (^dlioe regina, ProTÎncî» et Forcalqueril con^tissa, et domina ci-
vitatis Avenionensîs* salutem et prœsenlibus perpétuant dare iidem.
Notum facimus , quod la praesenlia notariorum publiconini infra
scriptorum, ad et proxime infra scripta eoram nobis accersitorum ^
specialiter et vocatorum, personaliter exisieates, gratis, sponte et /
non coacta, non seducta, oec ab aliqoo in aliquo circtmiventa, sed ' ex mera, libéra et apontanea aoimi volantate Doatra auper hoc ducta, et ex certa noatra acientia, de et ciim Tolmilate et conçensu illastrisaimi TÎri doiaiDi Ludonci de Tbarenia, oomitia Profineis, legttimi ▼irî et marid noatri, ad hee pmentist et ad infira acripta licentiam et anctoritateiD, ai et qôaleQoa» in hac parte indigemna, nobia avper ommbnaetaingnliaaçqnentibnaprttatantia; vendinnia, cedimus, et ad perpetnom quittamoa pro nobis et baerediboa ac aneceasoribns nostris quibuscumqiie, sanctissimo et beatissimo patri, domino démenti, divina providentia papae YI, sacrosanctae romanae ac universalis Ecclesise romanae , venerabili viro magistro Guilliilmo de Malesicco, clerico camerœ ipsius domiui nostri pajuv ac procuratoris in hac parte per eumdtin dominum nostrum papain, tam pro se, quam eliam iiomine dictas romanae Ecclesiae ad liaet; légitime conslituto, ibidem praDsenti et recipienti , ac pro ipso domino nostro papa, ejus successoribus ac Eccleaûe memoratia, auper singulis iufra scriptia aolemoiter aiipulanti, ac in ipsoa domioom sanctissiçium poniifieem, ejna successorea et £( clesiam praelibatam» titulo procaratorio perpétue Yenditionia trausferimna irreTocabiliter pleno jure» ad babeodum , tenendttm, et perpetoo ac pacifiée poaaidendum per dictnm dominum nostmm papam et ejua succesaorea ac romanam Eeclesiam snpra dietam, et aliter ad faciendum eomm oipnimodam volontatem, videlîcet, nostram civitatem Avenionensem com toto territorio et confinîbua qnœ prelendunlnr iotra territoria et confinia castronim ad poniem Sorgiae et Vedena Castrinovi, et de Gavis lijoiuihus ex parU' uiia, et Comilatum Venesim ex alla, et territoria Castrinovorum, Caslri Raynardi et de Durbentinœ ex alia; et territoria castroruiii rii|)e Maurai et Podii alti, Rupe forlis de Sado, et de termino ac tliimine Rhodani, quantum ad nos speotai, secundum confiiiia et limites civitalis ejusdem ac terriiorii ipsius et reliqua ; ( ac omnibus et singulis viliis, castris, burgis, locis adjacentibus, pertiuenciîs etaequelis universis, bominibus, vassallis, empbyteutis, Qomine bomagiis, fendis, retro-feudis, forialitii ingressibus et ' egreaaibua, ac omni domioio, et omni jurisdictione ei jnstitia alla, média et baasa, mero et mixto imperio, auperioritate, omnique actione reali et personali ad noa pertinentibua ratione prœdictSB civi* tatia Avenionenaia et aliorom pnemiaaorum, vel alicujoa ex bia infra finea territorti et dittrictns ipsiua civitatia consbientium, et cum omnibos et alngolia cenaibaa, redditibua, reaidentiia^ jui^oa, de*
Oigitized by Coo^e
NOTES fil PIECES JUSmCÂTlVfiS. m
miifi, honorihns, servitiis, enolomenii et eipleetis, quos, qvas et que habemoeet habere possnmus et debenms, quoquo modo ea ad nos spectant et pertinent, quacmnqtte causa seo ntîooe in civitate praedicta ejusque territorio et districtu et ptfriinenciis eorumdem ; nibil aclionis, peiilionis, possessionis, proprietatis, dominii, jurisdiclionis, meri et mixti imperii, honoris, ressorti, superiorilatis, serviiutis, emolumenti seu ( xplet ti. seu cujuscumque alicujus jurîs ïiobis seu successoribus îiosii is ia pracdiclis, seu praedicLorum aiiquo penilus retinendo; pro pretio videlicei octuagiDla miilium flore» norum de Fiorentia, boni et legitimi pooderis.
Quos qaideiD octuaginta mille ^orenos auri, dos dicta regina ven* ditm, recognoscimus publiée et in Yoritate légitime confitemur dos habuisseet récépissé plenarie et intègre pro pretio ânte dicto, par manam reverendÛ patris in Gbrisio domini Siepbaai, Del gralia epiacopi Sancti Pontii, theaaurarii camerarii ejuadem domini nostri pap)B et apostolinB aedis, m bona et elecla pecunia numerata. Et de qao qaidem pretio prsefatum dominum papam, et ejos aucceasorea, atque Ecclesiam romanam, pro nobis, bsredibna et aoccesaoribusnostris, in perpetuuro solvimus, quillamas omnîno, cum pacto sotemni et valido per hoc super nos inierpcsito, d^ulterius ab eisdem domino papae, ejus et successoribus et Ecclesia ruinana, causa vel ralioue hujusmodi aliquid nuu petendo. Cujusmodi pecuniam nos dicta regina recognoscimus in evideutera uiilitatem nostrara ac pro necessariis et uUlibus negotiis fuisse conversam.
Et ex nuDC quidquid dicta civitas Àvenionensis cum ejus territorio, pertinenciis et districtu, juribus supradictis plus valet seu io fu* tonim plus valebit pretio ante diçto; considérantes quod, secuudnm apostolum verba Domini Jesu memorantem. beatius est dare qoam aceipere; ideo prsfato domino summo pontifici et dicto ejus procnratori recipienti et sttpttlanti ut supra, acdict» Ecctesi» romanm et cena scientia, donstione pura, simplici et irrevocabili facta cum insionatîone praesentinm, sotemniter inter vivos totum illud plus meliori modo et forma, quibus possnmus, damus, cedimus» concedimna ad perpeluum, ac peuitus quitlamus et donamns.
Cedentes oibilominus et quiiiantes nos dicta regina piœdicta sanctissimo patri et domino iiosiio papse, ejus successoribus, ac romans Ecclesiœ prfçlibatae, ac in eos transfereotes lilulo et causa praedictis, perpetiip, totaliter, plcno jure, orania jura, riomina et actiones quascumque et quidquid juris, aciionis, jurisdiclionis , meri
470 NOT£S ET PlÈGfiS JOSTlFlClÂTIVfiS.
el mixti iroperii, honoris, superiorîtalis, ressorti, eensas, reddifiis, residentisp, sprvitii, emolumenli et explecti, proprietatum, cognitionis, possessionis cl deverii habemus, habere debt mus et possumas, quacumque causa seu ratione in dicta civiiate Avenionensi, f jusque territorio et districiu, villis, hwr^h, locis, adjacentiis, coiifimbus, sequeiis etperlinenciis eorumdem, ratione civiiatis Âvenionensis, ao in 9t cum omnibus homioibas, vassallis, subditis nostris, civitatis, tcrritorii districtus ipsius, cnjascttmqae conditionis existant, nec non erdinas, actiones reaies et personales, roixtas, utiles, praetorias ae civiles nobis et nostris immédiate eompetentibus el competitnns in pnemissis omnibus et singulis, jie contra qnascnmqne personas, ratione et occasions pramissomm seo alicujus ex eis.
Âc insuper prxdictum domîmim nostmm sanctîssimnm -pontificem, ejusque succes.^ores ac romanam Ecclesiam meraoratos ex iiuuc facimus et constitiHmiis in omnibus et singuHs pr?edic(is, veros doroinos proprietî^rios, pns^^t scores, prociiratores , nrtores ut in rem suam propriam, devesiieules nos de civiiate prsedicla, ejusque terrilorio et dislriclu, perlinenciis, et scquelis, ac omnibus aliis universis et singnlis, sicut pnemittitur, per nos venditis perpetuo et quittatis, et de omni jure nobîs et nostris in *pr£senti et in futurum quonodo Ifbet et compétent! et competttnro in eisdem.
Extrait d'une charte portant : Iteça et emploi des 80,000 Aunns donaus par le pape pour prli àê ]A f Ule d'Avignon^ t Archives de Naples.)
Ludovicus et Joanna. T)e'\ c^ratia rex et regina Jérusalem et Sicilic, ducalus Âpiîîie et pr incipalusCapue. Provinrie el Forcalquerii ac Pedemontis comités ; tenore presentis tinalis quietancie apodixe notum facimus universis tam presentibus quam futuris, qnod oiim infra an» nmn proximo preterite prime indictionis, nos in romana curia pro nostris agendis personaliter existentes, non modica pecimie quantitate noMs plnrimmn necessaria opns habentes, mandavîmns ore tenus vlro nobîli Nicolao de Âczajolis, comiti Terlitii, et magoo regoi nostri Sicilie senesealco, dlieeto consillario, familiari et fideli nostro, ut reqviri et recipi ftcerel sonnne et pro pai;^e nosira in eaéem romana curia dccanieta sanciissimi in Christo Patris et iiomiui , do-
ni
mini Glenmitisy divina providcotia sacrosaucte romane ac universal» Ëeclesie suminis pontificis, de pecunia nobis débita per cameram ip<* sam» pro pretio civitatis no^re AveDioaensis, certo inodo alieûate, per nos, eidem Domino snmmopoDtificifloreooram de aoro octogiota nulUa, per certos ad hoc deputatoa, pront de inteDtîone ac pleoarîa .conscîentia et Tolttntate noslra processit; fecît ad opus et pro parle nostra de dieta cnrîa recipi et haberi, de quibos Nicolaus ipse ad diversa mandata nostra per nos ei ore tenus suis vicibus inde facta solvi fecit atque converti per eosdem, qui pecuniam pieialam, ut prefertur. receperant. ( Suit l'emploi de l'argent et le nom des personnes auxquelles il a été compté pour prix de leurs services. ) Datum Neapoli, per magistros ralionales, anno Domini MCCCXLVIIl, die X"" meD&is juUi 11 iodict. , temporum noslri régis, auuo i"* ( il faut anno il* ) noatre vero regîne anoo Yill.
AntaMMle de Rienzi h fiome.
L'abbé de Sade, et avee lui plusieurs historiens de marque, veulent que Cola di Rienzi ait été adjoint à la grande ambassade envoyée par le peuple romain à Clément VI en l'année 1542. Cette opinion est lii ntiiiissilili pour plusieurs raisons. 1" I) apr ès l'auteur des Frayincma, hist. rom, (1. 1, c. xii), et d'après l auteur contemporain de la troisième vie de Clément VI, dans Baluzc (t. I, p. 281» , Tambassade dont il s'agit est envoyée par lé sénat, le clergé et le peuple romain ; celle au contraire où figure Rienzi est envoyée par les treize notables de Rome (I). 2* Dans la première, c'est Stefiino Colonna, sénateur de la ville ; e'est Francesco di Vico, personnage illustre; c*est Cœlio, fils de Pietro Stefano di Cosecbii syndic de Rome, qui ont Tbonneur de porter la parole {% honneur ique Pétrarque nous apfMrend avoir partagé avec eux (5). Mais ni Tauteur des Fragmenta, ni le biographe de Clément VI, ni Pétrarque, ne font meulion de Rienzi. 3*" Giovanni Viliani (4) raconte la mission de
(1) Tredcci buoni uornini dl Roma. ( La Vita, c. i. )
(2) Baluzc, 1. 1, p. 287.
. (5) Ep. poelîe^ s, 5.
(4) L. XII, c. ic. .
NOTES ET PIECES JLSTIFICATiVES.
Rienzi, et ne lai assigpue aucun collègue. 4" Le regestam de Clément VI, mentionnant la concession du notariat de la chambre faite à Cola, fixe la date de cette concession au mois d'avril 1544. Or, est-il croyable que les ambassadeurs de Tannée 1543 fassent restés deux ans à Avignon? h** Dans la Fito, il est dit que : RIeniî, disgracié et devenu malade, fut sur le point d*aller à l'hôpitaL Hais une pareille circonstance serait^elle vraisemblable encore si Rieozi eûi fait partie d*nne ambassade composée de barons et de grands dignitaires civils et ecclésiastiques? Il est évident que les difficultés qui b'aitachent à ce poiai d'histoire ne peuvent être levées qu'en admettant deux ambassades distinctesi l'une accomplie eu 1542, et rautre en 1343 (1).
Mais, tout en détacliant de l'ambassade romaine de 1342 celle de Cola di rUenzi, Papencordt et M. Thomas Car, son annotateur, m'ont paru commettre une erreur quand, pour expliquer comment^le fu* tur tribun avait été envoyé à Avignon par les treize notables de Rome, ils supposent une révolution dans laquelle le peuple romain, • après avoir chassé les sénateurs, aurait transféré le pouvoir suprême i treize notables {bwmi tiomtm), lesquels treize notables, remplissant leurs fonctions an nom du souveraio pontife, auraient envoyé à Avignon l'ambassade dont Rienâ a fait partie, ou qu'il a constituée seul, si on le veut. Ces treize notables ne sont antres que les treize bannerets, cboisis effectivement par le peuple pour présider aux treize quartiers de Rome, et dont les attributions étaient trés-étenducs sous les pontifes d'Avignon. Les monuraenls écrits du temps n'indiquent aucune trace d'une révolution pareille à celle dont parlent les auteurs c'nH. De plus, il n'y a pas de lacune saisissable dans la succession des ^enaU ui s à l'époque OÙ Ton place cette révolution . Bertoldo de' Figli d'Urso et Stefano Colonna occupent la derniei r moitié de l'année 1342, Matteo de' Figli d'Orso et Paolo di Couti remplissent Tannée suivante, et c'est dans le courant de cette année qu'a dû avoir lieu l'ambassade de Rienzi. M. Gar cite à l'appui de son opinion un témoig:nagequi était bien capable de faire illusion; ilesttiré de la Série ehranologique deMêénaUur» de Vendettini (2), où on lit effectivement que, dans la première moitié de Tannée 1545, la ville de ' Rome se trouvait sous le gouvernement de treize notables, députés
(1) Voir Zepfairino Hc, p. 589.
NOTES £T PIÈCES JUSTIFIGÀTIYËS. m
par le peuple avec Tag? émeut da souverain pontife. (Tmime re^inmuM Xillbomrum viirwnm ad urin» tegimm per Romanum popu^ km dtfnUalùrum, nof Xlli bom viti ad urini regmm per popu* lum romanum depulati ad beneplaetlum D, noiîri P, P») Ce témoignage, qui partit victorieux de prime abord, perd bien vite de sa force quand on l'examine avec attention. L'année 1545 n est pas la première où 1 on rencontre treize notables députés par le peuple pour le gouvernement de la cité, avec l'agrément du pape. L'année 1355 avait déjà offert, sous le pontiiicat de lîenoîtXII, un exemple de celte mao^istrafure. Nons voyons dans Vitale (t) : Tredici buoni uomini, deputati dal popolo romano al rcggimcnto di Borna a bcneplacito di Benedeio papa Xll. Mais la preuve que l'apparition subite de ces treize notables n'était pas Tindice d'une révolution dans le gouveroementf c'est que l'on trouve en même temps deuxeénateurs, qui sont Riccardo Fortebraccio de' Figli d'Orso et Giacomo del Sig. Giordauo di Cobnna. Or, nous n'avons aucune raison de croire que ce qui avait existé en 1535 n'ait pas eu lieu en 1545. II est facile d'expliquer l'imporlaoce des treize bannerets dans les annales par l'importance de leurs fonctions dans la ville, puisque à eux appartenait, dit Vitale, radministration de la cbose ptiblique, comme qui dirait le gouvernement économique de Rome. Tels qu'ils étaiènt, les bannerets se trouvaient assez puissants pour envoyer, en leur nom, un ambassadeur au pape, sans avoir besoin de supposer que le pouvoir suprême leur avait été déféré par le peuple.
Letue de GUnent VI \ Haymad dXIrvfeio ei à Cota di Bieul. (Muiim. de Miel.)
Venerabili fratri'Raymando episcopo Urbevetano; nostro in spiritualibus urbis vicario, et dilecto filio Nicolao Laurentio civi romano
familiari, dictae urbis et districtus ejusdem rectoribus; inter caetera desiderabilia cordis uosLri ferventibus desideriis alTiciamus, urbcni inclitam ejusque populura et babitatores infra nostra et sedis apostolice precordia recumbentes subcnltu iidelitatis et justitie , repres-. sis multorum insolentiis, pacis et secaritatis uberute Ixtari. Nuper
^i) btorïa dipioioalica, etc., t. 1, p. 247.
474 mTES ET PIÈCES JUSTU1CÂT1V£S.
si^den ad nostri apofiolatns andienllam tam Terbali quan litterati nbttOM perdycto, qaod diclus populw îd ngïÛM ftMli Penthekoates proaima pneterili ad ajusdem urbia Capitolioni aecadentes et 8pe>
rantes, quod statui dicte urbis repressis multis excesstbus et insolen-
tiis stalum prediclum pacificiim non parum turbanfibus per veslram circumspectam et lidelt'iu (iiligentiam poterat divina et nostra ?obis assistente ^ratia provideri, vos in rectores ipsius urbis et districtus ejusdem, couiulentes de nostri bonoplacito super hiis, unanimiter et concorditer elei^erunt, vosque aiit iifleiiles pnidenter, quod olim in promotionis nostre ad apicem siimnii npostolatus primordiis pricdic' lus populus seuatorie , capitaneatus, syndicatus et alia pre£ate urbis officia prout pertinebant ad eos, nobis ad vitam nostram sub propria Toluntate libéra et spontanea concesserunt, sub Domine et honoré nostri et Ecclesie romane bujusmodi rectorie suscepistis» ac il- Ittd exerenistis et exercitis continue dOigenter. Nos if^tnr» praeDissis et certis aliis nobis eirca ea seriostna expoeitis, plenios intetlectis «t attente, quod sicut msUorum babeat assertio nobis grata, per reck trum regimen eisdem urbi et diatrictui nec non et eircumvictnia in eodem cuHu obserrato justitie muUa et divers» pervenerunt cora* rooda, ut bona hujusmodi continuentur, et, sicut desideranter appetimHs, aupreanlur, vos rectores urbis et districtus pi ii^dicîoruîn, quousque aliud super boc ordinaverimus, tenore prîtsentium depulannis, faciendi, i^erendi , niaiidandi, statnendi, et plcnarie oninia et suii^ula que ad hujusmodi spectant ofiicium exerceudi vobis poiestaleui plenariam concedenles. (Juocirca discretione veslre per apostolica scripta mandamus, qualenus ea, que laudabiliter cepistis, ut premittitur, laudabilius prosequenteSj sic in eadem urbe ipsiusque districtu et pertinenciis observare ac observari caltum justitie, bdeiitatis et pacis quibuscumque parcialitatibus penitus relegatb lacère studealîs, quod ex vestro regimine sperati fructoa divina yobis assistente gratia proveoiant» vosque proiode divinam «t nostram et efn^ demsedîs gratiam acquiratis nbarina non indigne. DaturnAvinion., VI kal. julii , poDtif. nostri anno VI.
NOTES BT PÙGES JUSTlFlCATim. «»
Leiue de Cléucnt Vi au peuple romain. (Manusc. de ?ebjcl.)
Dileoiîs filiis populo romane nostris et Ecclesie romane fideiibus et devotis : quanto specialius urbs incliia, quam decoralam precipaonim apostolonim san^piine diviaa dispositio statuit caput orbis, intra precordia nostra et apostoUce sedis recumbit, tanto eam ad~ toUi potioribus honoribus cupiœus ac bonorum spiritualidm et tem* paraÛ&m habundantius uberlate repleri. Ut in paeis, quielis et sew rilatUpulebritudine statua foveatttr ipsîus, libenter adbiberemus dostre partes solliciiudiDis, prout ad hoc dos suscepti regiminis cura sollicitât, indncit ratio, et invitât spiritaalis dilectionis affectas. Saue quainvis de tnrbationibus, oppressionibtis, gravamiflibus, que haetonos propter inordinata urbis ejusdem regimina tam vos quam dod» nuUi alii, sicut intelleximus, passi estis, quandoque nobis mentio cxliterit ali({ualiler, îUa tamen sic plene ac integie, bicut a paucis circiter leniporibus, ad uostram deducta notitiam non fuerunt ; pro certo illa nequaquam siib dissimulationis prelerissemus neglectu, si nobis fuissent sic explicite nuntiafa. Eis autem pridem non sine displicentia magna pieoius et seriosius intellectis, mox cepimus sedulis. stiidiis cogitare, qualiter et per quem modum possemus melius, œlerius et Qtiliusprovidere de opportuno etsalubri remedio super eis, et intérim ne statns ejusdem urbis subjieeretnr periculis, seë potius gravaminibns, oppressionibvs et dispendiis, que patiebator per maia reginina bujasiBodi, posset relevari aliqualîter, quousque hujusmodi nostra provisio, circa quam iotendebamas solerti diligentia, suam realem consequeretur effectuai, nostras dileeto lilio nostro Bertrando tilidiSaneti Merci presbytero, cardiisali apostolice sedis legato, disponebamus- iitteras destinare, ut ipse, si posset commode, ad urbero eamdemse confeieuii, alias autem discietas et providas parUb u ansniiuens, aliquos vires sirenin»s et providos circa urbem praediclam deputaret seu deputari auctontate nostra faceret pro bono et utili regiœine dicte urbis ; sed cum prémisse cum omni qoa poteramus diligentia, studiosis soîlicitudinibus ageremus, ad nos repente tam. verbalis quam litteralis relatio iide digna perduxit, quod vos lu vigilia sancti Penthecostes proxime prétérits ad ejusdem urbis Gapito-
NOTES £T MÈCGS JUSTIFiCATiVES.
Itnm aceedeDtes, officialibiis qni tuDc erant ejectis et repulsU, et iode Teserabilem fratrem RtymuDdum, episcopum UrbevetanèBsem, nostram in spiritnalibus in eadem urbe vtcarium, et dilectum filium Nicolaum Laurentium familiarem iiostrura, continue vestrun), in rectores predicle urbis confidentes de nostro beneplacito unanimiter et con- ("urdiier elegislis, eisdem pro hujusmodi regimiiie uiilius exen ciiflo non modicam armigerc genlis multitudinem assii^nando. Et licei nos hiis aiidilis exinde ammiraii fuerimus, non indigne procul dubio extimantes fuisse debitum et honestum pro nobis, quibusad vitam nos- Xrm senatorie capitaneaius, syndicatus et «lia urbis predicte officia, in quantum ad vos pertînere poierant, dudum propria volunlate veatra apontanea et libéra obtalistis, nos illa pro certis protestationibus, modis et formis du»mus acceptanda, vt predictis notificatts primitns de beneplacilo et voluntaie nostris procederefiir ad illa, que circa premiasa existèrent honesia et ulilia în bac parte ; quia ta* men ex biis que facta sunt circa alatum ejusdem urbis et partium vidnanim per predictorum episcopi et Nicolai fidelem et cïrcumspectam prudentiam et dtligentîam operosam multam commoda legalitatis audivimus provenisse, videliect, quod ad prapsens urbs predicta, vos etylii habitatores ejnsdem, repressisper viaui jusiiiiie quorumlibet insolfiiiifun ( \ccssibus et presuniptuosis temeritatis refrenatis, adeo serenitat^s, justilie, pacis et securitatis qmeie letamini, quod quilib( t suis contentus viribus, alicujus oppressiones et gravamina contra justitiam non aspirât, ac indigenis ac alienigenis ilineranlibus, peregrinis et Bomipetis undecumque ad urbem accedeutibus antefatam in personis et rébus eorum tam in urbe ipsa, qaam circumposite regionis locis securitas plena paratur, nos, qui ubique coU cultam pacis et justitie, et pnesertim in urbe predicta intra noatra precordia jogiter recombente desideranter alTectamus, ex causis et commodb reipublice bujusmodi, maxime cum illa, que circa regimen ur* bia predicte facîent, faciunt et fecerunt ad bonorem nostnim et ejus* dem romane Eccleaie ab aliis exigendo et recipiendo« nt intelleximus, exultantes in Domino moltiplîciter et letantes, volumos et concedimus quod prenominati episcopus et Nicolaus, quem alias et cxperio DOvimus esse uiiliiaiis ejusdem reipublice fervidum zelatorem, dicte urbis ejusque districtus regimen de beneplacito auctoriiatis nostre, quousque aliud super hoc urdinaveriniub, valeant exercere. Nos autem super hiis nec non et cum lilteris nostris confectis saprr ordinatione anui quinquagesimi jubilei ceriam personam provida dis-
NOTBS fit PIÈGES JUSTlPIGATim 477
cretione pollentem ad vos et urbem ipsam destinare intendimus, que vos de intentione Dosira super predictis pleoius et seriosius informabU. Dat. Avinion., V. kal. juliî, ann* VI.
CAMZOMË.
Spirito gentil, che quelle mcmbra reggi Dentro le qua peregriuando albcrga tin ngnor nloroM>, aocorto e saggio, PdI che se* gianlo ail' onorala verga, Con la quai Rmna e sooi erranti oorreggi, E la richiami al suo antico vieggio.
lo parlo a te, porô ch' altrove uihnggio Non vc'.'gio di virlù, ch' al mondo è $penU, Nè IroYo clii di mal i'ar 6Ï vergogni. Che s' aspetti non so, nè che s' agogni luKi, che moi guet non par che aenU, Teechta eaiofla e lenla Dormicè «empre» e non 6a dii la areglit Le man l' aveaa' io avf olte entro ieapeg^.
Son spero, che giammai dal pigro «onno Muova U testa pcr chiamar ch' uom faccia, Si gravcmciile è oppressa e di tal soma. Ma non «Misa deatino aile tne braccia, Che acaoler forte e aoUenrh poono, Ê or commeiao il noatro cape Boom.
Pon ntn in qoella Tenerabil diioma Securanicnlc, c nelle treccie sparte»
Si che la neghitl csca dal Tango.
I', che di c notte nel suo sirazzio piango, Di mia speranza ho in te la maggior parte : Cbe a' 1 popol di Marie Itofeise al proprio onoi' «liar mal gK occhi. Parmi pur, ch' à inoi di la graaia locchi.
ii'antiche mara, ch' nncor tcmc ed ama, E tréma 'I mondo quandô si rimembra Dcl tempo andalo, e' indielro si rivolve, Ë ï sassi» dove fur chiuse le mcmbra m tai, che non saranno lenza fama.
Se' l' nniveiao pria non ai dliselve^
NOTBS rr f lèCBS JOSTIPUïAIIVBS.
E liillo quel, ch ini i nim i iiivulvc, Pcr te s^nià saldar o^ui s^uu viziu.
0 grandi Scipionil o fedel Bralol Quand» Vag^ndip se gli è aneortcnato, Rumor bggiù del ben locato offiib, Corne cre' cbe Fabriiio Si faccia lioto udendo h novella!
£ dke : Roiqa mia sarà ancor bella.
E se cosa di qua nei ciel si cura, V anime cbe lussù son cittadine, Ed hanao i corpï abbandonati io têm, Dal luogp odio civil ti pregan fine, Per coi la gente bea non s* aaaîeoii . Ou 'I cammino a'ior tetti ai aern, Clie fur già si dcvoli, ed ora io guam Quasi spelunca di ladron son fatti, Ta! ch' a' buon §oI;imente uscio si chiude, E Ira gli alluri, e tra le siatue ignude Ogni impreaaa eradd par cbe ai tnlti, Ddi qnanto difersi atlil Nè senza squille s' incomineia aaaalto, Cbe per Dio riograiiar fur poste in aUo.
Le donne lagrimose, e 'I valgo inerme Délia lenera étale, e i vecchi slanchi, C'hanno se in odio e la soverchia vita, E i neri fralicelli, e i bigi, e i bi incbi, Gon r litre ichiere travagliate e lafimaei Grkian : 0 sigoor noatro I aila, tita!
E la pmra gente abigouila Tt scopre le sue piaghe a mille a mittei Ch'Annibale, non ch'ahri, farlan pio.
E se ben j^uardi alla magiori di Dio, Ch' arde oggi lutta; assai pocbe faville Spegncndo, ben tranquille Le Toglie, cbe ai moatran ai 'nfiuiiniate : Onde fian V opte tue nel del Undate.
Orai» Ittpi, leoni, aquile e aerpi Ad una gran marniorea colouna
Fanno noia soventp, ed a se danno Di coïlor piange quella gentil donna, Che t 'ba cbian>ato, acciocrhô di lei sterpi Le uiale piaule cbe iiorir non sanno.
Paasato è già più che 1 intUedm' aono Che 'n lel manoerqueir anime Ifggiardre,
NOTES ET PIÈGBS JUSTIPiOATIV^S. 479
Ghe locata ï avean là dov' ell' eia.
Ahi nova geote oitra misura allcra, * Irreverrate a tanta ed a tal madré I Tu marito, ta padre, Ogni soeeono di tua man s' attende, Che '1 ni^r Padre ad altea 0^ iBiinde.
lUde ToUe adivten ch' ail' alte imprese
Forluna ingiuriosa non contrasli;
Ch' ugli ariiniosi falti mal s'accorda.
* Ora agoni braiido '1 passo, onde tu mtrasti,
Faoïiiiui perdooar molt' altre ofTese, ' Ch' almen qui da ae steaia ai diacoida :
Vetà dbe qnanto '1 mondo ai rioofda,
Ad nom mortal aon fa aperta la via
Per fiinij come a te, di fama elerno,
Ghe pnoi drizzar, s' i' non faiso discamo,
In stalo la più nobil mooarchia.
Quanta^ gloria ti fia ' '
Dir : Gli altn i aitar giovane e forte, Qaeati in vecchiezza la scampo la morte.
Soprà '1 moule Tarpeo, canton, vedrai Un cavalier, tih'Italia lutta onora,
l^ensoso più d'altrui che di se stcsso.
pigli : Uu che non ti vide ancor
Se non corne pcr fama uom a' innamora,
Dicc che Roma ogni oia
Con gli occlii di dolor bagnati e moili
Ti chier mercè da luili seltu i coiii.
Leuie de Gela di Rlenii en pape €Mneat VI. (ptainsc. de Feliel.)
Safnctissime pnter et clementissime domine. QuaDtam miserieorditer gratis Sanctî Spirifus prospqu^tur hune statmn sanotissimum ves-
ire urbis et ve.struni romanum populiini, gaiidio triumpliali baiiciilati Teslre eupio nramii esso. Sane Joharmes prafectus urbis pridie in reprobum sensuai dalus uole.iis subesse justilie nec tlepoiiere tyrannicam feritatem, contra sanctain romanaiu Ecclcsiam, personam ve.siram, que urbis et orbis caput existit, romanum populum et me tenerarie rebellionis cornua erexerat, ad cujns proterviam domandaia
^ NOTES ET riECXS JQSTIFiCATIVBS.
procuravi per justam dampuari sententiam, et privaii dignitate et officie préfecture io plcno et publico parlamento, nisi nsqiie ad dete^ minatum diem ad mandata veniret> et sic ipsum ofBcium préfecture mm avi micbi ad beneptadtam Sanetitatia Vestre de nnaninn ? estri romani popnli volnntate, ne proîade posset invidte stiainliis înter altos dbseDsiODia materiam procorare, contn eamdem Johannem victoriosmn feslram ronanam exereitmii miltere in eundem non obmittens aob vexillo sancte niatris Ecdene. Qm exercitos com Spiritus Sanctigratia et favore Vetrallam ad primum prelium occupavit, institutis ad expup^andani Rocliam ipsius de novo pro lenenda sub senritute urbi* construclam, et tyrannide liberius exri ( i iida trabuchîs , a'^inrllis, et diversanmi aliis marliinanim g^eneribus, ut lièrent subterranee fossiones, et crebro jactu lapides per trabucbos die noctuque non cessantes projicere muros dicte Roche dirueraot» ut ipains ae terris propugnacula démolirent, qaod nulla intrinsecns esse poterat spes tntele vel bora quietis ; nec omittebatnrpropterea continuus contra Viterbimn processus ad guastum, per qnod Yiterbienses, quia in rebellionecommemerent» danipmficatifuerunt ultra XL (millîa) florenorum. yidensautem JobannesdeVico tune prefectura privatus, se poteotie vestri romani populi non posse resîsterenecampliusse tueri, coactus et victus, venit ad obedientiam vestri romani populi atque mandata; in parlamento solempnissinio meos prostratus ad pedes humiliter, et snpplicans pro venia reverenter mandata sanctae raatris Eorlcsîe, sanctilatis vestrr-, mea, populique romani juravit super sanrtissimo corporp Dorniui nostri Jesu Ghristi, ac super capite et vexillo bcati Georj^ii militis et tutoris ; et ipso ad mandata recepto, clementer ad ofticium préfecture restitui et singulos ad honores; et quamvisRocbamRispnnpanî de couscientia mea et romani populi te* neat, dum évacuât rcbus suis, et evacuare non cessât. Nicbilominus ne in boc falli valeam, ipsum in Gapitolio teneo carceratum.
Nec Yestram lateat Sanctitatem, quod veoerabilis pater dominos R.(naymandos)Urbevetaous episcopusetvesterinurbe vicariuset collega et dominas meus, et ego pro quibusdam eoncessîonibus, datîonibus, translationibns, alienationibus, donation ibusjurisdictionum, ofliciorum et rerum, nec non oflicialibus perpeluis et ad tempus factis per ronianum populum, imo venus per tyrannos, quum populum teneban! sub ju?o niiserabilis servitutis, facientes delibito licitum juxta velle, declarari aoibo volumus, si de jure romanus populus revocare poterai coQcessiones» daliones et alienationes bujusmodi io prcjudicinm sui
fadas, de quibus tyranni prrdicti fecerant privilégia scribi per illus scribas senalus, quia nobis falsilaiis crimine simt dampnali; super qiio colb'gium omnium judicum et ulriiibqlie juris perilorum urbis, et plurîum alioruni juris peritonim de Tiiscia et eliam Lorabardra duximus consulendos, et invenimus per eos unanioiiter in urbe concordes, quod eos, et qoidquid populus romaous in prejodicîuin sui fecerat, quocumque tempore et caieumque persone seu etiam ratione, ad se poterat juridice revocare, causam autem, quare domiDus .vicarius et ego volamus istud scire» ipse novit, et certus exislo, gratam Vestre eusiere Sanctitati, proot ipsa Sanetitas videbit operis per efTectum. Heri igitur prosequens, quainvis dominus vicarios prefatus ■ profectusin patrimomumbeatiPetii per obitum rectoris ejusdem ab iirbeabsens existerét, congregavi plénum publtcnm et solempnissi'mum parlamentum, in quo non aolam romanos populus, imo omnes urbis prelati, clerici et religiosi, et seniores, nobiles, magnâtes et principes convenerunt, et seciindum prefatorum sapienlum consilia sine discrepationc concordium in idipsum vester romaiius populus omnes bujusniocii ooncessiones, dationes, translation es, dortaiiones, ac alienationes jiiri'^diciionum, ofliciorum et rcrum ad se uinni modo et jure, quibus melius poliiit, revoravit, sub honore et reverentia sancte matris Eeclesie et Sanctitatis Vestre oo n cessa micbi pec cumdem veslrum romanum populum faciendi de hîis iegem et notificalionem per totum orbem plenissima poteslate.
Et quia restabat, et blandientis corn favore Spiritus Sancti tem* poris qualitas eilgebat ut bonorem et negotia Dei, sancte matris Eeclesie I Sanctitatis Vestre, cujus sum bumilis creatura, et jura vestri romani populi prosequendo, virilitcr procederem contra Nicolaum Gayetanum, Fundorum cômitem et Eeclesie sancte bostem et rebellem, vestrî romani populi atque meam, in pleno et publico parlamento vocari feci comitem prcfatum ipsamet die, et, nisi infra terminum sex dierum sancie romane Eeclesie, Sanctitatis Vestre, romani populi et mei mandatis veniat pariturus, ex nunc eum pio (lillidato et rebelli populi habiiui iis et privaturus eum militari lionnre ac etiam comitatu procéder»' ffisp^)^lli per exercitum contra eum, rccepto per me in Dei nomine militie bunore, ad quampro décore ipsius alrac urbis in kaiendis augusti futuris proxime promovebor, sperans, imo tenens a certo, quod eum I^ei auxilio et prosecutione Glementi in campo habebo XV equîtum strenuorum cum illis, qui sunt michi per civitates Tuscie pro tribus mensibus elargiti, et quingentos ballistarios januenses et T. tu 51
NOT£S ET mCES JUSTIFICATIVES.
pediles alios infinilos; et, confisus in Deo et Sanrtitate Vestra, non diibilo ipsum toialiter conculcare, quoil in pcrpptfiuni non resurget. (losideiatc namque raichf grale consiimmalionis efTtcium principia bona promittunl, <•! Spiritus Sanrtns et beatissimi aposloli Petriis e! Pauius, quorum causam prosequor, gressus meos diriguDt et disponunt, id tcnens expericntia docenle certissiœum et per ea, que 11cet iodigaus ab ore Sanctitatis Yestre me recolo audivisse, quod hoc quod pro servitio et honore Dei et justitla, pace et libertate aine urbis vestre, et aecuritate omnium peregrinorum, et alioram TÎatorum. est ordinatum et factom, gerat SanctltasVestra gratum, cni semper • placuerunt juste, pie, sancte, et laudabîles actiones, per qnas ad apostolatumYestraSanctitasestpromota, supplicans, quatenus dignemini non credere qiiibuscumque de curia vel de urbe sinistro oculo respirientibus urbom veslram et sanctissimum statum istum, et spe- (îialitcr illis. a quorum faucibus et ore leonicu .semiglulitom popubim Spiritus Saiiclus iraxit in me, dignemini ipsum vestrum pupuliini t t me habere Dei intuitu comniendalos, ut tanlorum bonorum (om. raultitudo), in qua sancte Ecclesie et Sanctitatis Vestre honor queritur et angetur, non depereat nec decrescat, imo semper de bono in melius augeatur.
Nei^omitto quod nobiles urbîs, quos usque pridie retînai carcers' tos» relaxavi, qui omnes futnris adesse bonoribus mee militie se letis préparant faciébus» et ut ipsi non veniant ad ruinaro, in tantum snnt populo odiosi ; et sumpta predicta militia dispono în festo sancte
Marie de mense augusti laurea tribunitia eoronari solita in honoris pjiunaum hactenus daii tribunis ab antique, et prout eis promotis intei'dum ab aratris ad honores non erat pudori redire perfecto regimine ad aratrum, sic me non pud( lut r -dire ad calamum sicut prius: ceterum cupio scire Sanetitatem Vestrani. quod seiens ad omis tnnti officii, quod semper augetur, meos humeros imbecilles jambis proposui in pleno consiiio, quod offîcium hujusmodi regiminîs sîngulo trimestri tempore finiretur, et assumeretnr novus cfliciaiis ad illud. hoc ratione multiplici persuadons, et quod proindc poterant in hojusmodi ofliciis muiti cives fiert per eiercitum virtuosi, tamen, Paier $anctissime, omnes de consiiio, hic veslibus laceratis, hic lacrinis manans, ille fiaiciam ungne secans, omnes conjunctî minis pre dolore clamabant, prias singnli moriamur, quam nos aroodo alterios, quam vestrum regimen babeamus satîs enim et cum destructionibus et servitutibus uostris sumus qualitatem alterius re^^minis jaoi ex-
perti, et videmus ad oculo«, qaod Spiiitus Sanctus pro te in civitate ista tôt miracula operatur, quod in diebus istis vivimus et vivemus in justitia et pace et dukissima Ubertate ; propter qood, Sanctissime Pater, nec invîtum oportnit remanere, facturam mente et opère, qnidquid poterit mea devotîo, et obseqoiîs et honore sancte Ecclesîe et Vesire Glementissîme Sanctitatis, cui sapplico reverenter, quatenus dignemini pro Deovestris niandare oflficialibus presentibns et fatoris in patrimonio, quod servent in jure et în virtute constantiam nec donec et hlanditiis romanorum majj^natum veslram alroam uî beai cupienliura absorbere se falli pei mi liant in eontrarium hujus status. Pridie namque capitaneus Palrimonii, qui f.ncbai hosii Dei et Ecciesie contra urbem et slalum presentem, quasi ynio iinniter Doo vindice, et cooperantibus bealis aposlolis Petro et Paulo, quorum causa aïi^itur, subito expiravit, et sic credo indubie et spero tirmissiffle in Deo, cujus sunt occulta judicia, idem evenire debere singulis, qui huic sancto statui présumèrent contraire. De juribus autem Ëcclesie, que conservari illesa angeriqne intentio mea querit, et eausis, qne verterent inter eam et populum romanum, ut judex médius haïeretur, tamen semper fiât et iiet per me, quod Sanctitati Vestre gratum extiterit et acceptum. Nec miretur Sanctitatis Vestre opinio, si super' biis vester populus roroanns non scrîbit, eum per Dei graliam popalus et ego in eodem velle sistamus, et pro parte dicti vestri romani populicito ambassiator ad* pedes vestre démentie transmittetur. Ihit. in Gapitolio urbis vestre, ubi régnante justitia vigeo recto corde, XXVII die mensis julii, XV indictione, libertatis reipublice anno primo.
Et quia islarum lilterarum Lrar smissio dilata est propter nuntii larditatem, post dalam Vestre sii^nilico Sanctitati, quod in calendis augusli, die pontificali et imperiali, per manus omnium prclatorum urbis, nec non et ipsius aime urbis et inililuni et ipsorum syndicorum urbis et civitatum Tuscie et vicinarum, Spiritus Sanctus me iicet indignnm in Lateranensi Ecclesia dignatusestad militiam promovere, et in paragonica pelvi, .in qua Constantinus extiterit baptisatus, recepi lavacrum militare, et congregato toto urbis populo, et civitatum aliamm bominibus iofinitis, prout a Spirîtu Sancto processif de consensu venerabilis vestri in urbe vicarii nobis in omnibus assistentis, ad civilitatem urbis recepi omnes Tuscie civitates, oranes et singulos electos, electores et quicumque in electione romani imperli ac ipso imperio jus pretendunt, generali edicto citavi, ut cura eorum ju^
rîbusquisque ad festum Penthecostes proxime fuiiirum in urbe coram vicario vestro et me ipsoque romano populo debeant comparere; alioquin, prout de jure fuerit, in ipsîus electionis negotio procèdetur. Quum autem honesta et para ad actum citationis hojusmodi Spiritus Sancti provisio me induxit, ut electoraoi et eligentium inquie- (atto talis inter eos virium ambigaitatem inducat, et ipsa dobietas ad sancf am romanam Ecclesiam et Sanctitatem Vestram cum reverentia roajori recurrere cogateos, ymo Deum et sedem eamdem Vestramque Sanctitalem devotius et reYerentius recognoscant, et ut impins armorara strepitus et effusio sevîssima sianguinis christîani depereant, et vigeat pax ubique, ambassiatorum vestri romani populi atque mea ad Sanctitatem Vestram, reges Francorum et Anglie, etsingulos alius rcges catholice fidei notabiles(f!ie duces, piiix ipes, nec non ad predictos cleclos et electores amltassiaia precipua et honornbilis dirigitur; omnia namque cum reverentia et honoro Sauctitalis Vesire continue operabor, a qiiihus non desislam, quamdiu fuerit michi vita, et cum auxilio Spiritus Sancti spes certa me confovet, quod in anno Domini jùbiieo Veslra Sanclitas erit Romœ, ac iroperator vobiscjim, quod unum erit ovile et unus pastor, per gratic ejusdem Spiritus Sancti in paucoram dierum circulo sub meo regimine rempublicam Hberavit, et auxit, et in kalendis augusti, prefatis ad miiitiam mea bumilitas est promota, micbi Àugusti nomen et tltulus est, ut infra scri* bitur, attributus. Dat. ut supra die Y augostî.
Ilumilis erealura, candidatni, Spiritus Sancti niilev^ Sieolaiu ' . «cvcn» etclemeiM, liberator Urbis, zclator Italie, amator orlis et Iribuuus augutttts se ad pedum oscula beatorum.
Nec Vestram lateat Sanclilatem, quod heri IV** presenlis
niensis augusli fui pro parte régis Ungarie requisitus, et pro ejus mî* cbi fuit parte oblatum dare michi in quolibet meo exercitu quingentos équités stipendiis ejus, quoties micbi existere opportunum, et quod placeret michi, quod ipse possetstipendiare in urbe mille équités, quos volebat, et pro ipsorum stipendiis obtulit se soluturum ad meam et ipsorum cquitum volunlatem ; ego vero îd noîui acceptare, imo renuntiavi expresse, et favi alteri parti et favebo imposterum ob vestri reverentiam juxta posse.
Déer«i de eUatten des «DiieKQfS et des éleclears. (Mamuc. de Fd»4.)
Ad faonarem et gloriam summi Dei Patrîs, Filii et Spiritus Sanctî, ' et beatonim apostolornm Pétri et Pauli» sancli Johanois Baptiste in cujus sanctissimo templo in Ecclesia (emend. concha) videlicet sano lissimi principis gloriose memorie domini Constanlini inipeiaiuris chrislianissimi et Augusli baptismum etlavacrum glorie militarisrecepimus {Dans le manuscrit de Tiirin oniu : Sanclo templo in conca sancli pr!nri|»!s et ^'loriosaî mémorial sancli Consiaïuini imperatoris Chrisli amicissmii et Au^msti lavatoriuni cl baptismum glorioso mililari accepimus, pra^fulgentem ; et dans Hocsem'ms : Sacratissimo templo in concha videlicet sacra lissimi principis gloriam militarem accepimas pnefulgente.) prefulgente tituîo Spiritus Sancti, cujus indignas servus et miles exisiirous, née non ad reverentiam et honorent sancte romane matris Ecdesie et domini nostri sùmmi pontilicis, è( , statum prosperum et augroentum sancte romane urbis, sacre Italie et totias fidei chrîsliane.
Nos candidatus Spiritus Sancti miles, Nicolaus, severus et clemens, . liberator iirbis, zelator Italie, amator orbis, tribunus 'augustus, volentes et desiderantes donum Spiritus Sancti tam in urbe quam per universam llaliam recipi et augeri, ac volunlates, benignilates et liberaliiaies aniiquoi lui Romanorum principum, quaiUum a Dec nobis permiilelur [Duns Hocsemius : Doniun Spiritus Sancti et liberlates antiquorum romanorum priiKij)uni imitari. Dans le manuscrit de Turin : Domini SpinUis Sancli et libertales anli([uoriim romanorum principum, quomodo a nobis promitliliir, iiiiilari.) imitari, notum tacimus, quod pridcm post assumptuum a nobis tribunatus olKicium, romanus populus, de consilio omnium et sin|>ulorum judicum, sapientum et advoeatorum urbis, recognovit se babere adhuc illam auctoritatem et potestatem et jurisdictionem in toto orbe terrarum, quas habuit in principio et suromo augmento urbis prefate, et omnia privilégia facta in prejudicium juris, auctoritatis, potestatis et jurisdictionis hujusmodi revocavit expresse.
Nos iiaque propter auctoritatem, potestatem et jurisdictionem antiquam et arbitrariam potestatem nobis concessam a ropiano populo
Jm ' Nom £T PIÈGES JUSTIFICATIVES.
in publico parlameato, el Duper a domino Dostro sammo pontifice, ut patet per publicas etapostolicas bollas ejus, ne videarourde gra-
•lia et Dono Spirilus Sancii ingrali quomodolibet yel avari tam romano populo quam popuUs .sacre Kalie supradiclis, et ne per negligentiam jura et jurisdictiones romani populi permittamus amplius dipt :ire, auctoritate et jjratia dicii Spirilus Sancti (emendo : Dei el
' Spirilus Sancii), et omni modo jure et forma quibus melius possumus et debemus, decernimus, deciaramus et pronuutiamus ipsam sanetaonromanamurbem, caput orbis et fuDdamentum fideicbristiane, ac omnes et siogulas civitates Italie libéras esse, et eàsdem ad cautelam intègre libertali dedimus et donanus ac oinaes prefotoa popolos totius sacre Italie liberos esse censemvs, et a nnoc onbnes pr^atos populos et cives civîtatom Italie facimus, deciaramus et pronuntiamus cives esse romanos, romane libertatis privilegio de cetero volumos eos gaudere.
îtem eadem auctoritate et gratia Dei et Spirilus Sancii ac romani pupuli supradicti dicimus, (-onlitemur ac eliam deciaramus, romani imperii electionem, jurisdiciionem el roonarchiam luiius sacri imperii ad ipsam almam urbem et ejus populum nef non ad universam sacram Italiam perliaere, et ad easdem esse légitime devolula rauUis raiionibus et causis, quas faciemus suû lûGO et lempore deciarari, dames et prefigentes in bis scriptis omnibus et singulisprelatis, imperatoribus electis et electoribus, regibus ducibus, principibus, comitibus, ma^ cbionibus, populis, universitattbos, et quibuscumque aliis in speeie et communi eujuscumque preeminentie status et conditionibus existant, contradicere volentibus se (emend. seu, comme portent iïoctemit» et tenumuacritde Turin) in electione pretVita et in ipso imperio auctoritatem et potestatem pretendentibus quoqiiomodo terminum hincad festum Tache Penthecostes proxime fuiuiuui, quod iulra dictum terminum in ipsa aima urbe et sacrosanta Lateranensi Ecclesia corani nobis et aliis offlcialibus domini noslri |i;i|)< et romani populi debeam cum eorum juribus eomparere; alioquiu a dicto termine in anlea procedemus secuudum quod de jure fuerit et Spiritus Sancti gratia ministrabii. Et nichilominus ad predicta omnia citari in specie faciemus (em. : facimus) illustres principes infra scriptos :
0OminumLudOVÎCUm» ducemBavarie ; ) «l"' assernnt Romanoruiu ... #11 ni*} imperalores vel ad Impe*
Dominvm Garolum, regem Bobemie; ) rinm jmr eieeiM. ItominaiQ dneen Bavarie ;
N0T8S BT PIÈCES JUSTIFICATIVES. m
Dominiim ducem Auslrie ; Dominum Marchionem Brandeûburgie; DoMiiiium archiepiscopum MoguntiDensem:
Dominum archiepiscopum Treverensem ; • Domioum archiepiscopum Coiûûieiisem ; Dominum ducem Saxouie.
(Dam l'exemplaire que renferme la Chronique de Modène (Chronicon Haiinense), publiée par Muraiori dam le tome XV Berum âaitc. impf., page 609, on lit : Dominum marchionem 6randebu^ gensem camerarium» dominum ducem Bavarie dapifenim, dominum ducem Saxonie ensis ponitorem, dominum comitem palatînam pincernam, dominum archiepiscopum Mogantînum cancellarium .Germanias, dominum archiepiscopum Treverensem cancellarium Galliœ, dominum archiepiscopum Goloniensem cancellarium Italise), quod in dictis urbe et loco infra terminum sopradictum coram nobis et alits oilicialibus domini nostri papae et romani populi debeant personalîier comparere; alioquin, ul prsediciiui, proceilelur coram mhis (omittend. cor. nob. Hocscmius et le manuscrit de Turin) eoruro absentia et contumacia non' chstaiite.
in predi* lis auteni oiunibus et singulis uostris aclibus et prot'essibus et executionibus quibuscunque, auctoritati et jurisdictioni saiictn malris Ëcclesie et domini nostri pape ac Sacri Gollegii in niillo volumus derogari, quin ymo volumus ad augmentum et bouorem eoruodem semper actus noslros dirîgere èt, uttenemur, per omnia iraitari. Judic. XV mensis augusti, die prima, predicta fueruntpubiicata coram romano populo et approbata per ipsum populum existeutem in platea Ecclesie Lateranensis, présente domino vicario domini pape, dofnino Paulo del Conte, domino Gottfrido Scoto, fratre Jacobo preceptore SanctiSpiritus» fratre Ugolino ordinis Predicatorum, domino Francisco de "Welletro judice, domino Angelo de Tibure judice, domino Mauheo de Reate judice, Peiro Donati Granelli et PauIo domini de Fustis,
m NOTES ET nSGBS lUSTlPIGATIVBS.
Uun de Cott dl Itkmi k frapeteir OiarlM IV, «criie pMteUcnm n Mis de jailki tSM.
{NauK.deiNtol.)
Serenissime César Auguste. Plaçait Sereuitati Vestre petere, ut, que coram imperiali conspeclu ore narraveram» referre curarem propriam per scripturam. Letor «qaidem, dum venerim ad cm*
laleih rt'giarn, in qua a terra argeiilum puri;alui cl auruiu, examinatione pur;,a'iitiir fîinni verba njea, iu quibus si forsiiau error suspectus exi.slerel, tuiii aibitror michi expedire salubriter, si ouiiiis actus erroneus aliorum prudentium eliminalionibus excliidatur. Quis ego sîtn, et qualis rêvera fuerim pro ecdesiarum , monasteriorum» hospiialium, miserabilium personarum et popularium omoiuai defensione pariter et salute, qualis etiam pro peregrinîs, viatoribus et omiribus Voleotibus pure et de proprio vivere sine dolo, qualis et quantus adversus omnes tyranuos Italie pariter et latrones, dîssimulari vel occultari oou potest, tanquam sita eivitas supra montem. Hoc namque sedes apostolica» roraanus et omnis îtâUcus populus non ignorât, et ipse clerus et peregrinatio approbant ab experto, imniortalis denique fama multis acquisita sudoribas et periculis, licet brevi, obscurum me vivere non permitlit. Yerum dum ex ampliiutliiie felieilalis et glorie, quibus indesinenter me Domiiius elevaret , vane glorie et pompe muiidane fraudibus me vertisscm, sicut Deus corrector juslissimus bene disposuit, ceciderunl status mei flores et fructus, et facius sum stcrilis usque ad tempus, sicut arbor veiUorum austeritatibus denudata. Deiude transducius ad toUerandas angustias et trïbulationes multipliées, quibus Deus volnlt meam superbiam suis tamen manibus kucusque demoiire. Denique de- imperiali honore et cesarea niajestate confisus dico, licet contra quamdam inibitionem micbi factam ab faomine, de quo loquar, qui michi fixit occultum ne* gotium et secretum, sicut alias régie exposui maje^tati, quod dum afacie persequentîum inimicorum aufugerem, quos alias Deo volente prostravi, non tamen pulsus ab bomine, sed à Deo, et sponte in parlamento publico coram populo iribunali corona et sceptro justicie solompniler resi^j^nalis, recessi populo lai rymante, mansique in soliludine, expcctaiis eum qui me a pusilkuiimilate salvaret; et etiam tempesiuie ubi in oratiuuibus una cum hcremitis in laonlibus Apeu-
ninis in regno Apulie constiiulis in pauperitaiis habitu sum moralus, et dum Jam per luenses trigenla quadam arta vita quodammodo laborassem supemnit frater quidam nomine Angélus de monte YuU cani, se asserens heremitam, quem multi heremiti, ut asserîtur, reverentur. Hic me nomine proprio salutavit, in qua quidem salutatione satts obstnpui, eo quod nomen meum eral apud ceteros occultum, dixitque michi , quod satîs pio ista vice in deserlo pro me ipso vacaveram, et quod deinceps oportebat me pro unîversali plus quam de propiio commode laborare, aperiens michi quod divina revelatione sibi inuoiutrat me ibidem permanere, subjungens quod Deus inleinlit ad uuiversalem reformationem a multis viris spiritualibus jam pretlictam, et hoc potissime precibus et iuslantia Virginis <(loriose; et quod Deus niortalilalem maijnam et terre motus propter peccata multa immiserat, et ad tiageilum aliud gravius intendebat propter pastores et populos incorreetos, quibus quidem fli^eUis ante adventum beati Francisci Ecclesiam et populum castigarè et terribiliter sagittare, sed ad inslantiam ipsorum duorum Dominîci vide- Itcet et Franciscii qui, ut asserit, in spiritu Enoch et Helie predicantes Bei Ecclesiam tune recentero penitus sustentarnnt, prorogatum estDei judicium usque ad tempus presens. Sed quia jam, ut dixit, non est qui faciat bonum, non est usque ad unum, nec etiam ipsi electi ad sustentalionem Ecclesiae virtutes retinent primitivas, idcirco Deus merilo indic^natus hujusmodi, preparavit et préparât ul-. ' lionem, et quod in breu erunt magne novitales, presertim pro reformatione Ecclesie ad slatum prisline sanctitatis cum magna pace non soium interchristicolassedinierChristianosel etiam Saracenos, quos sub uno proxime futuro pastore Spiritus Sancti gratia perluslrabit ; iasserens quod lempus insfat, in quo Spiritus Sancti tempus ingre* ditur, in quo Deus ab bominibus cognosceiur; item (quod) ad hujusmodi spiritualis negotiî prosecutionem electus ait adeo vir sanctus revelatione divina ah omnibus- cognoscendus, qui una cum electoimperatore orbem terrarummuUipliciter reformabunt, exdusis a pastoribus Ecclesie superfluitatibus deliciarum temporalium caducarum. Interrogatus subjunxit quod quidam sub qnodam pastore Ecclesie mortiliealus vd mortuus quatriduauus resurget, ad eu jus vocem fiet inter pastores Ecclesie terror magnus et fuga, in qua etiam summus ponlifex erit iu periculo personali, et quod deinde idem pastor angelicus Ecclesie Del quasi ruenti succurret non minus etiam quam Franciscus, et tolum statum Ecclesie reformabit> iielque de thesaur
4110 mm ET mcis jusnFiCATms.
ris ecclesiasticis templum Dei magnum ad bonorem Sancti Spiritus dedicatum, quod Jérusalem voeabitur, et ibidem adorandum infidèles venient etiam en £gipto. Consuluit itaque micbi, ut ad premonendum romanum Gesarem, qui extitit in ordine Augustorum eentesima&f laboniN peaitua non differrem, sibique conailiis et auxiliis assis» terom nt preeursor, née dabitarem. quia €ito romana civitas papall et aagastali ait diademate decoranda, cnm jam si&ianiii XL completi qnibns arcba Domini translata de Jerasalev pennansit propter peecata hominum debiium extra locum. DîxU autem-quod acceptam liabuisset Altissimua, si jubileo anno L nuper facto, juxta divînum pre» ceptum in Levitico designatum, reversa fuisset ad propriam mansionem .
Yeriini, dum ego de verbis hujusmodi diibilarem et haberem adventum ad Cesarem ex quadata mea arrogantiu ;jiiti(}iia suspectuum.înetunr inichi quasdam diversorum spintu:iliui]i vndruni exhibuit propiieiias, ea'^que michi expoîsuitlanquani bu vitti ( ompleturas; et licet magnam parlera earum noverim adimpictam, lameu de reliquis iilud teiico, quod Eeclesia Dei tenet. Hecepi itaque iUas et ad iter me exposui, timens ne, si a Deo boc eveniebat negotiam, per mei desidiam contumax apparerem ; et sic confirmato quodammodo corde, veni ad pedes cesareos, illas ostendens puro anime, ut aadislis. In eo vero qaod me iUe monuit vestris obseqoiia me datamm,
• et si nunquam aliqnis hoc monuerit, me offerre obseqniis romani princîpis, exiatimo recte factom, nec possnm ab aliqno ?iro diligente justitiam deprehendi, si vobis qui estis dominus noster et princepa canottice et juste electus, obtuli me facturum et curaturuA eom romano populo et cum aliis Italie populis qui alias imperio restiterunt, quod vos habeatis viam pacificam et sine sanguine preparatam, et quod adventus vester non sii causa desolationis urbis et totius patrie circuraslanlis, sicut adventus aliorum predecessorum' vestrorum. Yerum unde cuîpa omaiiaverit, novitDeiis, nec est aliquis poteus ilalicus, qui possil in bac p;n"te conferre quantum ego, qui a Romanis omnibus dt sidérer et expecior et diligor pre ceteris Italicis ab omui
. populo circumstaoli, nam Ursinos etColumpnensesbabere non poteritis uniformes, sicot imperatores alii sunt experti, sed sub meo regimine ipsos prostratos babebitis et toium populam sine divisione quacuaqve. Ik bis omnibus poterit Yestra Serenitas melius informari et providire, si poteritis cum aliquo alio vestro domestico et extraneo fiicisre melius, qnam mecnm in Italia facta vestra. Oblali Sereni-
NOTES ET PiElJES JUSTIFICATIVES. 491
lati régie fitium memn obsidem, nam paratos ma pro salute popnli Isaac unigenitum immolare, anor equidem reipnblice magîs qaam Im péril meacceodU, ut reformetur juslicia jamdefîincta. Quecnmqne peto cum parvjo vestro favore in statam prodeant et ut lucen, net pelo faTorea, ut mnkum ilKs indigearo, sed ut meum regimen impe^ riali licentia justificatum apud conscientiam meani existât, quoniam adulter est omnis rector Romanoruni in temporalibus, si Imperionon vacante prêter impcratoris licenliam nomen accipiat jînberTiantis, sed forsan impeciienle Satana, prout consuevit sepius, opus lionum differilur, quod adesse verissiiniliter eiccurabam ; verum, (jua a Deo omnis pot estas est, ipse per suam gratiam pro salute mundi dirigal viasvestras.
txiuû d'uii<> Imre de Pétraniue il Francesco i^ello, prieur de l'égli&e de» Saiuu Apûtre», «
VImce.
.... l)nod hodiernum est, his ad te perlatum literis accipies. Poesi.s liiviiium cl paucurum liominum jani vuli^ari, ne prophanari dicam ac prostitui, cepil. Nihil est quod indignantius ferani; tu amice, *?i stomachum tuum novi, ferre nullo posses modo. Nunquain, Aihenis aut Rome, numquam Omeri Virgiliique tempctnlius tantus sermo de vatibus fuit, quantus est ad ripam Rodani elate hac, eum tamen nullo uoquam loco aut tempore tam nullam rei hujus notitiam fuisse arbitrer. Yolo biiem risu lenias, et discas inter tristia jocari. Venit ad curiam nuper, imo vero non venit, sed captivus ductus est Nicolaua Laurentius, olim late formidatus tribunus urbis Rome, nune omnium bominuro miserrimus, et quod entremummalîgenuseat, neacioanné valde miser, sic minime miserabilis. Qui cuid in Gapitolio tantacum gloria mori posset, boemicum et mox lemovicensem carcerem tànto 8U0 et romani nominia et reipublice ludibrio sustinuit. In quo lau* dando monendoque quantus bic calamus fuerit, notius* est forte, quam vellem: Amabam vîrtutem, laudabam propositum, mirabarque animum viri, gratulabar Italie, ainie urbis iniperium, niuudi toiius requiem providebaiu, i^t èx radicibus orir.eus gaudium dissimulare non poteram, videbarque mihi tolius glorie particeps, si currenti sibi stiraulos addidissem, qaos, ut nuncii ejus testabantur et littere, in
verbis mà& acutissimos senliebal, lanlo «go nugis ardebam adji- «iebanque aDimum, n qmd excogitare possem, «quod ferreos illiid iogeniam inflamniâret; et qui probe nossem ntilUre magisqnâmglom et Uadibos gêner osnm pectiis inardeseere, et ioserehun landes nagnifieas et naltomiD forte jndîdo ninias, sed mea opinione TerûsivMis, preteritnmqoe commendans hortabar ad retiqna. Extant aliqnot mee epistole, qoaram me iiodie non penitos pudet, divinare enim non soleo ; atque ntînam me ipse eliam difinasset; profeeto autem quod, dum sr^riherem, agebat aciurusque videbatnr, non mea tantum sed totius humaui generis laude ei admiratioDe diKnibsiniuai erat; an lanien oh hoc uiium eradende sint, nescio, qnod turpiter vivere ma lui t. (|uani honeste mori ; sud de iiupobsiljilibus iioii est consullatiu, elsi tMiim delere illa valde velim . non potero, in pubiicuni egrcssa mei juris esse desierunt. Itaque ceptum sequor.
Intravit curiam hamilis atque contemptus is qui maios orbe loto treniefecitetterruit.bonos apelelissima atque éxpectatione corn plevit, ^t universo qaondam populo romano italicarumque urbium prima* tibus comitatus, nt aiunt, duobus hic illic stipatua sateliitibns ibat infelii plèbe obvia videndiqne avida faciem ejus, cnjus modo tam clarum nomen audierat. Erat antem a romano rege ad romanapa pontificem mÎBBUs. 0 mirum commercium, non audeo qnod sequîtur dicere, neque hoc ipsum dicere, sed quod inceperam! Ut ergo pervenit illico, pontifex maximus tribus e numéro principum ecclesie cansam ejus discernendam dédit, quibus iinpositum est videant que sup< plîcii génère dignus silqui renipublicam libcram esse voluit. 0 tenipora ! o ninres ! o sepe mihi exclamatio repelenda ! Est qiiidem, faleor, onini hup})!icio dig^nus, quia quoiJ voluil n on aiN o perseveranfer voluit, ut (lehuï! el rerum status ueces&itasque puS( i l)aiit. sed libertalis palrociiiium piofessus, libertalis liostes cum oppriniere simul omnes posset, quam facuitatem nulii unquamimperatoriroflunaconcesserai, dimisit armatos. 0 diram Utramqae caligîncm sepe in . mediis maximarum rerum conatibus niortalium se iuminibas ingerentem \ nempe si alteram tantum cognominis sui partem et non illam, que morbo reipublice necessaria erat, dici, enim se severum dementemque volebat, si ergo clementiam solam in publicos parricidas exerceredecreverat, poterateos nocendi instrumentis omnibus excussos precipueqtrt; superbis areibus exandato^s Tite relinquere, atque ita urbi romane vel de hostibus cives vel de timendis hostibus contenipnendos facere, de qua re non ooiosam sibi tune epistolaui
NOTES ET PIÈCES JUSTIFICATIVES. m
Ncrip.Msse sum momor, cui si habita fides esset, alio loco respublica slaret, nec Roma hodie serva foret, nec ipse captivus. Certe neque hoc quod sequitur, qualiter excusari possit, inteîligo, quod cum in se bonoram tolelam et maloram exterminitim suscepisset, post non longuiu tempus, ipse forte causant noverit, ego enim eumposteanoa vtdi, sed malefacti ratio procnl dubio etsi ab bomine diserte aliqua fingl possit, vera tamen esse penitns nulla poîest, repente mutatus animo ac morîbus non sine gravi perictilo nutoqae l^onorum mali favere totnmque se illis eredere ineepit; atqueutinam exroalisnQn pessimos elegisset, de quo alia etiam ad eundem epistola mea est, nondum prolapsa jam nutante republica. Hec iiactenus, loquor enim ardentius et per singiilos oralionis mee passus subsiste mestus, ut vides, ut qui in illo viro ultimam iiberialis italice spem posuerani, quem diu ante mihi cognilum dilectumquc post clarissimum illud opus assumptum colère ante alios mirarique promiseram. Idée que ^quanto niagis speravi, tauto nunc magîs doleo spe prorepta, fateorque, qualiscunque sit finis, adhuc non possum principium non mirari.
' Venit autem non vinctos, boc unum défait publico pudori, ceterum eo babitu, ut spei nibil esset in fuga; inque ipso civitatis ingressu de me qu^sivit infelix, an in curia essem, seuopem forte aliquam ex
me sperans, que In me, qnod ego quidem noverim nnlla est, sea sola veteris eisquc ipsis in locis contracte olim amicilie memnuuia. Nunc ergo viri saUis, de cujus manu lot populorum salus incolumitasque pendebant, de manibus pendet alienis, vita simul et fama in amhii<uo sunt, non advertes, quum vibrante senlentia vei inlestabiieni iliuni audies vel exiinctum; vel extingui quidem cujuscunqne mortalis licet saDctissimum corpus potest, at neque morlem neque intamiam virtus timet, inviolabilis est, nulli prorsus injurie, nullis telisobnoxia. Utinam non ipse saum decus vel desidia vel mutatione propositi deformassetl nil sibinisi in corpore ab bac sententia metuendum esset, quamvis ne nunc quidem uUum inde sibi famé discrimen impendeat apud eos, qui veramgloriamfalsumquededecus non opinione vulgari sed quibusdam ceriioribus suis notis examinant, et, eventus vironim iliustrium virtutis non fortune judicio raetiuntur. Onod ita esse ex ob- . jecti criminis qualilate perpenditur, niliil enim ex eis, que bonis omnibus in illo viro displicent, artruitnr, neque omnino finis sed pruu ijui reus est; non sibi objicitur quod nialis adheserit, quod lihertalem destiluerit, quod c Capitolio fugerit, cuui imsquam honestius vivere,
m NOTES LT PIÈCES JUSTIUCATIVES.
niisqiuun ^loriosiu^ mori posset. Quid ergo illud uuum sibi crimen opponilar? uode ^ condemnatus faerit, non m bi quidem iniaiiiK sëd eterna deeoratus gioria videbitur, quod seilicet cogiure iiuog mt, ttl sal?aiii ac liberam veilet esse rempublieam et de romane împerio deqiie romanis potestatibos Rome ajp ; o cmee vulturibusque digfQum seelos I Romanom doluisse quod paUiam saam, jure omnium dominam, servam vilissimorum bominum videret, bec certe criminis suiuma est, hinc supplicium poscitur.
In hoc statu, ut jani lautitiM aiidias cur incepi. habeasque quod rideas post dolorem, uriam sibi reiiclam spem snlniis amicorum litteris edidici, quod vulgo fama percrebueril , poeiam illiim esse c!afissiffium, itaque nepbas ^ideri talem et tam sacro studio dedilum hominem violare, illa quidem preclara sententîa jam in vulgns efinsa, qna pro Âulo Licisio Ârcbia praeceptore sue apnd judices sues nsus est Cicero, quam non apposni» quam oralionem iUam ab extremis olim Germanie adteetam, dum loca illa Yiseodi ardore juvenili peragrarem, el anno altero in presentia vobis Iransmissam babetis studioseque legitis, quod in Ittteris inde vementibos recognosco. Quid ▼eronunc dieam?Gaudeo equidem, et plus quam dici potest, gratulor lantum eliam nunc honorem musis esse, quod que magls mirert^:. apud rausarum inscios, ut hominem alioquiu ipsis judicibus inviMini salvare possini solo nomiiie. Quid plus sub Auj^usio Cesare meruissont, quando illis summus honor habitus, quaudo ille vatum ex omin regione concursus Rome fuit ad speclandam preclarissimam iilam faciem unici principis et amici poetanim et rerum Domini? Quid arapUusqueso tum tributuro musis esset, quam ut bominem, non laboro quanio dignum odio, odiosum certe, neque cajns reum orimiDis, reum tamen eonvictumqne et confessum concordique veto judicum capîtali sentencia feriendum, periculo mortis eriperent. Iterum dicam, gaudeo graïulorqae sibi et musis, sibi boc esse presidium, musis bnne bominem, neque ancipitis spei reo în extremis casibus boc salutiferum pocté nomen învideo. Si me tamen interrogas, Nicolaus Laurrnlii vlr tacundissimus est et ad persuadendum effit'ax et ad oratoriam promptus, dictator quoque duleis ac lepidusiion uni] le quidem sed suavis colorateque sf nicnrie. Poptas puto, qui çoniiniiniter habentur, omnes legil. non tamen ideo majçis est poeta quam textor ideo, quia manibus alienis texta claroyde induitur, et Ucet ad pœle nomen perveniendum non sufficiat solum rnnnen sitque verissimam iUud Horatii : Neque enim contexeteTerbum (Horat., : éoncluderever-
NOTES ET PIEGES JUSTIFICATIVES. m
sum) Hixpiis esse salis, nec si quisscribit uti nos scriri nu pro{uora, putes hune fssp poetam, iste tamen nnnquam vel unicuni carmen, quod ad aures meas venerit, contexuit, neque enim ad id animum applicuit, sine quo oihil qa^ntumlibet facile bene fit. Hoc tibi notum facere plaçait^ ut de assertoris olim publiée fortuna doleas, de insperala gaudeas sainte» de salutis autem causa mecum pariter indigaeris et redeas eogitesque, siquidem, utinam aecidat, snb clypeo poetico Nicolaus e lantis periculis 6Ta8erit,ii]ide noD evasuras esset Naro; sed sub his jttdicîbiia aliam ob causam periret, quuin scilicet non poeta, sed negromanticus haberetur.
Leitrc du cardinal .£gidias Albornoz au pape Innocent VI. i<irchiT. coUeg. Hisp.. AlbonioU,
Boiionien., vol. vi, n* 7).
l*ater beatissime, mandavi Nicolaum Lauienlii iu urbem ; et licet nuila persona resistcnliam possit facere... quod Sanctitas Vestra mihi commisit hucusquc distuii propter multa in quibus dubitabam contra, ut dictns idominus episcopns Vestre fieatitodini clarius expUcabit, coDcedo nniic quia isti nobîles de Mareno niinquam cessarant nec cessant contra Ecclesiam. . . Et Stephanellus de Golumna pro augendo statnm popularem dicte urbis ligas et uniones faciebat vel fiimabat , nec illis per illnm bonum homlnem Guidonem de Insula qui ibî eral senator resisti poterat, dictum Nicolaum Laurentii recognitum ab eis... prout... dictas episcopus.,. misi ad urbem, qui cnm magno gaudio et honore fuit exceptuset introivitCapitolium... suisemulis: in isto pnncipio bene se habet et spero in dies... quod si continuet factio... indubitatos Ecclesie rebelles per moduni recogiiiiionis , sicut bec et alia diclus episcopus Beatitudini Vestre plenius informabit oraculo vive vocis, oui dignetur Vestra Béatitude credere in dicendis, quani Altissimus conservare digne turincolumem... Dat. Viterbii, die V august. 1554.
La difficulté extrême de lire Toriginal de cette lettre a forcé dé laisser les lacunes qu'on trouve dans la copie.
^OTES ET l'IÈCES JUSTIFICATIVES.
Etirait daip^trii-inr livre de l'Hisitira de Ifantpellier, iiartic Si, t. Il, par netsiie Ctotoi d'Effcicoille. Cbap. n : str le vofage dtt iiape Irfaaii v à JlontpelUer.
Urbain V viat en efTel* comnie U avoit faii espérer. £l c'est an commencement de février i367 que nos archives marquent son arrivée en cette ville.
Tout le monde sortit à sa rencontre. L*arclievéque de Narbonne, Pierre de la Jvgéc, qui s'étoit rendu à Honlpellier, condaisit le clergé et les religieux bien avant an delà de Gast'elnan. Les canaux du roi de France pour la part aniique, et ceux du roi de Navare pour Montpellier, venoienl ensuite; les consuls, avec un riche dais ù huit î);it( IIS, rattendoieiit à Castelnau. On marque que ce dais éloit garni de plusieurs éeussons aux armoiries du pape et à celles de la ville, avec vingt-quatre clochettes d'argent doré.
Le pape, suivi des cardinaux de BotUognc, dcCamllac, de Tcr^ rngone et de Sarragoce, descendit au monastère des Âugustins, qui élolt sur son chemin, pour y prendre les habits pontificaux, avec les* quels il vouloit faire son entrée. Après s'en être revêtu, il s^avança vers la ville étant sous un dais porté par les consuls; et, à la porte du pile Saînt-Gilles, il trouva le duc d'Anjou quiTy attendoit pour le recevoir. Ce prince, ft son approche, descendit de cheval et l'accompagna à pied jusqu'à l'Hôtel de Ville, où l'on avoit préparé le logement du pape.
A peine y fut-il entré, qu'il alla du même pas à Nolre-Dame-deî>- Tables, et, après y avoir fait sa prière, il revint à l'Ilùtel de Ville, où il reçut les respects et les soumissions des seigneurs de la province, qui s'étoient rendus à Montpellier, et ensuite de tous les corps les plus considérables de la ville.
Parmi ceux qu il distingua davantage, on marque le recteur de la part antique, qui était un vénérable vieillard avec .qui Urbain V avoit conversé familièrement tandis quMl enseignoitle droit canon à Montpellier. Le pape l'embrassa fort tendrement, et il écouta avec bonté une longue harangue qu'il loi fit, où il tâcha de lui exprimer sa joie particulière et celle de toute la ville. Il ne manqua point de rappeler dans son discours le voyage des papes, ses prédécesseurs, qui avoieut honoré Ma^uelone et Monlpellier de leur présence, sçavoir :
Urbain II, Gèlase U» Galiste 11, Alexandre 111, Nicolas IV et dément y. D'où il conclut que si la ville avoit M alors fort honorée, eUe Tétoit iocomparaUement pins, ayant Thonnenr de recevoir nn pape qui avoit été un de ses habitants, et qui, ayant illustré son Université, vouloit bien encore Thonorer de sa visite dans le chan^emeni le plus éclalant de sa fortune.
Toutes les harangues fiuies, le pape, après dîner, voulut aller visiter réfrlise de Saint-Germain (qu'on bâlissoit alors par son ordre). Il se fit revêtir de ses habits pontificaux, et monta A cheval, suivi des consuls, qui niarch oient à pied après ses gardes. H trouva l'église comme elle l'est encore, longue de vingt-huit toises dans œuvre, depuis la porte jusqu'au chevet, et large de quatorze depuis le fond d'une chapelle à l'autre. La nef a neuf toises de largeur, qui, avec les deun et denûe que chaiiue chapellè a de profondeur, font les quatorze toises. Néanmoins, le pape n^en parut pas content, et, en s'adressant à l'architecte : c Tavois mandé, dit-U, de bfttir une église, c et vous n'avez fait qu'une chapelle. • Puis, en examinant le derrière du cloître : <( Vous faites, ajouta-t-il, la maison des serviteurs « plus grande que celle du maître.» Mais l'église étant trop avancée pour pouvoir y retoucher, on se contenta de la perfectionner et de la préparer pour la dédicace que le pape vouloit faire du grand autel.
Tandis qu'on y travailloit avec une diligence incroyable, les consuls employoient les orfèvres à un tabernacle d'argent, oU ils firent enchâsser une image de la Vierge, d'argent doré, dont le pape leur avoit fait présent, avec beaucoup de pierreries, pour orner tout Ton* vrage. Dès qu'il fut achevé, on le porta processionnellenent dans la nouvelle église, le 50 janvier, où nos Annales marquent que Tarchevéque de Narbonne officia en présence de Sa. Sainteté, par cidre duquel il donna des pardons fort amples à ceux qui, étant contrits de leurs péchés, prendroieuL uuc bonne résolution de mieux vivre.
Enfin le jour de la dédicace fut marqué au 14 de février, où le pape étant rendu à la nouvelle église, consacra le grand autel à Fhonneur de la Vierge Marie, de Dieu et de saint Benoît. Il marqua celui de la droite pour saint Biaise, et celui de la gauche pour saint Germain ; après quoi il chanta la messe pontificalemcnt, et bénit le peuple, en l'exhortant à la reconnoissance qu'il devoit à Dieu pour les biens qu'il en recevoit. Après midi on revint à l'église pour y ehan-
m NOT£S ET PIÈCES JUSTIFICATIVES.
1er Tépres, après lesifiienes Varehev6que de NarbMiiie monta ea
ebaire, et expliqua au peuple la cèrémoiria de la dédicace, qui, dans
l'esprit de TÈglise, nous représente, dit-il, la joie des saints à louer Dieu dans le ciel. Il publia ensuite les indulgences accordées par le pape, par les cardinaux et parles evèqiies qui se iroiivoient à Montpellier; car il n'y en eut aucun qui ne voulût itpiindre, m re jour de fête, les grâces spirituelles dont la disposition leur est commise.
Le lendemain, 15 février, le pape donna des marques particulières de son estime à la Faculté de Droit, en nommant un de ses docteurs régent à Téréché de Gahors, qoi venoit de Ysqner par la mort de Bertrand de CardaiUac. Le nouvel évèque étoit appelé Bee de Coiielmu, docteur en droit, et actuellement lisant en rUniYersIté de MoDtpellier, comme disent nos Annales. Il fiit sacré le dîmancbe suivant, 21 du mois, avec quelques autres nouveaux évéques, dans Téglise de Saint-Germain, par le cardinal de Canillac.
Pendant le séjour que le pape Urbain cinquième continua de faire à Montpellier, il accorda aux conseils diverses bulles, qu'on a pris grand soin d'insérer dans nos archives, où on les voit encore : l'une est la coniirmation de celte de Grégoire VIH, qui défendoit aux ecclésiastiques d'exiger de l'argent pour les mariages et pour les sépultures; l'autre d'Honoré 111, contre les exactions qu'on faisoit pour le droit de sépulture avant que d'ouvrir la terre. Far un bref particulier, le pape Urbain continua la censive que la ville de Montpellier faisoit au Saint-Siège depuis longtemps, en écus de monnoie cou« rante ; et, par une grftce spéciale pour les marchands de la ville, il leur permit d'équiper six navires chargés de leurs marchandises pour commercer dans les terres du soudan dv Babylone, mais a la charge de ne pas lui apporter des armes prohibées, et de ne faire avec lui aucun traité qui pût miii o au passage des armées chrétiennes; voulant de plus qu ils ne pussent transmettre à aucun autre le présent privilège.
Je crois ne devoir pas oublier la cérémonie que le pape fit le jour de la Chandeleur à l'église des Jacobins de cette ville, où la bénédiction des cierges ayant été faite pendant Matines dans le chapitre do couvent par le cardinal Anglic, le p^ s*} rendit pendant Toffice de Prime, y chanta solennellement hi messe, et distribua les cierges bénits à douze cardinaux et â quantité d'autres prélats, qnis'étoient rendus Montpellier depuis son séjour en cette ville.
NOTES £T PIËCËS JUSTlFlUÂTiVËS.
EDfio, le pa|»6, qui néditoit un plusgnod Toyage, partit ûû Montpellier le huitième de mars pour se rendre à Avignon, jusqnes où nos consuls et les peisonnes les plus qualifiées de la fille allèrent
raeeompâgoer.
GoniUtitfoiii Kgidliniêg.
le dois à ^obligeance des RH. pères jésuites de la ville de Lyon d'avoir eu entre les mains un exemplaire des CoMftftilloRf, appelées œgidienaes, du nom de celui qui en fut auteur. Gomme Je suppose, avec quelque raison, que ces Constitutions sont rares et peu connues, les lecteurs me sauront gré d'en donner ici une notice.
Le cardinal ;Egidius Albornoz a été vraiment le législateur de la Romagne, de la Marche dWncône, del'Ombrie, du duché de Spolete, en un mot, des proviiices si glorieusement reconquises au Saint- Siège par ses armes. Depuis longtemps les populations de ces provinces, celles de la Marche d'Ancône surtout, gâtées d'abord par la tyrannie, puis corrompues par la licence» avaient perdu toute subordination, et vivaient dans une barbarie sauvage (i). Le célèbre légat entreprit de restaurer parmi ces populations Tétat social et y réussit. Sahaute renommée, Véclat de ses actions, que ritalie entière admirait, rhabileté qui dirigeait ses conseils, Tautorité de son caractère personnel, la vigueur de son administration, finirent par triompher de ces masses démoralisées et par les ramener au respect des lois. Le gouvernement du vainqueur de litalie devint pour àle une source de prospérité, comme il avait été pour l'Église une époque de gloire. Quand j'ai dit que Us Consiituiions œg'ulienncs furent accueillies parlout avec des transports unanimes et qu elles acquirent un crédit égal à celui du droit canon lui-même, je n'ai fait que signaler l'estime que ces ordonnaiJLf s inspiraient aux peuples. Je dois ajouter que l'Église la partagea constamment. Les souverains pontifes comprirent de bonne heure l'importance de cette législation relativement aux contrées soumises â la domination du Saint-Siège apostolique, et Tap-
(!) ricenus agcr univprsa Italia (>mnf>m fere hamaniUtein una Ciiin legibus depcrdiderat (Rodutpb., piu» cird., in Proemio).
500 NOTES £T PIÈCES JUSTiFiaiiVES.
payèrent de tonte leur aotorité. Vers la fin. du quinnème aièele, Shte IV ordonnât aux légats a Imere, aux gonvemeurs» ainsi qu'aux
officiers chargés de les représenter, de veiller k l'inviolable exéeu-
tion des décrets îegidiens. Léon X promulgua de nouveau, approuva elcouliraia ct-s décrois au milieu <iu cinquième concile de Latran, déclarant formellement qu'il voulait qu'ils fussent suivis. Kn i538, Paul lil répétait ces injonctions de ses préUéce&beurs, en y eû ajoutant de nouvelles (l).
Telles qu'elles furent publiées par Tauleur, les Constitutions agîdiennes formaient six livres. Le premier se composait des lettres pontificales concernant la légation confiée au cardinal : c'était comme les pièces justificatives de ses pouvoirs. Le second contenait les constitutions relatives aux recteurs et aux oiBcîers chargés de protéger et de maintenir les droits de TÉglise et de TÉtat. Le troisième reofermait les constitutions qui réglaient Toffice des recteurs et des juges dans les matières spirituelles. Le quatrième réunissait les con> stitutions pénales. On lisait dans le cinquième ce qui regardait l'office des juges Haiisles causes puremeut civiles. Eiiliii le sixième traitait des futiciions des juges d'appel. Toutes les constitutions comprises dans ces six livres n élaieut pas d'Albornoz. L'illustre cardinal en avait trouvé un certain nombre parmi les actes des légats antérieurs. Mais, comme elles étaieut tombées en désuétude avant lui, il les avait, pour ainsi dire, fait revivre en se les appropriant et en leur donnant la sanction de son autorité.
Il y avait déjà quatre-vingts ans que Timprimerie était connue en finropCi et Ton n'avait point encore songé à appliquer aux Constitutions du législateur de la Romagne le mode de publicité que recevaient, de toutes parts, des œuvres bien moins Importantes que la sienne ; et Ton se contenlsît des manuscrits dressés à l'époque de la première compilation, exemplaires devenus insuffisants par la promulgation de beaucoup de nouvelles ordonnances que les circonstances ou le besoin d'interprétation avaient successivement rendues nécessaires. Enfin, Uodolplic Pio, cardinal de Carpo, légjit dans la Marche dWnrône sous le i)onlilicat de Paul III, conçut le projet de faire imprimer Pœuvre de son illustre prédécesseur. Ce projet fut approuvé de Paul 111, • qui consentit à faire lui-même une partie des
(1) Voir la bulle pir laquelle ce pontife appron?e le recueil des Gonstîtutioni «gidiennes.
Nom £T PIÈCES JUSTIFICATIVES. m
frais de l'édilion. Rodolphe Pio fit donc de nouveau compiler les Coftiittttitoiw œgktknnes par une commission de savants jurisconsuites. Il a cru devoir conserver dans sa préface les noms de
ses collaborateurs. Ce fuieuL Jeau-Baptisle Ciappardello , l'apyrio Virginie, Fabio Alavolino, Juliano Brolio, Octavio Ferro , Bartholomeo Appose, Philippe Gyplio, Augelo Androtio. I rincesoo Jardine, Jean-Raptiste Braccono, Franceschino Rodolphiuo, Leonardo Mancinello, Leonaido Blanculio, Jean-Pierre Fideli, Bernardino Kuffo et Nicolas Farfaro ; Rodolphe Pio dirigea lui-même leurs ' travaux.
Ces compilateurs respectèrent l'ordre dans lequel ces Constitutions avaient élé primitivement publiées; ils ne firent que corriger les fautes que la négligence des copistes avait laissées s'introduire dans le texte, et ajoutèrent à chaque livre les ordonnances postérieures. Le recueil de Rodolphe Pio forme un volume petit in-folio de cent quarante-sept feuillets, selon la manière de numéroter à Tépoque : ce qui fait doux cent quatre-vingt-quatorze pages. 11 fut imprimé à Rome., et porte à la fin le millésime MDXLIII.
Nous avi ns dit que le premier livre des (Amsiiiunons œgidiennes contient simplement les lettres poniiliralcs relatives à la légaliou du cardinal. L'œuvre d'Alboriioz ne comnieuce qu'au second livre. Là, il définit les attributions des recteurs de provinces, le nombre elles distinctions respectives de leurs offices, les fonctions des juges; il déroule, en unmot» tout son système administratif. Or, soit que le législateur ait trouvé dans les traditions des provinces les éléments de ce système, soit que son expérience les lui ait révélés, ce système accuse une science dont le génie seul possède le secret.
Nous n'analyserons pas ce corps de légblaiion. Les dispositions qu'il renferme, trop étrangères à Tétat de notre civilisation, n'auraient pour nous qu'un faible intérêt. Nous nous contenterons de citer, comme plus particulièrement remaï quables en iaii de sagesse, le quatrième livre, qui est la partie pénale des Constitutions, elle cinquième, où il est question du devoir des juj^es.
Fin général, ce qui frappe dans Foeuvre législative du p^raud cardinal, c'est la connaissance approfondie des hommes et des choses, le bon sens pratique. On voit que toutes les dispositions qu'elle renferme répondent parfaitement à Tesprit, aux besoins moraux et matériels de la société à laquelle elles s'adressent. Rien de spéculatif, d*intttile et de hasardé : tout va au but. Aussi les Constitutions
m NOTES ET PIECES JUSTIFICATIVES.
«gidieDDes ont-elles fait longtemps le prospérité des États de rÊ> glise. La longue expérience d'Albornox lui avait appris ee qu'igno-' rent nos tégidaleurs modernes, savoir : qa*il faut mouler les Constilutions sur les peuples, et non les peuples sur les ConstitntiMis, si Ton veut qu'elles soient salutaires et durables.
FIK DU DEDXIÈHB TOLUME.