CHAPITRE XXVm
Les mirades de Mint Charles.
Les miracles obtenus par les mérites de saint Charles sont innombrables. Il semble que Dieu ait voulu, en accordant au saint archevêque un privilège si éclatant, rendre sa sainteté plus populaire et sa mémoire plus glorieuse. J.-P. Giussano, que nous avons souvent cité dans le cours de cet ouvrage, a recueilli quelques-uns de ces faits miraculeux, « extraits fidèlement, dit-il dans son Histoire de la vie de sainct Charles Borromée^ des procès authentiques formés à Milan et à Rome , afin que celuy qui souhaiteroit avoir quelque connoissance particulière des dits miracles , trouvast de quoy se satisfaire. » Le petit nombre de ceux rappelés ici est copié textuellement dans ce recueil. Nous avons pensé , ainsi que le pieux et savant écrivain contemporain du saint cardinal, que ces faits par lesquels saint Charles a manifesté tant de fois son intercession protectrice, appartiennent à l'histoire de la vie bienheureuse du saint pasteur dont on peut dire avec justice, comme saint Grégoire de Nazianze a dit de saint Athanase : Malorum depulsor^ à cause des secours et réconforts qu'ils ont également donnés l'un et l'autre aux affligés qui les ont implorés pendant leur vie et après leur mort.
i>K SAINT GHAilUB8 BORHOMÉE. 4^5
Miracles survenm durant la vie de sainct Charles.
Au tems que le sainct cardinal visita le roy de France Henry III, en la ville de Monza, Tan de notre salut mil cinq cent septante quatre, il se trouva au dict lieu une jeune dame, mariée à un gentilhomme peu de temps y avoit, laquelle estoit tombée en une maladie fort fascheuse, occasionnée (comme on pouvoit conjecturer de plusieurs choses qui se passoient en icelle) par quelque maléfice, ou possible par les malins esprits ; car elle éprouvoit des continuels soulèvements d'estomach et inquiétudes avec une grande mélancholie, luy estant d'avis qu'elle avoit dans l'estomac" une poignée d'espines qui toiqours la tourmentoient et luy empeschoient la respiration. Elle abhorroit la présence des prestres, etde sa propre mère encores, et estant à l'esglise elle ne pouvoit supporter la vue du sainct sacrement lorsqu'on l'eslèvoit à la messe, faisant plusieurs gestes incomposez. Ayant longtems supporté ce mal, sans avoir reçu aucun allégement d'une si grande variété de remèdes dont elle avoit usé, ni mesme des éxorcismes spirituels, entendant que le cardinal estoit en cette ville, elle eut non-seulement espérance, mais ferme créance qu'elle guériroit par le moyen de sa bénédiction si elle la pouvoit recevoir. Et à cet effect entendant qu'il passoit devant sa maison, sortit en la nie les genouils en terre; il la bénit, et soudain elle recouvra la raison et la santé sans qu'il luy demeurast le moindre ressentiment de mal.
Sur la fin de la peste de Milan, Marguerite Vertua, femme de François de la Garde, orfèvre de cette cité, tomba malade d'une pernicieuse fièvre qui luy dura plus de six mois sans
amender aucunement, bien que durant tout ce tems là elle usast de tous les remèdes à elle possibles. Au contraire, empirant toujours, elle fut réduite à telle extrémité et défaillance, qu'elle ne se pouvoit mouvoir dans son lict et la falloit tourner avec les linceuils. Les médecins mesmes Tavoient abandonnée comme incurable. Estant cette pauvre femme en cet estât misérable, elle pria son mari qu'elle peust recevoir la bénédiction du cardinal, auquel elleavoitgrandfoy, se tenant pour assurée qu'elle en recouvreroit la santé ; et comme le mari estoit fort cognu de sainct Charles, il Finforma du mauvaisestat auquel estoit sa femme, le priant delà venir consoler et réconforter. Le sainct archevêque devant passer en procession près la maison le dimanche suivant, promist qu'il ne manqueroit de lui donner cette satisfaction. C'estoit le dimanche de la très-saincte Trinité de Pan 1 578 ; auquel jour la pauvre femme s'estant fait descendre sur le seuil de sa porte , le sainct s'arrestant exprès un peu de tems là , fit le signe de la croix et la bénit, dont à l'heure même Marguerite se sentit comme en une nouvelle vigueur, et tellement qu'avec très-peu d'ayde elle remonta dans sa chambre, et comme elle estoit guérie elle ne se remit au lict, mais après avoir pris un peu de force, elle redescendit presqu'aussitôt et elle sortit de la maison et, sans le secoursd'aucun, s'en alla àpied tout le chemin qu'avoit suivi la procession, pour gagner Tindulgence plénière octroyée à ceux qui visiteroienten ce jour rhospital des Mendians, et depuis n'eut jamais aucun mal-
Jean-Pierre Stopano, prestre de la congrégation des oblatSy estant tombé si grièvement malade que les médecins désespéroient de sa vie, le cardinal qui avoit à grand déplaisir la perte de ce bon prestre se transporta à sa cure, le servant luy mesme au lict avec beaucoup de charité et
humilité, le confessant et communiant pour viatique, et ne manquant à prier Dieu continuellement pour son rétablissement, et ainsi qu'il estoit à l'extrémité pour rendre l'âme, le sainct continuant à faire oraison pour luy, la santé luy fut rendue incontinent avec admiration de tous.
Sainct Charles faisant sa visite aux vallées sujectes pour le temporel aux Suisses, le jour de l'Assomption de la glorieuse Vierge, mil cinq cent octante et un, il luy fallut passer le Tessin pour aller de Notre-Dame de Polegio à la ville d'Iragna. Ce fleuve estoit pour lors fort enflé, gros et impétueux. Le cardinal le traversa néanmoins, guidé parle cavalier Jean-Baptiste Pelanda, natif du pays et fort expérimenté en ce passage. Ceux de sa famille le suivirent ; mais Ta bbé Bernardin Taruggi, visiteur de ces vallées, et un notaire de la visite, nommé Joseph Chevalier, estant lors au fort du courant, eurent peur et s'épouvantèrent, en sorte que comme tout éperdus ils se laissoient conduire par leurs chevaux à val de Peau, en un lieu très-profond, où ils couroient fortune de péril, estant jà dedans Peau jusques à la gorge , le chevalier Pelanda les ayant apperçus de Tautre rive, s'écria qu'ils estoieht morts, et qu'autre que Dieu ne les pouvoit sauver. Mais Je sainct archevêque se retournant à l'heure mesme de ce côté, ayant premièrement joinct les mains eteslevéen oraison ses yeux au ciel, leur donna sa bénédiction, et soudain lés chevaux, comme s'ils eussent eu des ailes, sautèrent sur la rive du fleuve, sauvant les périclitans avec une manière admirable et indice très-évident d' un ay de supernaturel .
Un jeune garçon, fils d'une pauvre veuve fort pieuse de la paroisse de Sainct-Simplicieti à Milan, estoit travaillé des
418 H1&TOIRS
foalinsedprite depuis plus d^une aunée, quoique durant ce tems là, le père Camuccio religieux, de la ccmgrégatioii de saioct Benoist et sacristain de la dicte église, Teût exorcisé maintes et maintes fois. Mais le cardinal estant venu à Sainct-Simplicien le vingt-neuvième jour de may de Tan 1 582, pour assister à la translation de sainctes reliques le pauvre démoniaque s'eçtant jette aux genouils du sainct, et en ayant regu la bénédiction, tomba en terre comme à demy mort, puis se leva libre et guéri, et jamais depuis il n^en eust aucun ressentiment.
Miracles tt a^ppariJtiims de sainet Charles au temps de sa mort.
Le père Adomo ayant assisté le sainct cardinal jusqu'à son heure dernière , comme son père spirituel qu'il estoit , se retira soudain au collège de saincte Fidèle aussitôt que le sainct archevêque eut passé à une vie meilleure. Et s'estant mis au lict il demeura tout le reste de la nuict sans pouvoir sommeiller, son cœur estant saisi d'une douleur extrême à cause de la perte que venoit de faire. l'Eglise d'un si sainct et si grand prélat. Enfin comme le jour alloit paroître s'étant assoupi un instant, le bienheureux cardinal luy apparut en habit pontifical tout resplendissant de gloire et la face toute joyeuse. De quoi s'émerveillant le père, le sainct luy parla ainsi : Dominus mortificat et Dombius vwificat (Je suis bien et bientôt vous me suivrez). Le père Adorno demeura consolé de cette apparition et la rapporta quelques jours après en chaire, pour ôter tout soupçon que ce fût songe ou resverie. Mais tost après la prédiction fut vérifiée, car le mesme père étant allé à Gênes son pays* natal, il fut surpris d'une subiie maladie, et mourut peu de jours après en odeur de sainteté.
DE SAINT GliAaL£6 BORROMÉË. 419
Une pieuse et dévote ouvrière de la doctrine cbrestienne, nommée Constmce Rabia, avoit le bras droit estropié depuis plusieurs anoées, et ce mal Tavoit tellemeut destituée de force qu'elle ne pouvoit l'estendre et à peine le mouvoir^ si qu'elle estoitcontraincte de le porter toujours en escharpe, estant devenu le mal incurable. Cette pauvre femme ayant appris la mort de sainct Charles , outrée de douleur et de tristesse pour l'amour qu'elle luy portoit , commença à se lamenter et dire: « Hélas! pauvre que je suis, vieille, estropiée et inutile au monde , Dieu me laisse vivre et a retiré ce sainct homme à soy^ qui servoit tant à l'Eglise et à son peuple. Je veux aller visiter son corps, espéi^ant que si je le puis toucher avec mon bras infirme , le Seigneur miséricordieux me renvoyera la santé. » Et en cette confiance la dévote servante de Dieu s'en alla à l'archevesché , le corps estant encores en la chapelle ; et sa prière premièrement faicte avec la santé demandée au ciel par les mérites de son serviteur et avec une grande foy , elle fit toucher son bras infirme au corps du sainct, et au mesme instant il fut entièrem^t guéri ne plus ne moins que l'autre bras qui estoit sain , et persévéra en cette santé jusqu'à la mort.
Un gentilhomme Milanais fort dévot à sainct Charles , Octavien Varese, estoit retenu au lict, il y avoit déjà plus de trois mois, à cause d'une fièvre opiniâtre à laquelle les médecins ne trouvoient nul remède , et pour ce ils jugeoient le malade en danger de mort, ou au moins menacé de rester très-longtems dans ce pitoyable état. Mais celui-ci ayant été informé du trépas du sainct cardinal, dont il eut un extresme déplaisir, qui s'augmentoit par l'impossibilité de pouvoir visiter son corps précieux , et luy rendre
le dernier office de Taocompagner à la sépulture, estant assuré que Dieu luy avoit donné partage entre les saincts bienheureux au ciel, se recc^aioianda à ses intercessions, le requerrant de le délivrer de cette sienne et si longue maladie , et il en fut aussitost exaucé.
Il y avoit dans Milan quelques femmes pieuses qui avoient une singulière dévotion à sainct Charles et le suivoient par toutes les églises, pour entendre la messe, les prédications et communier quasi tous les jours de sa main. Parmi ces dévotes âmes, il en estoit une, fille de la noble famille Besozza , qui se nommoit Ursule , laquelle ayant rejette les nopces de la terre s'estoit du tout dédiée au service de répoux céleste , menant une vie fort exemplaire et spirituelle en la propre maison de son père ; et Dieu pour son plus grand mérite, la voulant exercer et éprouver en quelques souffrances corporelles, permit que pour le longtems qu'elle s'arrestoit agenouillée en la prière, il lui vînt un mal très-grief à un genouil , lequel s'enfla notablement et avec progrès de tems s'y engendra une tumeur qui luy causoit une douleur continuelle ; ne pouvant ployer ledict genouil ni le mettre en terre , s' estant le mal rendu incurable. Le sainct archevêque estant passé de celte mort en la vie éternelle , celte dévote vierge le pleuroit comme son père et estant en la chapelle archiépiscopale , tenant compagnie à son corps, récitoit plusieurs prières pour cette âme bienheureuse. Puis elle l'accompagna à la sépulture, ne voulant l'abandonner ce pendant qu'elle le pouvoitvoir. El retournée en sa maison ne sentant plus aucune douleur à son genouil malade , elle le développa et le trouva sain ; la tumeur ayant disparu miraculeusement tandis qu'elle
s'occupoit à prier pour le bienheureux cardinal, recognoissant cet effecl de l'infinie miséricorde de Dieu par l'intercession de son glorieux père et pasteur.
Miracles qui ont suivi le trépas de sainct Charles,
Sœur Archangele Gussona , religieuse capucine du monastère de Sainte-Barbe à Milan , malade depuis environ quatorze années et menacée à chaque jour d'un trépas prochain à cause de pertes de sang continuelles , bien que durant ce tems là elle eust usé d'infinis remèdes , estoit au jugement des médecins condamnée et incurable , et attendant d'heure eii heure sa fin déplorable , s'en alla un jour du mois d'août de Tan 1600 à l'église, et là se prosternant en terre devant le sainct sacrement , elle pria sainct Charles avec ferveur et affection qu'il luy plust impétrer de Notre- Seigneur sa santé , s'il devoit réussir au plus grand bien de son âme , faisant vœu si elle la recouvroit de le tenir pour son particulier avocat et de jeusner sa vigile au pain et à l'eaxi jusqu'au dernier jour de sa vie. Le vœu faict elle ressentit une admirable allégresse en son cœur , accompagnée d'une ferme espérance qu'elle avoit été exaucée, indice manifeste de la grâce reçue , laquelle fut si abondante , que non seulement tout le mal luy fut osté en cet instant , mais encores elle recouvra tant de force et vigueur, qu'en effect , comme saine et bien guérie, elle s'appliqua à toutes les obédiences du monastère et fut restituée par la supérieure à l'observance de la règle, comme si elle n'eust jamais esté malade.
Un comte ferrarois, jeune et peu dévot à sainct Charles, estant à Milan au mois d'octobre de l'an 1 601 et voyant un
pourtraict du cardinal dans la diambre d^un ma» saby François Moghino, bénéficier du Dème , reprocha à celni-K^i le respect et la vénératicm qu'il avoit pour cette image, et dist quelques paroles impies en blasme du bienheureux: archevesque. LeMoghino ne laissa passer ces paroles coupables sans correction, le menaçant de quelque notable chastiment du ciel ; maiâ le jeune comte méprisant cette admonition, Dieu permit qu'il fust incontinent saisi d'un mal violent, lequel en peu dé lems le réduisit à la dernière extrémité. Dans cet état misérable le Moghino estant venu le visiter lui persuada de se confesser du péché conunis contre sainct Charles , et l'induisit à faire un vœu et requérir de sa clémence le retour de sa santé. Et le malade ayant obéi à ce salutaire conseil et l'exécutant {HX>mptement avec une grande repentance et douleur de son péché, l'effect désiré s'ensuivit. Aussi confessa-t-il et pu^ blia-t-il partout que le cardinal Borromée estoit un grand sainct.
Une jeune fille de famille honorable du doyenné d'Incino dans le diocèse de Milan, Isabelle Porra, devint subitement malade d'un mal incognu aux médecins, qui nonobstant qu'ils usassent de tous les remèdes corporels à eux possibles finirent par déclarer la maladie incurable et mortelle. Courbée dedans son lict , et ne donnant plus que quelques signes de vie, comme elle estoit près d'expirer, un sien frère, prestre, qui l'assistoit, fit vœu de la conduire au sépulcre de sainct Charles, et d'y allumer un flambeau de six livres , s'il obtenoit de Nostre-Seigneur Jésus-Christ qu'elle recouvrast la santé , et incontinent à celle qui se mouroit vint tel amendement de son mal , que le lendemain matin elle se leva de son lict, et deux ou trois jours
aprèâ commeiiça à sortir de la maison pleine de joie et de santé. Ce miracle advint un jeudi, le 18* jour d^octobre de Fan 1602.
Vii^nio Gasalo, docteur es droits du cdlége de Milan, alité à un tel poinct de rigueur et aspreté qu'il enestoit réduit à un très*^rand péril de la vie, invoqua le secours de saînct Charles faisant vœu de porter un tableau d'argent à son sépulcre, s'il pouvoit estre délivré du mal pernicieux qui l'accabloit. Et soudain s'estant laissé emporté à un doux sommeil, il pensa voir le sainct cardinal à genouils devant le crucifix , qui prioit pour luy. Une heure plus tard, réveillé libre de tout mal et remply d'une admirable consolation, chacun pust se convaincre du miracle qui venoit de s'opérer en Uiy. Jamais depuis il ne ressentit aucune incomodité ni douleur.
L'an 1602, deux dévots pères de la compagnie de Jésus , le père Alphonse Yagnon , Piémontais, et le père Jean-Baptiste Porre, de Milan, partirent de cette ville pcwir aller aux Indes prescher l'Evangile aux pauvres gentils, et ces hommes pieux ayant une dévotion particulière à sainct Charles portoient avec eux quelques pourtraicts de luy et quelques reliques qui avoient été en sa possession du^ rant sa vie mortelle. Ils s'embarquèrent à Gênes pour Barcelonne, mais arrivés au golphe de Laon il s'éleva une horrible tempête en mer, avec un vent si orageux qu'il leva les ondei^ quasi jusqu'au ciel, et mit le bâtiment em péril évident de naufrage, et à tels termes qu'on y estoit jà en l'eau jusqu'aux genouils, tellement que les mariniers mesmes se tenoient pour perdus. En ce péril extrême , où tout secours humbin eatoit vain, les pères jésuites recou-
rurent avec une ferme ocmfianoe à l'interoedfiîon du bien*^ heureux cardinal, et firent un vœu auquel se joignirent tous les passagers et matelots, le suppliant de les délivrer de ce danger si grand ; et en un instant le vent et la bourrasque cessant , la mer redevint calme avec signes manifestes de la favorable grâce reçue par l'intercession du sainct en rhonneur duquel tout l'équipage et les passagers jeusnè*rent le lendemain pour la satisfaction du vœu qu'ils avoient tous promis d'accomplir en mémoire de leur délivrance.
Le comte Emmanuel-Philibert Severino, grand écuyer du sérénissimeduc de Savoye Charles-Emmanuel estant eu péril de mort à Turin, dans le mois de décembre de l'an 1 602 , atteint d'une fièvre trè&-6piniastre et autres maux et accidens fascheux, que les médecins et chirui^iens avoient en vain tenté d'éloigner de lui, se voyant abandonné de tous secours humains, pensa et se résolut prudemment d'avoir recours à l'ayde d'en haut, priant sainct Charles qu'il luy plust le secourir en cette extrême nécessité et faisant vœu d'aller en personne visiter son sainct sépulcre s'il recouvroit la santé. Le vœu prdëré, le mal commença à cesser, et prenant un peu de sommeil, alors qu'un chacun le tenoitpour mort, il sembla au comte qu'un rayon de lumière l'embrasoit et luy rendoit la santé et la vie. Ce qui advint incontinent en la présence des médecins et chirurgiens qui jugèrent le cas, un miracle très-évident. Peu de fcwns après le comte Séverine se rendit à Milan pour satisfaire à soa vœu , et offrit au sépulcre de sainct Charles deux tableaux d'ai^nt, un cœur d'or, et sa croix de chevalier de l'ordre de Saint-Maurice de Savoye.
Un mattre maçon nommé Dominique Beuleur, qui pro-
fessait une grande dévotion à sainct Charles, mesme du vivant du sainct archevesque, avait fait le vœu, lors de son trépas , de dire en son honneur un Pater noster et un As^e itfarîa devant la pourtraicture du sainct cardinal, qu'il conservoit avec respect et v&iération en sa maison située à la porte Vercelline à Milan. L'an 1603, environ le commencement du mois de juillet, advint que cet homme construisant un bastiment au lieu dit le Afolinazzo, hors de ladite porte Vercelline , avoit coutume de se retirer sur le midy, dans une église dédiée à sainct Jacques, pour y prier et s'y reposer. Un matin, comme il dormoit couché sur les degrés du chœur, Charles lui apparut vestu pontificalement, et s'abaissant vers luy luy dit : « Mon frère, lève-toi d'ici , car l'église va tomber. » Tout épouvanté de cette vision miraculeuse, le pauvre homme se réveilla et s'éloigna eti toute has!^ , pasle et agité. Des passans qui se trouvoient là , l'ayant interrogé sur la cause de son effroi , il leur conta ce qu'il venoit de voir. Mais l'état extérieur de l'église n'annonçant point une ruine si prochaine , personne ne voulut croire à cette prédiction étrange, et chacun alloit entrer dans l'antique chapelle, quand elle tomba tout à coup à terre, le clocher s'écroulant justement au Heu où estoit couché auparavant maistre Dominique.
Un miracle non moins admirable est celui que fit sainct Charles à Pavie au mois de may de l'an 1 604 , où un jeune enfant de la paroisse de Saint-Théodore estant tombé dans le Tessin, qui estoit alors fort gros et rapide, et ayant invoqué sainct Charles à son ayde, le sainct cardinal luy apparut, et le prenant entre ses bras le porta plus de cent brasses, l'espace d'un quart d'heure, sur les ondes de cet impétueux fleuve, sans luy laisser souffrir aucun mal ;
436 Bmrons
ju8qii*à 06 qa*an oerUân barqnerol appeiié Bismardin, estra e& Veau, le prit des hms dn saioet et le déposa sur la rive. Beaucoup de geae accxmras là , enôores que le sainctne fustvuquedu pauvre iunoorat , trooveieDt ce faîet admirable que Teau ne Favoit submergé , et qu'il allast sottte&u ainaî sur les ondes irritées. Ils reoognurent par après le miracle, quand la mère de Teufant courant comme les autres pour voir ce que ce pouvoit estre^ reoonnoissafit son fils et pleurant, Tenfont lui dit : « Ne pleurez pmnt, mamsoi, car je suis vivant; c'est le bienheureux Charles qui m'a secouru et soutenu au-desras de l'eau. » Il répliqua les mêmes paroles à scm père Bernard Tirone, quand il fut de retour à la maison, montrant une image d» sainct ardievesque qu'ils a voient chez eux, et ajoutant : «C'est sainct Charles qui m'a aydé et gardé que je me suis noyé ; il estoit vestu de sa robe rouge de cardinal , et quand le barquerol m'enleva de ses bras , je le vis monter au ciel. »
Au temps de la pestitence de Milan, le (ordinal Borromée visitant les malades es cabanes de la porte Romaine^ trouva en Tune d'icelles une femqae enceinte atteinte deia contagion et proche du terme de son accouchement. C^te infortunée avoit auprès d^elle un fils mourant. Le sainct consda la mère affligée , récita les recommandations de rame sur le fils, et incontinent que cette pauvre femme fut accoudiée il prend Tenfant qui estoit une fille et la baptise à Teau d'une fontaine voisine, et comme autant qu^elle estoit noire comme une Maure pour être, née d^une mère empestée, il la fit depuis allaiter par des chèvres entretenues exprès pour s^iïblables oœurrenoes. Cette fille estant parvenue à un âge nubi le se maria et devenue grosse , elle accx)ucha d^un fils qui avoit les yeux clos et qu'oa
jugea grandement infirme pour ce que le second jour de sa naissance il luy vint en dehors ém panfHères deux tumeurs considérables qui le rendotent fort monstrueux ; non sans que ses père et mère en eussent un extrême déplaisir, d'autant encore que c^estoît un mal irrémédiable^ sachant bien qu'il ^'y a poinct de r^oiède humain pour rendre la vue à un aveugle-né ', ce qui estoit cause qu'on se contantoit de nettoyer ces plaies avec un linge trempé dans quelque eau salutaire. Mais la mère estoit grandement dévote à sainct Charles, le regardant comme son père particulier, qui , spirituellement par le baptesme , Tavoit engendré à l'Eglise, et d'abondant eut soin de sa nourriture corporelle ; aussi avoit-elle voulu que son fils portast son nom, avec espérance que luy seul le devoit ayder. Le dixième jour de novembre, qui estoit le vingt«cinquième de la naissance de l'enfant, la m^ le trouvant en pire estât qu'il n'avoit jamais esté, toute triste, en confia la garde à une jeune fille, sa filleule nommée Isabelle, cependant qu'elle vacqueroit aux soins du ménage ; et se ressouvenant alors de son advocat sainct Charles, eslève son esprit à luy, et les larmes aux yeux le prie fervemment qu'il luy plust faire un miracle en faveur de ce sien fils et luy restituer la vue et la vie. Pendant qu'elle estoit ainsi en oraison, une petite fille nommée Claire s'agenouilla en terre et s'écria : a 0 maman, maman, le bienheureux Charles a béni Carlo et luy a ouvert les yeux. » A ces mots la mère se retournant du côté de son fils, vit celui-ci les yeux ouverts et sains, et remplis d'une joie indicible, tous trois s'agenouillèrent sou* dain pour rendre grâce au sainct d'une faveur si signalée. Et la petite fille innocente sçut bien représenter comme le cardinal luy avoit apparu l'imitant en la manière qu'il observa à donner la bénédiction au petit Carlo.
428 HISTOillE
Uffùcks qui se smU nunUf&$tég au s^lcre de sainet Charles , et par k moyen de ses images.
Dominique, fille de Pierre Rabon de Polezza, diocèse de Milan , paralysée et aveugle depuis déjà quinze mois passés, estoit demeurée par une si longue durée de mal comme une statue avec la seule peau et les os. Le préposé de Polezza qui estoit un homme pieux et craignant Dieu, induisit le père de la fillette (laquelle avoit environ douze ans), de la conduire au sépulcre de sainet Charles et de la recommander à ses intercessions. On la plaça à cet effet dans un panier sur une mule et comme un corps mort, on la mena à Milan, où l'ayant conduite deux fois sur le sépulcre du sainet archevesque elle fut guérie de tout mal ; ayant recouvré des forces sufiisantes pour retourner à son logis à pied et suivant la mule qui l'avoit apportée.
Il y avoit à Pavie au mois d'août de Tan 1 604 une pauvre femme qui passoit pour estre tourmentée et poursuivie par les démons et malins esprits. Après avoir envain usé de plusieurs exorcismes, elle alla invoquer le secours de sainet Charles, et avant que de quitter son sépulcre elle obtint la grâce d'une délivrance complète et la fin totale des maléfices qui l'avoient si longtems tourmentée.
Claire de Boccoli, femme dé Jean-Thomas Bordigallo, gentilhomme crémonms estoit travaillée depuis longtems d'extrêmes douleurs de tête avec figure et signes manifestes de quelques maléfices diaboliques. Un jour que son mal estoit devenu insupportable et son estât très-déplorable à voir, elle envoya quérir le père dom Jean Gabuti, clerc ré-
guHer de Sainct-Paul, lequel avoit guéri une infinité de personnes d'infirmités très-grièves au moyen d'une médaille en laquelle estoit F effigie du sainct cardinal, et se faisant signer d'icelle par le dict père Gabuti, invoquant le sainct à son secours et implorant son intercession, elle fut subitement restituée en pleine santé et délivrée de tous maléfices, le troisième jour d'aoàt 1 601 se levant du lict plus forte et l'esprit plus tranquille qu'avant la maladie qui l'avoit si grandement affligée.
L'an 1 602 , au mois d'octobre , se trouva en l'arcbeveschéde Milan le révérendissime évesque de Bovino envoyé par le pape Clément VIII comme nonce apostolique à Turin ; et comme il estoit encore au palais archiépiscopal il fut surpris d'une fièvre accompagnée d'accidens trèsgriefs , et croyant que son beure de partir de ceste vie estoit venue il se recommanda à sainct Charles et luy fit un vœu ; et le sainct luy apparut en son lict, en son habit de cardinal accoutumé, avec le rochet et camail luy disant ces paroles : « Vous ne mourrez poinct de ce mal ; mais la maladie sera longue; il est raisonnable que la nonciature commence par la croix. » Etl'effect s'ensuivit conforme à l'oracle, car 16^ mal dura quarante jours et ne revint plus.
Catherine Sarona, de la paroisse de Saincte-Marie Porta à Milan, estoit au lict de mort le troisième jour de novembre, le mcsme que l'on célèbre la veille de la fête de sainct Charles ; elle se recommanda à luy avec une grande ferveur et luy fist un vœu, et au mesme instant elle fut guérie, le sainct luy apparoissant visiblement. 11 luy donna sa bénédiction, et la malade se leva le mesme jour du lict, à cause de quoy le médecin mesme, qui l'avoit visitée pendant sa
43U HISTOIW » SAiNf CHARLES imtaOilÉE.
maladie, dist qu'âne santé si wbitemait rendue eôtoît ua miracle manifeste, attendu la nature et la j^rief^eté du mal qui la consumoit.
Le révérendissime Antoine S^oieoa, évesque d' Agnani, avcHt esté deux années maladte d'un éblouissement ou ver-^ tigOj lequel les derniers «x mois il luy estoit tellemeot ^npiré que souvent il le contraignoit de demeurer au lict ne pouvant aucunement marcher, mesme avec l'aide de deux personnes. Un jour du mois de janvier de l'an i 607, estant à Rqme, grandement affligé de ce mal, il se fit lire les miracles de sainct Charles, le priant fort affectionném^t que comme il avoit impure de Dieu tant de grâces pour les autres, qu'il luy plust aussi d'obtenir de luy la santé si ç'estoit pour sa plus grande gloire et son salut» afin de se pouvoir employa au service de l'Eglise, et fit vœu de jeûn^ au pain et à l'eau la veille de sa fête, et le mesme jour tout soudain une santé parfaite luy fut rendue.
Pl¥l€ïl« S\I«T1¥IC4T1\1&».
Cura mortttormn (1).
Hœc pro mortuis pestilenti tempore prsestanda Episcopus cttrabit, eoque vigilantius^ quo grayior culpa multorum in eo charitatis oflicio aliquando existit.
Si quis igitur peste affectus » eoqiie Domine suspeetus mortem oiïit , ejus corpus ne citius duodeclm hoiis, née vero tardius quatuor et viginti bons vel eo cirdter temporis spatio sepeliatur, postquam obiit.
Noetu ne efferatur, nisi Episcopi eoiicessu solptodlitar aliquando justis causis permissum sit.
Gurru item ne vehatur, nisi prœ mortuorum muititudine, aiiàque causa secus fiât necesse est.
Me humeris unius tantum, tamquam onus gestetûr suceolleturve; nec vero nudum, nulloque operimenio tectumy.^am ù eurru feratur, nec alio modo indecenter atque inhumane.
Porro a duobus efferatur décore biais longonis, aut hastittbiis solidis beneque flrmis, quibus feretrum swtineatur, aut scalà decenti aliove bujus generis opère.
Sit autem inclusum in capsà vel linteamine reete involutum ; tum pallio praeterea ad hune usum constituto eorpora (^^aatur, etiam quando vebiculo efferentur.
Ad efferendum vespOlones, qui monaUi vulgo dieuutur adbibeantur ; qui si minus pubiico stipendio conducti suot, (^irandum erit ,
j(l) Mta Ecdfis'm mtdiolanenàs,
Ut corporis et efferendi et sepeliendi coram suscipiant et gérant, qui in eà ipsà domo familiàve sunt, in quà erat qui pestis morboobiit; aut illi, qui vel cognatione vel amore et charitateconjunctiores, cum ejus pestilentiœ contagio laborantes curam prœcipuam liabuerint, et ab illius latere non discesserint , mortui etiam f anus et sepulturam Ul>entiu8 , atque minori periculo curabunt ac pnestabunt , cum officio ebaiitatis addueti, tum etiam quia nibiiominus aliquo temporis spatio ex lege magistratus qui sanitati prœest, seclusi ab aliorum consuetudine sint oportet.
Funeris statis prselibus et psalmorum aliarumque orationum offldo, utEcclesiœ ri tus est, prosequendi celebrandique munus ad sa« cerdotes locis illis peste laborantium constitutos pertinebit, si qui sunt : alioquin id offllcium pnestabit una cum clerico proprius mortui parocbus.
Sin autem vel in œdibus hospitalibus , vel in iis locis tuguriorum mortem obiit, in earum aedium y locorumve csemiterio humabitur ; cujus funeris , sepuHurœque offlcium sacerdbtes et clerici obibunt, qui ibi curam gerunt; iU>i si complures non sunt, is unus tantum qui est ad funus, satis erit.
Gerœ porro sumptus ab bôspitalibus, eorumque locorum curatoribus fiet ; isque a i)onis mortui, si quse in illis vel hospitalibus domibus, vel tuguriolis relicta sunt, resardetur.
Ubi nulla alia ratio sumptus sit pro funere defuncti, ceram in funeris sumptum cbnferre, et sepulturam in cœmiterio curare, parochi sit : ut cflBteris parocbialibus suis ab omni re inopibus qui obeunt, itidem praestare debent.
Et campanarum sono et cruce praelata, et luminibus accensîs, et caeteris cœremoniis, statoque omni ritu eeclesiastico , et pai*ocho alioque sacerdote, et clerico saltem uno funus ducatur; etiam si Episcopi concessu nœtu fiât, et curru item non unus solum, sed plures peste extincti efferantur.
E domicilio autem, locoque ubi quis peste mortuus est, non antea efferetur sepulturse causa, quam parochus, aliique illius cur» saeerdotes de obitu certiores in eo tempore per vespillones aliosque ministros fiant, atque certà sepulturœ horà constîtutà, parochus aut
coustitutus ille sacerdos advenerit, praïsensve aderit; qui nt in tempore adsit, caret omnino.
Funeris sepulturs causa ne parochus aliusve sacerdos, neque dericus item plus eleemosinœ ne sponte quidem oblatae uUo quovis nomine prœteiLtuve capiat, quam vd dari ob funus alio tempore solet, yel ab Ëpiscopo praescriptura est aut concessum.
Nec vero emoluraenti cujusquam socîetatem cum vespillonibus, alijsve fanerum curatoribus, eœterisque id generis eo nomine ineat : cui rei aliisque avaritiœ sordibus atque suspicionibus ut occuratur, quidquid fructus eleemosinaeve in siugulos menses ab exequiis qucc peste moituorum nomine fient, acceperit ; in urbe prœfecto regiona* rio, aut si in diecesi est, vicario foraneo singulis item mensibus scripto significet.
In sepeliendi offlcio ea cautio adbibeatur, ut in caemiterîis, pressertim qus in urbe, oppido, aut vico sunt, altius fossse effodiantur, ne inde fœtor contagiosus exhalet.
Earum igituraltitudo tanta erit, ut supra cadaver terra extet alte congesta très quatuorve cubitos.
Ubi vero saspius sepulcrum sepeliendum est, eo altius erit : et quoties sepelietur, toties terra, autcaix, aut arena conjiciatur, qua corpus bene obtegatur.
Hœc atque adeo alia potior ratio adliibebitur ad corporum fœtoris vim coutinendam.
Speoulatîo în mlnivtris publie» euraiioaîs a&îl>eBda(1).
Parochus et sacerdos qui in bospilalibus, publicis a^dibus, locisque tuguriorum spiritualem curam gerit, hœc diligenti speculatione videbit :
Primo, ut eorum locorum prœfcctf , curatores, escterîquc omnes, qui vel operam vel offlcium, vel famulatum in illorum homiuum
(I) ^cla EccUiîœ mediolanensh.
4Ji'l PIÈCES JUSTIFICATIVES.
curam, sublevationesqne conférant, ne quid negligant, praetermittant f deserantque , quod ad operse , curœ , ofAcii , ministeriique suscepti partes attinet. Ut ne quid prœterea coramittant , quod illis firaudi , detrimento sit ; quodque pià sollicitudine et sincerà corà quam navaredebent, indlgnum existât.
Quare ipse parochus sacerdosve praecipua capita mox înfra demonstrata in primis animadvertet, in quibus scilicet fréquentes eorum offensiones esse soient.
Ut potissimum illi ipsi quicumque sint, cbaritatis studio, non négligent! operà, non langueseenti ministerio, nec vero immodeste, non petulanter, non proterve, non contumaciter exequantur débit! offlcii partes.
Ut mulieris morbosœ suspectseve corpus aut cadaver, dumtaxat inspiciatur, cum nécessitas maxime est.
Et vero inspection! necessarii solum mlnistri intersint, utpote medicus, chirurgus, mulier aliqua, et alius praeterea nemo.
Ut inspiciendis item marin m corporibus, ministri tantum adhibeautur, qui videlicet necessarii sunt.
Yidebit item parochus, sacerdosve, ut prœfecti, vespillones, viciniae curatores quos antianos dicunt , aliique ministri , nihil omnino pecunise, muneris denique extorqueant, cum vel domicilia clauduntur, vel aperiuntur, vel alià quavis occasione modove.
Ut ne pecunia, resque aliqua, aut supellex peste languentium, vel suspectorum vel mortuorum diripiatur dissipeturve unquam, et maxime cum vel domi educuntur, vel in sepulturam traduntur, vel eorum domicilia purgantur, vel eorum supellex ad loca purgationis exportatur.
Ut qui ad loca publicœ curationis perducuûtur veheanturve, que sacerdotibus qui in iis curationis locis résident, temporis spatium detur audiendi eorum confessiones, et aliaquœdominonsusceperant spiritualia adjumeuta ministrandi , antequam nox adveniet , in quà, ut in plerisque accidit , morte eripiantur.
Ut ne eodem curru vehiculove mortui simul et vivi , aut morbo tabescentes unà cum his qui solum suspecta sunt, asportentur, si modo tamen suspecti non illi quidem sunt, qui suà sponte morbo affectis operam , curam et studium navent. Ut hœc ipsa cautio , diligensque distiuctio in exportandà , importandâve supellcctile ad-
hib^tui*; utilla^Ucet qu® peste languesceotis est, distincto curru ac separatim vehatur ab eà qus suspect! hominis est.
Ideoque eurandum erit , ut véhicula plura, qu» ad eum distlnctionis usum satis sint , in tempore apparentur. Ut lis qui ad loea public» curationis domo abducantur, temporis spatium detur colligendi pecuniam suam , supeUectilem disponendi » constituendique esteras res domesticas; ita tamen, ut ne diuturnior mora fraudi sit et detrimento valetudini publics.
Ut spatium etiam detur colligendi sarciuulas, et advehendi secum lectum, culcitras strameutitias, codices, linteamina, tegetes, storeasve , vestes et alla id generis usui necessaria.
Sin autem ab initio tempus non habueruut , detur postea , adhibità custodià, ut moris est, et cautione.
Ut evitandœcontagionis causa, tuguriamorbo langueutium^airquo interjecto sepimento vereab illis sejuncta sint, qus suspecti habitant.
Ëadem cautio adhibeatur tuguriorum , ubi sunt minus suspecti , ut separentur ab ils qui gravissime subjecti sunt.
Item de convalescentibus.
Ut ordine describantur certo libro, quicumque ad loca publics curationis abducuntur.
Qus descrlptionis ratio uniuscujusque tugurii cellulsve numéro respondent, ut singuli a parocho sacerdoteve constituto, medico, chirurgo, csterisque ministris facile distincte inveniantur.
Ut ob eam ipsam causam , quoties quis recens ad loca curationis venit aut inde abit, aut de uno in alterum commigrat ; id omne eisdemministris significetur, et sacerdoti prœsertim, ut miuisterii sui partes prœstet.
Ut in uniuscujusque tugurio cublculoque^ ad lectum stemendum, quo ad ejus fieri potest , satis pales sit , culcitra item stramentitia , etcentolodixve.
Ut quibus vel ex morbo laborantibus, vel suspectis, lectis, stramentis laneis, aliaque supellectile apparari, et sterni débet, ii pro ratione , statuque personarum illud ipsum commodum consequantur, et ministri item publiée ad locum curationis constitua.
Ut iisdem ministrîs , aliisque recte valentîbus vlctus certà ratione suppeditetur qui satis sit.
Ut sgrotis item statà horà subministretur, quibus etiam ratio
adhibeatur cibi, qualis sît , et qnantus et quo item modo prsebeatnr.
Ut mediciDse medicamentaye îd tempore, certis prsescriptis horfs et ordîiie apparentur, conficiantur et prœbeantur.
Ut et vestes , et supellex , et tuguria , cubîculave qns ex asseribns constructa sunt, ubi peste infeeti, suspective mansertiiit, aut mortuî sunt , prout opportunitas tulerit, diligenterpurgentur.
nia vero tugnriola ex flammis inflammentur.
Née vero usui sint aliis qui solum suspecti sunt.
Ut ea ipsa tuguriola ut cum opus est, paleà receuti cum intriusecus optime circumvestiantury tum extrinsecus recte undique obtegantur, ut ne quando pluvia influât.
Ut vero haee omnia in executionis usum recte inducantur, parochus omnisque alius sacerdos , quieumque infra tuguriorum septa auam gerit , praefectus regionarius , et vicarius foraneus, ut diligentisslme poterunt , curabunt crebris cobortationibus , assiduîsque admonitionibus omni cbaritate plenis, atque adeo ubi opus est, reprchensionibus.
Et omni prseterea patemo offieio cum illîs agent, ad quossumma curationis spectat , ut ordine , et quam rectissime cuucta gerantur.
Quod si ne bis quidem officiis quidquam adjumenti ad rem optime administrandam non afférent, perfugium ut primum possunt» ad Episcopum habebunt , cujus consilio, studio, ope, et auctoritate, etiam apud magistratum ut opus erît , si quae perperam aguutur^ ad rectam normam redigantur.
fidiotum de îts qui contagSotai Teties turripuerunt asportaruntve (1).
Abbiamo visto con l*esperienza , non senza nostro gran dolore , appresso agli altri innumerevoli peccati , quali ban prôvocato V Ira di Dio a mandar sopra questa città il flagello deila peste , la sfrenata
(1) Jeta EccUsiœ mediolanensts.
e insaziabile avarizia di molti, quali dimenticati affatto délia propria salute, dd timor divino, délia carità del prossimoy e dell' obbedienza che devono a superiori, non si sono astenuti di rubare» nascondere, e transportar da un laogo a un altro, robbe, o panni ammorbati , o sospetti di contagione : onde s' è dato non piecol im^ pedimento alla totale llberazione da questo maie ; la quale dobbiamo sperare dalla divina misericordia , ogni volta che eiaseuno per la sua parte (sieoome per ogni rispetto è obbligato) attenda a purgare e conservar inonda Fanima dalla sozzura de' peccati ed obedire gli ordini e avvertimenti de* superiori fatti étante volte replicati, intorno alla purgazione délie robbe infette e sospette.
£d accio non si cammini nelle ténèbre... dichia-
riamo (alF occasîone di far la S* Pasqua), con questo publico editto che niuno sin qui ha poluto e maggîormente non potrà d*ora innanziy contrai precetti ed ordini superiori pigliare, contrattare, rubare, nascondere, trasportare d'uno in altro luogo, ne in quai si voglia modo , ne sotto quai si voglia pretesto ingerirsi a por le mani nelle robbe, o panni , non solo d'altri , ma ne anco nelle suoi propri , che saranno infettl , sospetti di contagione senza certezza d'incorrere nella colpa di peccato mortale ; il cui frutto è la dannazione eterna.
. E per questo commandiamo anche a tutti e a qual-
sivoglia, eosi vomini, corne donne di questa eittà e diocesi, dove sarà publicato d*ordine nostro questo editto, in virtù di santa obbedienza, e sotto la formidabile pena d*escomunicazione, che niuno contra gli ordini dell' eccellentissimo governatore di questo stato e de' magistrat!, abbia ardiredi tenerein govemo, o in deposito, di toceare, contrattare, rubare, nascondere, trasferire da un luogo air altro, ne' in qualsivoglia modo, o sotto qualsiasi pretesto metter le mani in quelle robbe o panni che saranno amorbati , o almeno sospetti di contagione.
Bicordiamo a quelli che in ciô fossero già incorsi , che debbano quanto prîma , riconoscendo la gravezza del loro errore, confessarsi del loro peccato, e rendersi obbedienti e prontî ad eseguire tutto quello, che intorno a ciô gli sarà imposto dal suo confessore.
Ammoniamo parimenU tutti i confessori, cosi secolari, come regiriavi, che dobbano istraire, e rendere capacii i loro penitenii délia
438 piiGBs jusTiPiCATnns.
qualità ûï qnesto peccato, ad esortare, anzl commandare a daseuno, che debba (se desidera essere liberato dalla colpa) sodisfare a quanto è obbligato.
A questo medesimo efTetto, dicUariamo aver liservatOy e rker^ viamo di nuovo a noi Tassolusione di quelli che Sn ciô oonoontra veranno.
I confesalori nel dubblo e licorraimo a noi o ad al-
enno dei deputati da noi sopra ciè, senza perè scoprire direttamente o indirettamente la persona del pénitente , se non fosse con sua espressa licenza , aedo intesa la qnalità del fatto , possa darsegli Y ordine di quello che debba fare.
Al fltto dllelto popolo délia cittè e dîocefî dî
Carlo cardiruUe di Santa Prassede Arc%ve$eovo, etc.
Amatissiini figliuoii : Dobbiamo sempre procorare di avère avant! gli oechi Topere di Dio , e conoscere non solamente nella prospérité ; ma anco uell' aversità di questo mondo la sua potente mano ; coai in ogni occasione, benedirlo e rendergli grazie senza fine, corne tante volte e le sacre lettere , e gli esempl dd santi cdo insegnano.
Dobbiamo parimenti cercard'intendere quel che con tali opérazioni da noi voglia la divina maestà che tntto per sua benignità indiylzza a nostro bene.
Ma dobbiamo specialmentetutto ciô fare con maggior studio, ogni quai volta che d scuopre la sua carità con aicuna nuova grazia , corne è questa, d'avej* finalmente estinta la pestitoza, con la quale aveva cosÀ spaventosamente comindato a flagellare questa dttà , ed in tante parti la sua diocesi.
Onde sebbene da noi sin dal principlo di quello spavento vi è stata spesse volte ragionato con quelle voel , con ehe 1* Apoatolo ecdtava I
cuori a de' Filippensi nlhil soUicili satis , sed in omni oratioue et obsecratione cura gratiarum actione petitiones veslrae iunotescant apud Deum; e sebben poi anche particolarmente, quando cominciô per bontà divina a mancar la peste, avemmo or con lettere procurato dî sueglîarvi ed infiammarvi a que] che si doveva in cos) futta occasione : nondimeno ci sentiamo debitori per Tobbligo pastorale che avemmo cou voi, di fare ora più pienamente questo ofûcio ; poichè tanto] importa conoscere, e la grazià fattaci, e quello insieme cheperciô dobbiamo a sua divina raaestà ed a noi medesimi,
Già sapete che a giornî passât! , quando per prepararvi santamente a render grazie a Dio del benefizio ricevuto vi invitammo tutti alla santissima communione, vi ragionammo assui a lungo m qui'sto proposito.
Tuttavia abbiamo voluto, quel che vi è stato più volte
sopra di ciô diffusamentedetto, raccoglier tutto brevemente in questo libretto, il qualevi diamo, non tanto come compendio di tutti i nostri ragionamenti passati , quanto per memoriale perpetuo délia grazia ricevuta, e di quel che Tintitoliamo e chiamiamo Memoriale.
La peste è estinta, sia beuedetto Dio e padre délie misericordie , e Dio d'ogni consolazzione, che ci ha consolato e fatto questa nuova misericordia.
Gonosci, o Milano; e riconosci la grazia» che da sua divina maesta è stata ora concessa a te ed alla tua diocesi.
Conosci dunque, o Milano, il benefizio che bai ricevuto
Per conoscerlo , figlivoU , non occorre cercare da lungi testimoni tutti noi, che in cosi manifesto pericolo, cosi vicini aile porte délia morte, siamo restati vivi, possiamo attestare, e predicare che abbiamo ricevuto di nuovo la vita.
Non vi pare anco, che questo istesso testimonio ci faccia tutto quello innumerevole popolo , di che avevamo veduto in quelle tre giornate délie processioni solenni piena non solamente la chiesa nostra metropolitana cosi grande, ma anche le piazze, i compiti e le contrade. Pure se voleté vedere meglio , che benefizio grande è questo deir estinzione délia peste , mettetevi avanti agli occhi il paragone, e faccia di quel miserando stato , e di questo in che oggi voi siete per grazia di Dio.
Ma vedete prima come avanti la peste era Milano.
440 PIÈCES JtSTlPICATIVES.
Era già questa città, corne quell' arbore grande, veduto in sonno da Nabuoodonosor che con la sua altezza toecava il eielo , si allargava a vista sino agli ultimi termini di tntta la terra, aveva le foglle bellissime, il frutto abbondante fùori di modo; in quell* arbore era cibo per tutte le créature, sotto esso abitava ogui sorte di animale.
Ali' improviso venne un vigilante e santo dal cielo, e gridô forte con queste vocl : Tagliate su quest* arbore , troncate i suoi rami , scuotete le sue foglie , dispergete i suoi fhitti , fuggano le bestie che sono sotto di esso , e gli uocelli da suoi rami : ma lasciate un germe délia sua radiée in terra, e sia legato con un legame di ferro e di métallo, nell' erbe cbe sono fuori; e sia bagnato dalla rugiada del cielo.
Si adempi tutto questo secondo il suo signiilcato in Nabucodonosor nello spazio di un anno.
Chi aurebbe mai pensuto, che da quelle radici restate nellaterra» avesse a risorger quest* arbore , corne risorse , s* alzô , dilatô i suoi rami, si vestk di foglie, produsse abbondantissimi frutti, e si rimise in maniera che gli animali tutti rlcorsero sotto Fombra sua ; e gli uccelli a far nido ne suoi rami con maggior gloria che prima : che cosk racconta Daniel, che s'ademzù nello stesso Nabuoodonosor.
0 dttà di Milano la tua grandezza si alzava sino a* deli, le ric« chezze tue si stendevano sino aï coniini deir uni verso mondo, gli uomioi , gli animali , gli uccelli vivevano e si nutrivano délia tua abbondanza ; concorrevano qui da ogni parte persone basse a sustentarsi nei sudorisuoi sotto l'ombra tua; convenivano nobili ed illustri ad abitar nelle tue case, a goder délie tue commodité, ad a for nido e stanza ne* tuoi siti.
Ecco in un tratto dal cielo che viene la pestilenza , che è la mano di Dio , ed in un tratto fù abbassatta a tuo dispetto la tua superbia ; sel fatta in un subito dispreggio agli occhi del mondo; sei ristretta dentro dd tuoi mûri; son rinchiuse le tue mercanzie ne* tuoi confini , le tue abbondanze, i tuoi traffichi ; non era più chi venisse ad abitar teco, a nutrirsi de* tuoi frutti, a provedersi nei bisogni délie tue mercanzie, a vestirsi de* tuoi panni, a riposar nei tuoi letti, a godere délie tue commodité, ne meno ad omarsi délie tue invenzioni di nuove foggie, ne a pigliar da te il modo di nuove pompe.
Fuggivano i grandi, fùggivano i bassi, ti aM>and(»uiro]io allora tanti e nobili e plebei.
Ghi non fùggiva era spesse volte dal maie o dai sospetti del maie lidotto nelle angustie del lazaretto o fàori délie mura délia città, ad abitare in quelle j^eeiole eapanne, e oon riputarsi gran ventura di poter aver pur paglia cbe lo eoprisse, ed altrettanta che gli ikeesse il letto : cbe già eri consummata tutta per moite miglia attomo di paese, e perè bene spesso gli foceva letto la terra dura, e talvolta Tacqua, od il ghiacdo : eosl era la tua abitazione in buona parte ridotta al sereno , esposta alla rugiada del eielo , posta in mezzo aile campagne , nei campi , nei luogbi ove si pascono gli animali e le fiere délia terra , e Ivi eri custodito dalle guardie, e arme de* soldat!, percbè non uscissi da* quel conflni.
Cbe più (è cosa da dire, e da rioordarsi perpetuamente per tener memoria sempre deUa grazia ricevuta). Restarono solitarie le contrade , le case , le piazze , le cbiese, chiuse le botteghe affatto.
Tu , Milauo , affamato , angustîato e bisognoso di essere continuamente soccorsoper vivere dalle città, dai castelli,e dalle povere ville d'ogni intorno, restasti corne fuor di te, stupido, incantato, cosî in quei prindpii specialmente abbassô Tira divina in un tratto tutte le tue grandezze.
0 bontà e grazia di Dio, corne sono ora mutate le cose? Corne restituita la sanità, rinovate le speranze délia prima grandezza? Sono spiantate quelle case di asse e paglia ; sono coltivate le campagne, dove allora abitavano al sereno tante faroiglie; dorme sicurameute ciascuno nelle sue case ; sono aperte le bottegbe ; e restituito il commercio in tutto questo stato : ne vi è causa più, percbè non concorrano , come prima le genti da ogni parte : e le cbiese e le contrade, le piazze sono piene d*uomini; non vi è luogo talvolta di escire; veugono forestieri da lungi a veder questa meraviglia ; ognuno stupisce. E chi non stupirebbe? Sapete pur voi, cbe da principio appena si senti la voce che la peste era in Milano, che subito parimenti da ogni intorno e in ogni parte pareva sempre risonassero vod délia rovina di questa gran città (i), corne profetô Isaia di qudla gran città.
(1) Gecidit, œcidit Babvlon, et omnia sculptilia deorum ejus contrita sunt in terram, Isaiae cap. 21.
442 PièCBd JUSTIFICATIVES.
Parevft ebe qaeste istesse si ineommciaasero a verifiçare di Milano (1) : sono parole di Geremia , quali pareva ehe dovessero avère luogo anche di Milano.
Onde chi iuvitava gli uomini a piangere, cbi gli esortava a fnggire y con parole simili a quelle del medesimo profeta (2). Pareva die vi si adissero quelle voci dal cielo ehe udl già saaGioauiii ueir Apoealisse (3j. Mentre fummo in quello stato funesto, cosl ogni cosa era quasi a terra , ehe bene spesso legendo noi Gerçmia profeta , quando ci incontravamo in luoghi di rovine, o minaccie, ehe per bocca sua Dio faceva alla città di Gerusalemmey ci pareva ehe con ristesse voce ben minaciasse a Milano : cosi erano gravi le miserie e tali le calamità di questa patria, ehe i nostri viciai stupendone pareva dicessero, corne Tistesso profeta già di Babilonia disse (4) : Non era casa c^tamente^ non contrada, non piazza, ove non paresse allorache si udissero raccontar le ruine nostre, ed improperarci i peccatiy per i quali ci erano venute sopra, con quelle voci deir Angelo neir Apoealisse (ô) : £ la cagione di questa rovina « quia de D vino irsB fornicationis ejus biberunt omnes gentes, et reges terr» » in illa fornicati sunt, et mercatores terrœ de virtute deliciarom » ejus divites facti sunt (6) . d Onde meritamente ne siegue il castigo : « Quantum gloriiicavit se , et deliciis fuit , tantum date illi D tormentum et luctum (7), » Ben si vede allora verificate in noi
(i) Qui habitas su[>er aquas multas, locuples iu thesauris, venit finis tuus pedalis praecisionis tuse. Hier.
(5) Exite de illa populus meus, ut ne participes sitis delictorum ejus, et de plagis ejus non accipiatis ; quoniam pervenerunt peccata ejus usque ad ooelum, et recordatus est Deus iniquitatum ejus. Apoc., cap. 18.
(3) Et coUidam in te equum^ et equitem ejus ; et collidam in te virum et mu<lierem ; et collidam in te senem et puerum ; et coUidam in te juvenem et virginem ; et collidam in te duces et magistratus : Hier.
(4) Quomodo facta est in stuporem Babylon inter gentes ! Ascendit super Babylonem mane , raultitudine fructum ejus operata est : factœ sunt civitates in stuporem : terra in qua nullus habitet, nec transeat per eam filius hominis. Hier.
(6) Gecidit , oecidit Babylon magna, et facta est habitatio dœmoniorum, et custodia omnis spiritus immundi , et custodia omnis volucris ipimimdie , et odibilis (Apoc, cap. xviu).
(6) Apoc., xvin.
(7) Apoc, xviti.
PIÈGBfi JUSTIFICATIVES. 448
quelle altre parole rivelate a sait Gioanni pur neir Apocaliase : a Quia in corde suo cLidt : Sedeo regina et vldua non sum , et luc«> » tum non videbo : ideo in una die venient plags ejus, mors et » luctus et famés y et igné comburetur, quia fortis est Deus , qui Ju- » dicabit iilam (1). » Rioordiamoci che tali erano le affiizioni et tali le calamità nostre, che ben pareva TEvangelista san Gioanni parlasse corne di noi e di questa nostra patria , quando disse anco neir Àpocalisse : « Et flebunt et plangent se super illam reges terr», qui » cum illa fornicati sunt, cum viderint fiimum incendii ejus, longe 0 stantes propter timorem tonnentorum ejus dicentes : Yœ, vœdvi- » tas iila fortis, quoniam una hora venit judicium tuum (2). jd Cosà pareva , cbe Milano in poco tempo , essendo la peste coi^ ûeramente aecesa , si avesse a oonsumare neir incendio di essa.
Soggiunge poi ancora il medesimo parole bene espresse, nelle quali possiamo vedere, corne in uno specchio, la forma, ritratto dello statOy in che era per ridursi , ed in gran parte ridotta ailora questa afflitta.
Le quali parole poniamo a posta in questo nostro memoriale , per memoria e riG<N*danza d'uno stato taie, afflnchè voi leggendole, e ripensando spesso in che ruina si era, più sempre conosciate il beneflzio délia liberazione. Piangevano ailora i mercatanti , gli orefici» i gioieglieriy i profumieri, ed altri uomini di trafflcOy perché non erano più in Milano quelli che comperassero le loro mercanzie, i drappi d'oro, d'argento^ i velluti, le sete, le gioje^ le perle, i profumi , nemmeno cavalli^ cocchj , e si fatte moite cose : Udite come in ci6 vi predice quelF evangelista santo : » Et negotiatores terrée » flebunt et lugebunt super illam » quoniam merces eorum nemo » émet amplius, merces ami et argenti , et lapidis pretiosi » et mar- D garitœ , et bissi, et purpurs, et serici, et cocci, et omne lignum » thginum, et omnia vasa eboris, et omnia vasa de lapide pretioso» » et œramento, et ferro, et marmore, et dnnamomum et odoramen- » torum, et unguenti, et thuris^ et vinl, et olei, et similœ» et tritici, » jumeiitorum, et ovium, et equorum, et rhedarum, maDcipiorum,
(1) ApOC., XTIU.
(2) Apoc.,XTai.
B et animanim hominum (l). » Mancarono subito allora le ddicie» le abbondanze, e le grandezze di Milano : i mercataoti ed altri se ne stavano di lontano ehe temevaiio la rovina e la piangevano.
Yedete mo, se a un ootale stato di eittà afflitta rispondano quelle parole ehe sono ancbe nell' Apocalisse : « Et poma desiderii animae » tuœ discesserunt a te, et omnia piugaia et prœclara perierunt a te ji et amplius illa Jam non evenient : mercatores borum qui divite? » fheti sunt, longe ab ea stabunt propter timorem tormentorum ejus, » ilentes ac lugentes, et dioentes : Yœ, v» dvitasilla magna, qu» » ainicta erat bysso, et purpura et cocco, dea^rata erat auro, et • lapide pretioso, et margaritis (2) : » Lasclamo moite altre parole ehe ivi sono ; ma non lascieremo perô queste altre; ehe nella finezza délia peste, quale cosi gagliardamente incrudell da principio, mostravano una rovina simile ehe avesse da venire sopra di Milano : « Et vox cytaredorum et musicorum, et tibia canentium , et tuba, » non audietur in te amplius : et omnis artifex omnis artis non inve*' » nietur in te amplius : et vox molœ non audietur in te amplius ; et » hix lucernœ non lueebit in te amplius , et vox sponsi et sponsse » non audietur in te (3). » Queste minaccie e ruina taie voi avevate bene a temere ragionevolmente, pioché per i peeeati permise Dio ehe in un punto Tineendio délia peste si attaccasse in ogni parte di Milano.
Quanta cagione adunque avevamo noi , die cosi paternamente vi amiamo nd signore , di pianger allora sopra le afillzioni vostre, essendo voi per ogni rispetto colmi di grande dolore, ehe potevan l)en dire veramente insieme con Esaia : a Replet! sunt lumbi mei dolore, » angustia possedit me, sicut augustia parturientis : eorrui eum » audirem; conturbatus sum, eum viderem ; emarcuit cor meum ; » tenebrœ stupefeeerunt me : Babyion dilecta mea posita est mihi » in miraculum (4) : » Cosi dunque mirabiie era, figliuoli, e luttuoso lo spettacolo di questa patria.
Che différente stato abbiamo oggi per Dio grazia ? Quanto sono
(1) Apoc., xvui.
(2) Apoc., xTin.
(3) Apoc., xvm.
(4) Isaic cap. xi.
mutate le speraoze Bostre da qud tenipi a questi? Che gran ragione abbiamo in questa eognizione di eantar con l'istesso Isaîa : « Gonfitebor tibiy Domine, qijonian\ irçituç sum mihi, conversus est « furor tuus, et consolatiis es me (1), »
Chi aurebbemai pensato umanamente chedovessero le cose ridursi aquesto tempo nello stato cbe ora sono? Che grande mntazione è questa I VMete corne bene ciô descrîve Ëzechiello profeta, quai da parte di Dio parla a Gerusalemme, come dicesse a Milano : « Tran- » siens per te vidi te , conculcavi in sanguine tuo.,.. Oleum come- » disti, et décora facta es vehementer nimis(2). » Ëravamo conculeati nella morte e nelle infermità nostre, una morte partoriva l'altra, una infermità Faltra, il morbo d'uno si propagava in m(dti ; cosi andavano morendo in quellamiserabileinfettione: eravamo confusi, vergognati nei peccati, cagione di queste ruine. Passé Iddlo , ci vidde con queir occhio suo patemo, e con Tistesso ci diede la vita e la sanità; rivestk le contrade; riempi le case; rasséréné i visi degli uomini; rinovo la frequenza délie chiese; harestituito i commerci ; ha mutato tutta la faccia di Milano, di mauiera che è in flore e in giubilo come prima ; e pare un nuovo Milano.
Possiamoconoscere lagrandezza di queçtobe-
nefizio con alcun altro esempio délie sacre Scritture.
Si racconta in quelle, che quando il popolo Giudeo fu per opéra deila Regina Ester con cosl favorite lettere del Re Assuero liberato da quella certa aspettazione, che avevano di morte e deir esterminio loro ; che in tutte le provincie per ordlne di quel Re gli era apparechiata, gU parve che gli nascesse allora una nuova luce ed ailegrezza.
Quanta lace, diletlssimi figliuoli, di consolazione e di cristiano giubilo è nata a noi dopo quei nubilosi glorni di quella universale mestizia, dopo le pioggie di tante lagriroe, dopo i gridi dei âgliuoli piccioli, dopo laiame, dopo le pressure ed angustie, dopo Toscura notte delta tribulazzione di quei calamitosi tempi, dopo le ténèbre délia stupidità, nella quale come ciechi roolti andavano palpando, e cosl vanamente sperimentando tutte le rlcette» tutti i rimedi, che
(1) Isaite cap. xit.
(9) Ezech. cap. xvi.
446 PliGBS IVSTiPlCATIVIS.
anco dalle donnidyoley e uomiiii inoogniti cniM pr^posti; e ii<m trovavano usdo, ne apertora per ludr di tante angustie e misorie.
0 Milanesi, che sentimento dovrà per sempre avère fra noi qaesta grazia ehe Dio d ha fetto I fra qndli spedalmente che avendo veduto acceso il fùoco délia trlbolazione di qaesta pestilenza, nelle contrade, negli uomini, ed in tatte le case délia sua Tidnanza, e fra qnelli anco che sono stati i mesi intieri dentro i mûri del lazaretto,o fra quelle case, o capanne di paglia tutte infette , o condotti sopra quel carri di morti ! enondimeno Airono oonservati sani e salvi dalla divina protezionCy né soli loro, ma seoo le mogli, o 11 marîti, 1 figlînolini, e le robbe sue.
Tutti noi anco di questo popok) in proporzione délie stragi che ha fetto questa peste altrove, quando abbiamo sentito le tante migliaja d' uomini che sono morti a Mantova , a Venezia, e specialmente a Brescîa, città cosi vicina a noi, cosi picdola in proporzione délia nostra , e in cosi pochi giomi ; possiamo ben perpetuamente consolarci délia grazia del Signore che in tutto il tempo di questa a£Qizione, si puô dire in paragon loro che non fossimo quasi tocchi dal ftiooo.
Quanto più conosceranno la grandezza di questo benefizio tutte quelle terre e luoghi e popolo délia diocesi , che essendo drcondati da ogni parte di luoghi infetti di peste fin sulle porte loro, e molti di essi viclnissimi alla dttà infetta, ne potendod guardare dal commerdo loro, tuttavia li ha conservato Iddio in modo che non è mai penetrato a loro pur una scintilla di quel maie, ne pur sûspidone di esso , si che non ha tocco pur un capello, ne vestimento loro.
Una cosa, figliuoli miei, vogliamo pur anco aggiugnere innauzi che finiamo questo p^ capo, quale servira meglio a eonoscere la grandezza del benefizio ricevuto.
Non f^ alla dttà sola dalla miserioordia di Dio fatta grazia deU* estinzione, e deila sanità, ma insieme anoora alla diocesi ; e si favoritamente che in un medesimo tempo fu liberata dalla contagione e Tuna e Taltra : quasi cento luoghi di questa diocesi fùrouo già presi da questo maie ; per Dio grazia non fu allora pur luogo di questa gran diocesi, che non fossie libero, e dal maie e da ogni sospetto di maie. Siane sempre beuedetto il Signore. £ noi perpetuamente di
qui conosdamo, quanto fa gcaade la grazia die Dio si degnô di fiurd.
FrancMoi Adornii Genuensîf, SooîetalM Jetuîtarum, Epîstola qua Peregrinatio ab illufttrisMino Gardinalî Sanotos Praxedia siuoepta exponîtur, oilkm ad Iifvîaenduin sacrum Unteum Augustam Taurinorum te oontuUt.
Quod mihi exploratum erat, Yenerande Pater , pro tuo summo in Garolum Borromeum Cardinalem S. Praxedis studio , et singulari observantia, tibi non solùm pergralum et perjucundum futurum, si quse is in peregrinatione gessisset , cùm se Augustam TauriDorum ad invisendum sacrum Linteum contulit , cogaovisses ; sed etiam Isetos et uberes fructus ex ea re capturum ; oecasioneroque habitumm y qua aliis plurimis eandem utilitatem , et lœtitiam impertire posses \ foreque intelligebam, ut hœe omnia ad Dei laudem et gloriam revocarentur : omittendum non putavi, quin, quantum memi* nisse possem, rem omnem, ut gesta erat, ordine perscriberem. Ailobrogum Dueibus claritate generis antiqui, vetustseque fama gentis Sabaudœ , et magoitudine imperii , quo magnam Galli» , et non exiguam partem Itaiiœ ad hoc usque tempus obtinuerunt , nobilissimis, singulare hoc pietatis Insigne, et amplissimus Thésaurus, sacrî Lintei, in quo Dominum nostrum Jesum Ghristum involutum sepultumi^sse Evangelistse tradunt, nonnullis ab bine seeulis partus «st. Incredibiliquadam ratione, et omnium judicio admirabili Serva* toris nostri imaginem expressam in eo licet intueri : qu« partim augustissimo sanguine figuratur; partim quantum licet conjicere^ prœtiosissimis unguentis ; quibus Dominus noster, prius quàm humaretur, unctus est. Pars oorporis prior et posterior mirabiliter discernuntur. Quamvis autem forma totius rei expleta, perfectaque integris liueamentis non definiatur : tamen singulsB corporis partes membrorum figura optimè dijudicantur : loca ubi coroua ex spinis intexta, ubi vulnus lateri inilictum, praecipueque ubi manus davis confixœ haeserint, distinguntur. Dictu mirabile est, quee commotio intimorum seiisuum, cùm sacram et diviiiam iltam eftigiem intuere^
mur, nos oocupaverH. Pr» pietate et rellgloso , quo oompuDgebamur, animi studio , lachrymœ coDtineri vix poterant. Familiam Lusignanam regnum Gyprium et Hierosolymitanuin multos quon<dam annos obtiDuisse mémorise proditum est. Ex ea Garolotta orta postrema in Cypro regnavit. Hsec Ludovico alterius Ludovici filio Allobrogum, quos Sabaudienses appellant, Duci in matrïmonium colloeata, familiam hanc, et Gazœ regiœ et regni Gyprii reliquit hœredem. Hinc in inclytam banc domum prœelarissimnm et sacrum hoc monumentum pervenisse superiores Duces à suis accepere , et ejus rei memoriam per manus traditam, posteritati reliquere. Nonnulli etiam insulam Rhodum à Turcis maxima multitudine drcumsessam vehementissimeque oppugnatam Amadeum Allobrogum Gomitem summis obsidionis periculis eripuisse , et conservasse ferunt : ob eamque causam cum cruee alba, qua ille sua ipsius insignia exornavit, tumsacro Linteo à summo equitum Hierosolymitanôrum Magistro, qui animum memorem et gratum in benemerentem praestare studuit , donatum fuisse. Muiti prœterea Summi PontiOces literis hoc esse praeelanim et divinum iliud Linteum , de quo supra diximus, testati sunt. In iis Xistus iiij. qui theologiae scientia floruit, in opusculo , quod de corpore et sanguine Ghristi confecit , hoc esse verum illud Linteum, in quo sanguinis veri vestigia, et signa, immo sanguis ipseextaret, commémorât. Primus ËpiscopusGabilonensis, qui cxxx. ante annis loca, quibus sanctorum oorpora, et variée re* liquiae. continentur, persecutus est, hujus sanctissimi Lintei praedpuam mentionem facit. Plurima quoque miracula , sacri Lintei vim, nobilitatemque déclarant ; quœ gravissimis, certissimisque monumentis testata, et Ghamberii, et Augustae Taurinorum in publicas tabulas relata passim celebrantur. In iis illud insigne mémorandumque visum est : nam cùm quadraginta , aut quinquaginta ab hinc annis , incendium in sacello , ubi sacrum Linteum situm erat, casu ortum esset ; sicque omnia ignis absumpsisset, ut non solum caetera flammis , ruinisque sequarentur , sed lapides îpsi in calcem rédige* rentur ; atque capsula ipsa in qua Linteum collocatum erat, flagrans canderet : Lintei quidem nonnullae exiguae partes incendio sunt de* formatae; sed cùm ad Servatoris figuram ignis pervenit, veluti restinctus constitit, integraque imago, utadhuc videmus, remansit, et incorrupta : summo in honore, et magna in veneratione sacrum
Lifitenin habitam est, tam, cùm Galli et AHobroges à nefariis et fallacibus hœreticorum doctrinis aversi , nihil de antiqua pietate et retigione remiserant : tum certis et statis diebus Linteum spectandum promebatur, atque ex proYinciis, oppidis, vicis, et agris magni concursus venerandi ejas causa fiebant. Has inclytas reliquias fama nobilitatas» summus ille Galliœ Rex Franciseus primus visendas putavit ; Lugdunoque profectus pedibus Ghamberium petiit : templumque piè et religiosè ingressiis, sacrum Linteum veneratus est. Eadem pietate et religione pneditus Garolus regnantis nunc Bucis pater, cum duodecim virorum comitatu Augusta Taurînorum Chamberiacum oppidum, hoc exemplo memorabili, quod quatridui viam aberat, pedibus iter fecit , ut sacrum Linteum venerabundus inviseret. Unde Gardinali bij^us peregrinationis occasio sit oblata, altius ordiemur. Erat Ëmanuel PhiHbertus AllobrogumDux, bellicis laudibus, et justitise, pietatisque gloria insignis. Geperat huncadmiratio Gardinalis sancts Praxedis ex fama rerum , sanctè, pièque ge* starum ; magnoque desiderio fruendse ejus suavissimœ consuetudinis tenebatur : et ut familiares cum eo de summis rébus conferre sermones liceret , exoptabat. De ratione explendae hujus sitis deiiberanti Duci de aliquorum eonsilio optimum visum est curare, ut sacrum Linteum, cujusinvisendi studio Cardinalem ardere acceperat, Ghamberiaco Augustam Taurinorum transferretur, ubi transportatum est. Gardinalis se ad id inyisendum comparavit : tempusque in ante v. idus Septembris , die festo ortus Dlvœ Yirgînis celebrato, itinerifaciundo constitutum est. Gonsilio Gardinalis ad Ëmanuelem Ducem perlato, Franciscum Linum, qui est à secretis, quique eundem locum apud Gardinalem tenuerat , ejusque spectata fides , et singularis prudentia Gardinali magno usui fuerat , misit, qui à Gar-> dinale peteret, ut bac profectione supersederet, quoad Helvetiorum Legatos dimisisset ; seque pro pediem de temporis opportunitate Gardinalem certiorem facturum pollicitus est. £a re à Gardinali cornprobata, non multo post Franciseus Linus cum mandatis de invi* tando Gardinali Mediolanum reversus est. Dies profectioni in ante nouas Octobris dicitur, anno à Ghristo nato 1578. ordo et raodus, qui in obeunda peregrinatione adhibendus censebatur, prœscribi* tur. Deceraitur primùm , ut décima hora è lectulis surgeretur : per unius hors et dimidise spacium corporum commodis inserviretur.
450 PliOBS lUITinCATiVBt*
Miss» sacrum à sacerdotibos pcrageretar : à relIqvIiiBhitairis Budia» ristiai qu» de manu Cardiualis tradenda eral, smneretur : prima et tertia recitarentur : post inita via em preoes, qus ab iter Aicientibus ex Breviarii instituto fleri soieut» prpuuodareiitur : ddode, ut rite et piè per duas horaa spiritu oraretur» intlmum et flagi*ans studium adhiberetur : reliquum temporis» quo iter faciebant, rosarii pNmuntiatîone connimeretur. Id in duoa elH>ros divlsi apte et caDcinnè pnestarent. Ab aliquibus myaterii versibus, qui cum denario salu* tationia angelicœ numéro , etdieitemporecoDgruerent, exsodaiitate aliquis initium duceret : et ut ij versus ab omnibus exaudiren* tur, unus prffigredientibus» aiter subsequentlbus ilios repetm'et. lis peroeptis omnes veiuti es oomposito ad meditandum idem mysterium mentem appellerent. Orationem dominicam quispiam altiori voce ordiretur, eamqueperfectè et dilucidè pronuntiaret : cùm is dicendi finem feciaset» qui proximum teneret locum, idem ofiScium exequeretur* Idem à prœgredientibus et subsequentibus gereretur. Quod etiam in redtanda salutatione angelica servaretur. Si quid temporis superessety antequàm ad hospitium perveniretur, quod rare accidit, propterea qu6d piurimum temporis in pronuneiando rosario poneretnr : id vel hujusmodi , vei aliis obsecrationibus , vel psalmis dicendis traduceretur ; et ad singulos versus brevis aliqua explieatio adl)il>eretur. Cùm ad hospitium ventum esset, ad templum, quod Principem ioeum teneret, recta pergerent. Ibi sexta et nona recitarentur. Qui Romano seorsum ab illis y qui Ambroslano ritu statas offîcii preces persoiv^ant, id munus praestarent. Recreati cil>o, qui semper ex iis, quibus quadragesimœ tempore vescimur, instrueretur, ad templum redirent ; statœ preces vespertinœ iierent ; post iter rursus ingrederentur : duœ hors in meditationibus , et recitandis septem psalmis, et aliis precationibus, ea qua supra distinximus ratione,ponerentur. Cùm ad diversorium accessissent , ad primariam œdem viam flecterent. Ibi persolutis completorii precibus , se omnes ad diversorium reeiperent. Postquàm se quisque ex labore refecisset, corporisque nécessitât! consuluisset, cibumque cepisset, eoram, qu» in itinere méditât! erant, quibusque orando et contemplando se quisque oblectasset, argumenta oonferrent. Eo coUoquio absoiuto^ qusB postero die contemplanda erant, proponerentur : Inde cam luam quisque oonsdentiam excussisset, tum aqua l)enedicta asper-
sus se iQHUper CardinaUs benediotiotie munlsset» cubitum disceâe^ ret. Très sententiift , in quibus prima die mente ae spiritu versât! siint , ils Evangelii locis contlnentur, quibus Domini nostri Jksu Gnaisti peregrinatio maxime explicatur. £x ils prima sic incipit : Et eireuibat Jbsus totam Galileam docens in synagogis eorum ^ et prsedicans Evangeliom regni, et sanans omnem languorem, et om* nem inflrmitatem in populo. Altéra habebat : Jésus autem fatigatus ex itinere sedebat sic supra fontem : tertia : Erant autem in via ascendentes Hierosolymam, et prsecedebat illos Jésus , et stupebant, et sequentes timebant. Altéra die, de Apostolorum peregrinatione in meditationibus agitatum est. Hse itidem ex tribus Evangelii sententiis constabant, quarum prima erat : Euntes autem prœdicate dicen* tes, quia appropinquabit regnum eœloi'um. Altéra Apostolorum partitionem amplectebatur ; cùm Apostoli in plures partes dlstributi, in diversas orbis terrarum provincias, ex vetere Eeclesiœ traditione bini missi sunt. Tertia divi Pauii peregrinatio commemorabatur, quae inquit : Ministrantibus autem illis Domino, et jejunantibus dixit illis Spiritus sanctus : Segregate mibi Pauium et Bamabam, in opus ad quod assumpsi eos. Tune jejunantes, et orautes, Imponentesque m manus dimiserunt illos. Et ipsi quidem missi à Spiritu sancto^ abierunt Seleuclam ; et inde navigaverunt Cyprum : et cum venis^ sent Salaminam , praedicabant verbum Dei in synagogis Judaebrum. Terti» diei meditationibus vitam nostram , continentem esse pèregrinationem demonstrabatur, quarum prima sententia erat : egredere de terra tua et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni in terram, quam monstravero tibi. Item illud Paul! babebat : Juxta iidem deftmcti sunt omnes isti, non aoeeptis repromissionibus, sed à longe eas aspicientes^ et salutantes, et confitentes, quia peregiini et hospites sunt super terram : qui enim, et reliqua. Altéra illum psalmi trigesimi octavi versiculum continebat : quoniam advena ego sum apud te, et peregrinus, sicut omnes patres mei. Tertia, illa verba D. Pétri, quae in secunda canonica prœseripta sunt, contem-» plabamur : obsecro vos tanquam advenas et peregrinos abstinere à carnalibus desideiiis, quse militant ad versus animam. Postremi diei meditationibus ad rationem venerandi sacri Lintei nos ipsos compa^* rabamus ; hœque more et instituto nostro, ad triplicem tractationem redigebantur* Primum quodnam cultus geuus augustissimo illi mo-
452 PlàCES JUSTIFICATITES.
numento adhibendum esset , commentati sumos. Huic et propter oontactam sanctissiini oorporis, et quèd predosissimi cnioris reliquiœ in eo impress» essent, supremus cultus, quem iatriam appeltant, ooDsensu omnium deberi visus est. Cùm vero caoBa nostra, in sacro Linteo illa imago expressa esset , ut divini erga nos amoris sempiternum monumentum extaret; illud secundo oogitaremns Dominum nostrum muito magis optare videri , ut in animanim nostrarom cordibus', ejus divinitatis forma eifingeretur : pnesertim cùm iiiam imaginem ad hanc referri certô sciremus. Gumque toties sanctissima Eucharistia nobis administraretur : dominumque nostrum in animam nostram tanquam in Linteum acdperemus, culpa nostra fieri putaremus, qu» vivaet expressa imago crudatus et mortis ejus in nobis non relinqueretur. Terti6 considerabamus» quid et pro se, et pro quibus supplicandum esset, peteremus. Plurimi erant , qui bujus peregrinationis studio traberentur. Quatuordecim, quos secum adduceret, sibi delegit. £x familiaribus undecim ascivit. In bunc numerum très aedis cathedralis Ganonid, Ludovicus Moneta, unus ex seminarii Glerlcis, duo ex sodalitate nostra ascripti sunt. Franciscus Linus , qui iccirco ab Allobrogum Duce missas fberat) ut Gardinalis commodis inserviret, eumque prosequeretur, una nobiscum semper affùit. Pridie quàm discessuri essemus, qui erat dies dominicus nonis Octobris, post domesticas et quodianas preces, omnibus Peregrinis, familiaribusque unum in locum coactis, ex sociis unus brevi sed gravi et vebementi sermone , quô peregiinatio illa referenda esset, explicavit. Duos enim ad fines eorum la* borem potîssimum spectare docuit , pietatem nimirum et pœnitentiam : quarum altéra sacri Lintei piam et sanctam venerationem, altéra acrem et intimum dolorem , et peccarorum detestationem postularet. Omnem curam, mentem, cogitationemque adhibendam essemonuit, ut ils finibus omnia eorum dicta et facta responderent. Hac oratione habita et accepta à Gardinali benedictione conventus dimissus est. Postero die omnes diluculo habitn peregrinantibus decoro ornati Gardinali prœstô fuefe. Statim res divina à sacerdotibus peracta est; à reliquisde Gardinalis manu, ut prsceptum erat, Eucharistia sumpta. Post Missœ sacrum Gardinalis Pontificio ornatu insignis ex pontificalis praescripto cum Peregrinis tum eorum baculis benedictionem impertitus est; iisque verbis, quœ sacerdotali conti-
PIÈCKS JUSTIFICATIVES. 453
nentur, usus suum cuîque baculum distribnit. Is ritus quôd ex solenni et sanetissima caerimonia, precibusque pietatis plenis constat, plurimum religîonis in omnium mentibus excitavit. Omnibus rébus sanetè administratis , viam quœ Augustam Taurinorum ferebat, hoc ordine ingressi sunt. Antecedebant peregrini : Ecclesiœ Gathedralis Ganonici, reliquique.sacerdotes subsequebantur ; psalmosque graduâtes decantabant. Gùm ad portam Yercellinam constitissent, Gardinalis deposito solenni habitu breviorem vestem puniceam, quae ad médium usquecruspertingebat, et vestem lineam, quam Rochetum appellant, sibi retinuit, baculumquc sumpsit. Hoc habitu amictus , singulos Canonicos summa cum charitate complexus est ^ et pacîs osculum dédit. Itidem Ganonici intersecomplexi» inspectante popuii magna frequentia» quœ, proficiscentes comitabatur, non sine iacrymis digressi sunt. Prima die circiter meridiem Sidrianum, quod passuum millia decem Mediolano aberat, pervenimus. Apud parochum diversati sumus. Statim horœ et Litanise recitatse sunt. Inde recreati cibo , Trecas contendimus. Is viens frequens et copiosus est. Quôd vero de nocte eo ventum est, Custos Franciscani cœnobii, quod ab iis, quos Zocolantes appellant, colitur, cum cœnobii patribus, et ioci primoribus ad mille passus obviam ita prodiit, ut nihil potuerit fieri honoratius. Gùm propius vicnm accessissemus, multitudOy quse luminum magnam vim prseferret, sese effudit: magnam pietatem incolœ omnes prse se tulerunt. Luminibus, quse ad fenestras in viam versas, et ad fores protulerant, omnia collucebant. Multitudo, pars procurrit in viam ad conspiciendos peregrinos, pars ad sedem, que Gardinalis iter flexerat, proiicisci maturat. Matres non solùm parvos liberos secum trahunt, sed lactantes iiluc rapiunt, ut à Gardiuali benedictionem consequantur. More institutoque uostrOy in primaria œde factis precibus, Franciscanum cœnobium, ubi instructum erat hospitium , adivimus. Tum Gardinalis non accubuit , sed dum alii cœnarent, ipse lectoris offlcio, summa cum omnium admiratione, eorumque prœcipuè, qui illi assistebant» fùnetus est. Gùm ad cœnse finem huic muneri alius successisset» ipse comeso pomo, unico vini poculo contentus fuit. Postridie cùm in templo primario, que popuii magnus concursus factus erat» Missae sacrum fecisset, sanctamque Ëuchanstiam vîci primariis administrasset, et si magnus imber ooortus erat ; tamen viam ingressi.
454 PIÈGES JUBTIFICATIYSS.
Novaiiam millia passuuin ex eo loco ({uinque, iter convertimus. Inclinato jam in postmeridianum die, hora decimaquarta eè perventum est. Ejus urbis Antistes, qudd podagra laborabat, obviam egredi non potuit, ejus tamen jussu, qui ei à secretis erat, et Vicariu8, piorimique Ganonici oceurrerunt. Decuriones itidem certos homines, qui eum iuvitarent, obviam miserunt. Cardinaiis urbem iogressus, more suo, ad œdem Gathedralem perrexit. Ibi canoris et fluavissimis vocibus coneinebatur. Post factam obsecrationem , etsi Antistes civesque Novarienses summo studio instarent et urgerent, utCardinalis maneret, imbrisque continuatio revocarent, ejusque vestimenta uvida essent; tamen retineri non potuit. Via, quatransibat, maxima multitudine benedictionem à Gardinali exoptantium, et exposcentium concelebrata est : neque ulius fuit, qui aut in publicum, aut ad fenestras non prodierit. Millia passuum quinque ab ea urbe progressi Gamerianum pervenimus. Ibi diversorium Ëpiscopi sumptu et cura prseparatum fuerat. Gardinalis etsi in veste madida fluebat; tamen post adhibitas in templo preces, et redtatas Litanias, cùm se cibo recreasset» et igni accenso se calfecisset, vespertinasque preces more institutoque suo, in œde persoivisset, eodem babltu, quo veuerat, Yercelias, millia passuum ex eo loco quinque, profioisci contendit : eo consilio ut si posset eam urbem prœterir et. Temporls exiguitate consistere coactus. Ad mille passus extra urbem. Francisons Bonhomius Antistes Yercellensis, et Ganonici plurimi, urbisque primarii ob\iam egressi , cùm qua decebat reverentia et bumanitate, Gardinalem excepissent, eum prosequi cœperunt. Prirois fermé tenebris ad Scesiam amnem processimus. A Yercellensibus tanto certamine eô concursum est, ut ulteriores fluminb ripse muiUtttdine hominum complerentur. Trajecto amne Gardinalis circunfiisus omnis generis bominum turba à comitatu seclusus, urbem petiit. Sequentibus nobis magna hominum copia funalibus iumina pnetulit. Ad portam clerus Gardinali prœsto fuit , templumque Gathedraieadeuntem prosecutus est. Intérim responsoria qusBdam miro quodam et vario concentu à seminarii clerlcis decantabantur. Post factam obsecrationem, recitatasque completorii statas preces, reliquiœ sanctorum , quœ propalàm in altari majori expositœ erant; argentoque tectse, et magniâco sumptuosoque ornatu instruct», servantium pietatem indicabant, inspectse sont. Ibi Fredericum
PliCES JUSTIFICATIVES. 455
Ferrerium Eomanianl Marchionem, summum Duds fleusiitiœ prœsldem, virum gravissimum et amplissimo ioco natum , et alium ex SS. MauritU et Lazari equestri ordioe, qa\ Ducis nomine Gardinalem coDsalutarent, ejusque sumptu Augustam usque Taurinorum perdueerenty omnibusque hospitalibus fbngerentur offlciis, nacti sumus. Postero die mane Yerceilis profecti sumus. Autistes, Ganonicique noimuUi, et Antistitis famiiiares quidam se comités addidere. Grobam, ubi prandium apparatum ftterat, processimus. Is locus in ditioue MarchioDis Romaniani erat , Yercellisque millia passuum octo, Allobrogum mensione aberat : (nam singula milliaria altero tanto , quàm nostra fermé sunt longiora.) quèdque pridie ejus diei facultas data non fuerat, qua, qu» meditati eramus, in médium proferrentur; iis exercitationibus , quae circunstantes incredibili admiratione affecerunt, quotidianae lectionis Ioco, qu» ad eam diem nunquam defuit , usi sumos. Eo die sub Vesperum Cilianum labore confecti pervenimusiveriti enimnenoxopprimeret, maximamfestinatiODem adliibueramus. Gardinalis adeè itinere defessus erat , ut iucaenatiis se in lecto collocarit. Eam ob causam , quae vesperi post cœnam fieri solebant , exercitationes , in posterum diem dilatse sunt. Postridie exacta undecima bora eum dimidin , ante lucem prœlatis funalibus Ciliano discessum est ; recitatisque itinerarii precibus, superioris diei sententise, quas inter nos commentaremur, propositœ sunt* Ëtsi vehementer approperatum est : tamen boc tibi perspectum esse velim, nos cum iis in contemplatfonibus animis versaremur, omni lassitudinis sensu oaruisse : non solùm eniro laborem pietas levabat» sed novas vires parabat. Tredecim millia passuum progressi ad villam , quam Riomartini appellant , pervenimus. Hieronymus Rueres Taurinorum Archiepîscopus cum Ganonicorum, et aliorum saeerdotum comitatu, quos Dnx ad excipiendum Gardinalem prœmiserat , ibi nobis obvius fuit. Loco deserto et inculto prandium prœbitum est : et quèd sellœ Gardînali et Ëpiseopis vix lAippetebant» plerique stantes cibum cepere. Pransi , vespertinas preces in »de proxima redtavimus : inde iter Augustam Taurinorum direximus. Inter eum locum et Augustam Taurinorum passuum millia octo intercedebant. Archiepîscopus , qui ut Ducem de adventu Gardinalis certiorem faceret , magna celeritate antecesserat , ad mille passus extra urbera obviam nobis regressus est. Paulo post Duels equitatus
456 PIÈCB8 JUSTIFICATIYES.
omnibus rébus ornatus et iustruetus oeciirrity qui'iii duas divisus partes, in médium nos excepit agmen. Aitera para anieeedebat, altéra sequebatur. Que propior urbs erat, eô magis aecessus noster hominum frequenUa» qui ad conspidendum Gardinalem et Per^rinos prodibant, florebat. Âd quingentos passus extra urbem Guldonem Ferrerium Gardinalem Yerèellensem, qui Cardinalis nostri adventum opperiebatur , offendimus. Qui benignissimè data » acceptaque sainte pedibus, quod itineris erat reliquum , nobiscum confecit. .Ad ducentosquinquaginta passus progressis nobis Dux, Garolusque PriJiceps fiUus , et alii insignes viri quam piurimi prsstô fuere. Dux humanissimè Gardinalem complexus, omne genus observant!» et studii in eum benigna oratione» et vultus jucundltate expressît. Quàm amplissimos honores tant» virtuti liabendos Dux ante c(^tarat : ac propterea tum primum à dextera Gardinalem incedere» et eum primum caput tegere , comiter modestissimeque compulit. Us officiis à Duce diligenter sancteque servatis , hoe ordine iter ad urbem institutum est. Qui Duds regiam sectabantur, antecedebant : à lateribus equitatus, sdopetariique equis impositi, et ii, quibus Ducis custodia crédita erat, ooUocati, unà proficiseebantur. Gardinalis familiares baculis cœno oblitis instructif proximi erant, binique progredJebantur : Gardinalis et Dux sequebantur : Gardinalis Yercellensis, et Garolus Princeps, deinde alii Antistites, qui ad spectandum sacrum Linteum Augustam Taurinorum couyenerant, postremum tenebant locum. Apostolicus Nundus non affuit, quèd celerios ejtts opinione eè perventum erat. Nos quoque cùm Mediolano profecti sumusy scrius iter factures exîstimavimus. Gùm propiusaccederemuSy tormeotorum bellicorum sonitu incredibili, quorum nonnuUis etiam magnœ glandes conjidebantur, quibusque aliis maxime eifusa laetitia signiiicari solet, excepti sumus. Sclopetarii, quorum magnœ copiœ contracta erant, singulari arteinstructi sdopetis admoto igné, sonitu ingentj eandem gratulationem prse se tulerunt, nosque in médium agmen receperunt. Hoc comitatu septus Gardinalis, urbem ingressus est, rectoque itinere ad Gathedralem aedem tetendit. Ibî, cùm preces fedsset, ad regiœ sacellum, ubi sacrum Linteum situm erat, profectus est. Ibi itidem adhibitis predbus ad hospicium iter convertit. Id non in regia, sed in domicilio reglae proximo, magnilicentissimè paratum erat. Ëlegantibus iisdem stragulis lectos stra-
tos fuisse, eadem somptuosa supeilectili, Wsà&a pretlosis aulaeis domicilium instructum fenmt, cùm H^ricus Gailiœ Rex è Pollonia profectus, à Duce hospitio receptus est. In eodem looo Gardinalîs Veroeilensis, eujos domestico usu et jucunda consuetudine Gardinalis S. Praxedis delectaretur, diversatus est. Cùm Bux Gardinaiem ad cubicalum usque prosecutus esset, quô fadlius is solus conquiesceret, et se ex iaborereficeret, discessit. Gardinalis pedibns ex buUis, quas itinerls iongitado et hujusmodi eontentioniim iasuetudo contraxerat, iaborabat ; eoque morbo praeelpue in aitero caleaneo urebatur : quem dttm medendi studio diligentius curant , altius inciderunt. Hoc divino consilio accidisse interpretabatur, ut tanto in spiendore, tanta in altitttdinefortunœetglorise, Domini nostri cruclatus animo hœrerent infixi. Gardinalis etsi per aliquot dies s^rè se pedibus sustentaret : nulla tamen vi morbi deterritus est, quîn munia sua obiret. Quinta peregrinationis die, quœ erat sexta feria, in sacello ubi sa*crum Linteum servabatur, Gardinalis Missœ sacrum confecit, sanctamque Eucharistiain nonnullis piis viris administravit. Eodem die *Dux Gardinalis prandium obiit. Invitusque, et diu, modestissimeque recusans tandem médius inter duos Gardinales accubuit. Intérim sacrum Linteum ad Gatbedralem sedem delatum, in cbori loco, snper magna mensa explicatum est, yeloque serieo nigro tectum. Post prandium, cum Gardinalis, ejusque familiares, et pauci alii eô conoessissent, Archiepiscopus, Ganonicique pluvialibus omati, id detexerunt, et Gardinali, reliquisque secretô spectandum {Hroposuenmt. Primo ejus aspeetu, me ita commotum esse charitati tu» fateor, ut, cum Gardinalis mandasset, ut orationis génère aliquoanimos ad Tenerationem pietatemque concitarem, lacrymis prsepeditus, id facerenequiarim : studio enim quodam admirabili, et sanctitate rei, sic obstupueram , ut neque vox , neque oratio, neque lingua consisteret. Lintei exemplar olim conspexeram, quod Dux Antonio Guzmano Hispano Marchioni, cui Insubrium gubematio à Pbilippo Rege commissa est, miserat. Sed tantam dissimilitudinem habebat, quantum mutam hominis imaghiem, ab ipsa spirantis bominis forma differre cognoscimus : tantumque aberat, ut mibi veram speciem exemplar illud referret, nt ejus ipsius aspectus admiratione quadam incredibili animum et mentem meam obruerit. Magnamvim lacrymarum j^lundimns; totoque animo, et singolari
458 PliGBS iUSTIPICÀTITEft.
pietate haud exigaum tempoiis spaeium ad preeaBdmii ineiibiilinas. KoQUulli digni habiti sunt, qui sanguinem» qui ex sanctiislmo iatere et pedibus maoarat, osoularentur, Id maguo religionia studio exi^ miaque pietate ftictum est : omnibus deuique oceaslo prœbita est, ut sacrum Liuteum spectarent , sanctitateque cjus fraereutur. Mox deereto loco repositum est seque omnes domum receperuut. Subse* quenti Sabbati die, in eodem sacelio Gardinalis Missse sacrum eonfecit; prandiumque d Garoius Princeps instruxit. Est Cfiu*olus »tate adolescens, sed senili judicio, ingenio peracri, fli^ranti pietate, eximia religione, prudeutia singulari. In omni recto studio prœterea versatus est; sed sacras liistorias prsBcipuè callet. Cùm prandentibus Machabeorum liber forte iegeretur, non solùm eorum res gestas se memoria tenere demonstravit : sed de iis omatè et copiosè, et summa cum dignitate locutus est. Preeclaram et aham indoiem tara maturœ virtutis, in ilia state, non solùm Gardinalis dilexit, sed etlam admiratus est. Reliquum temporis in deliberando , qua ra* tione, et quo ordine sacrum Lioteum speetandum et yenerandum esset, consumptum est ; coustitotumque, ut postridie, qui erat dies Dominicus , rem divinam solenni, et poutificali ritu Gardinalis fRceret; sermonem de sacri Lintei taudibus haberet; supplicatioque , quœ cireuraeundo , et Divorum auxilium imj^orando fleri solet , deoerneretur : tum denique sacrum Linteum spectandum pn^neretur. Sed quôd tam mirapda multitudo^x Subalpino agro, ad id visendum confluxit, ut eos aedes Gathedralis eapere non posset; magnumque periculum impendere videbatur, si Missœ sacrum ibi fieret, et sacrum Linteum ex suggesto ad Id constructo ostenderetur : necessariô consilium commutatum est. Antearcem multorum passuum planîties in longitudinem, latitudinemque patet : is locns ad ostendendum sacrum Linteum aptus, idoneusque, consmsa omnium judicatus est : eoque et sécréta via , quœ à sacelio ad arcem dudt, magna cum pompa delatum : Cardinales eoim, primum deinde Taurinorum , Tarantasiensiumque Archiepiscopi ^ praeterea Episoopi Yentiensis, Ticineusis, Yercelleiisîs, Augustensis, Savonea*sis, Salutiarum, infulis, et poutificalibus inslgnlbusoraatiy poatremo aedis eathedralis canonici comitabantur. Dux, Nuncius Apo»toUcus, Orator Venetus, aliiqoe Principes yiri, tumSS. Mauricii, Laxarique équités crucibus, et equestri habitu, qui est longa vestis
PIÈGES iUSTIFICATIVES. 459
serica etpurpurea, insignes, et ad aspectum decori subsequebantur. Referta planitie : repletisque omnibus locis, unde locus editns, ad id exomatus conspici potest, promiscuse virorum et muli^iun multitudini innumerabiii sacrum linteum speetaBdumdepromptum est. Cardinales, Episcopique hoc explicatura ter demittebant, et tuHebant; idque ad singulas loci partes facirfïant. Eo viso omnes divinam misericordiam implorantes succlamabant. Ubi satis speetatum ab omnibus arbitrati sunt, eodem ordine in Catbedralem sedem id retulerunt; et in suggesto ad hoc exornato coHocarunt , funaliaque plurima accensa statuerunt. Tum quadraginta horarum supplicatio, quae décréta fuerat, cœpta est; dieque et nocte continuata. Horse divisœ sunt, singulisque horis diurnis , DOCtornisque , aliqua sive Sodalitas, sive Parochia , sive Disciplinatorum societas in teraplo ad supplicandum adesse visa est. Nonsolùm societates urbanse, omniumque hominum ordines, qui multi et fréquentes numerabantur, scitè, pièet eleganter id munusexecuti sunt, suavitateque et varietate cantus ingeatem religionem demonstrarunt : sed ex proximis oppidis, tantusconcursus ad supplicatlonem factus est, ut multitudine virorum et mulierum, tam nocte, quàm die sedes referta fnerit. Ordini equestri SS. Mauritii et Lazari negotium datum est^ ut ad singulas horas, binos équités mitteret, qui et continenter <H*ar rent, et sacrum Linteum custodirent. Constitutum prseterea est, ut siugulis horis, de sunmia sacri Lintei dignitate sermiHifis haberen* tur. Et quod allatum erat hsereticorum ingentem numerum, ex Perusiae et Lucerniœ vallibus adventare, qui Cardinalis famae celebritate adducti , illum videre cupiebant ; unius diei spaeium supplioationi Dux proferri jussit; captarique occasionem ^ qua, qui sermones babebant prœcipuè in hœreticorum error^n et fraudem inveh^eutur. Cùm Cardinalis S. Praxedis, qui ter locutus est, ac alii Episeopi, cœterique concionatores , ad comprimendas hbidines, accendendos^ que ad pietatem animos, etad restingu^das liaereses, apte, ornatè, etcopiosè dixerunt; tum Cardinalis Vercditensis, ampla et divina quadam sententiarum gravitate , et majestate orationis , ad rerum cœlestium studium, audientium animos non trahere, sed rapere visus est. Autistes autem Vercellensis , cùm Catholiconim causam defenderet, hsereticorum errores et fallaclas uoieè exagitavit, et turbuientissimi hujus temporis caiiginem mirlJSoè discus^t. Flagranti
Studio y et magno pietatis ardore in precibus perseveratum est. Dux et Princeps injunctas precandi horas, sanctè, pièque obierunt : animadversumque est nonquam sacrum Linteum spectandum propositum fuisse 9 quod bis inter preces fecerunt, quin Dux prs magnitudine quadam pietatis , semper illaehrymatus sit ; prseclaramque exemplum antiqu» Prineipum fidei, et Catholicœ pietatis rénovant. Cùm supplicationis finis instaret, Taurinorum Archiepiscopus doctrioa, consilio, et eloquentia exceliens, adeô eopiosè, eruditè, pièque concîonatus est , ut sfngularem et divinam ejus vim omnes admirarentur. Antequam sacrum Linteum ad saeellum reportaretur, gravissimus sermo , et ad pietatis exercitationem aptus , accommo* datusque à Sanctse Praxedis Gardinall habitus est. Dum ha^ in Cathedrali œde geruntur, Sanctse Praxedis Gardinalis ad (]ol1egium nostrum, ubi corpora sanctorum martyrum, et ejus urbis civium Solutoris, Adventoris» et Octavli sita sunt^ se contulit. Ibi Missae sacrum fecit» et quibusdam piis viris sacram Eucharistiam, ab eo pereipere cupientibus , morem gessit. Postridie , qui erat quart» feriffi dies, sacrum Missœin sacello, ubi sacrum Linteum reconditum erat y confecit. Ibi Princeps , cum aliis viris clarissimis quamplurimiSy sacram Eucbaristiam sumpsit, et Gardinalis prandium iniit. Sub vesperum rursus sacrum Linteum secrète prolatum est; et quo ordine, primo adventu inspectum fuerat y eodem Gardinalis, et ejus femUiares postremè spectarunt. Dux itidem et Princeps aderant : née minor pietas quàm ante, in omnibus, praecipueque in Gardinalis Sanctse Praxedis enituit; qui ad'pedes sacrae imaginis summo cum studio y humilitateque projectus , non prius surrexit, qnàm in usitata sede collôcata est. Die proximo, Dux Gardinalis prandium celebravit : ad duas horas post prandium , unà fiiere. Gardinalis de rébus divinis, de animarum sainte, deque optima g\ibernandi ratione cum Duce egit. Ejus oratio à Duce attenté, secundisque auribus audita est. Gardinalis comiter , liberaliterque habitus, et honoriflcentissimis officiis cultus fuerat : Sed cum discessurus esset, quanto in honore fuerît, et quàm magni ejus pîetas sestimaretur, illud unum, quo omnes obstupefacti sunt, indicium fecit. Nam Dux humi prostratus, unà cum Principe, et Amadeo, manantibus lachrymis, infimis precibus benedictionem sibi, ac liberis poposcit. Attollenti eos Gardinali, nec jacere patient!, Dux respondit, ,
PIÈCES JUSTlFIGATIVfiS. 461
non prius erecturos se se , quàm benedictionem impertitns csset. Ducis, quemlibet elarorum, piorumque regum com magnUudine animi , tum maûsuetudine, et religione «quantis rogationi , Gardi-nalis cessit, studioque obsecutus est. Hoc facto, Dux ad Principem filium conversuSy lingua Gallica primùniy deinde Itala, ut Gardinalis inteiligerety Gardinalem , inquit, fili tibi patrem asciscas, dque patrium honorem tribuas; atqiie uti parenti obtempères; enmque roges, ut te filii loco habere non gravetur. Ille, ut erat obsequentissimus, ad Gardinalem conversus, parentia mandata diligenter , obedienterque persecutus est. Horum Principum omma summi amoriSy obsequii, observantiaB in Gardinaiem offida coustiterunt : tantaque pietatis praestantia, tantus animi sj^endor in Gardinale perspectus est 9 ut tota Givitas ad eum intuendum converteretur, summaque in eum studia à populo significarentur. Antequàm discederet , eum Dux rursus invisit ; proficiscentem in vehiculum sustulit , etlongius extra urbem prosecutus est. Gardinalis » reliquis Mediolanum remissis sex ex familia secum retinuit : iis adhibitis, eum Gardinali Vercellensi Javennam y (qui loeus , in Gardinalis Yercellensis potestate est,) se contulit. Postridie ad Divi Micbaelis cœnobium, oui Glus» nomen inditum est, pervenimus. Id in monte excelso, édita, et prserupta rupe, summa arte > et mirificis operibus extructum est; praedarumque antiquse Prindpum Sabaudorum religionis monumentum existit. Maximis opibus floret : sub ejusque administrationem et ditionem, piurima oppida antiqui illi Principes subjuDxerunt. Fidei ac pairocinio Gardinalis Yercellensis commendatum est. Plurimis preciosis reliquiis sanctorum omatum ac refertum est. Ibi totum diem consumpsimus, remque divinam magna eum religione fecimns. Subsequenti sabbati die, Javenna profecti sumus, et altero die Yarale pervenimus. Yarale mons est : à propinquo vico, et ad radiées montis posito, nomen traxit. Ibi Domini nostrivitœ, accrucis mysteria, singulari opère, artificioqueperfecta sunt : sed nasceutis Ghbisti prscipuè, horti, ac sepulchri signa, eximia sunt venustate. Formam et figuram eorum , qu» Hierosolymisadbuc cernuntur, exprimunt. Gentum abhinc annis^ Bemai*dinos Gaimus , ordinis observantium D. Francisd , vir singulari sanctitate prœditus, summa religione adductus, edito boc loco, ad similitudinem eorum, quœ Hieresolymis viderat, bac cttravit for--
ASU piteBft nrsfiFiCATiVBd.
Dianda. Ht myslerils nihil noMlios, iiihil quod magis visendum putetur. £6» cum hora vIgeBima prima perventum esset, à vico pedibm in summum evasimus montem , mysteriaque invisimas : ex lamiliaribus aliquis sententiaB, quas ad singula mysteria méditaremur, promiutiabat : plus» minus ve, pro mysterii ratione, in iis meditatiouibus versalmmur. Altéra noctis hora, cibi copia facta est : ad id enim tempus, ita jejuni fueramus, ut nihil prorsus gustassemus. In eo jejunio nos quidem panem , et vinum, Cardinalls, panem tantum, etaquam adhibuit. Refeetis cibo viribus , ad mysteriorum contemplatlonem redftum est. Cardinalis, uno tantum socio secum retento , usque ad nonam boram ibi pernoctavit. Tum verè cùm socius vim frigoris non sustineret, accenso igné, se calfecerunt, et in seilis usque ad undecimam boram sopiti jacuerunt. Tum autem experrecti^adpreeesredierunt. De obsecrandi studio nihil remissum est, nisi cum tempus prsBparandi se ad Miss» sacrum affuit. In ils exercitationibus, post prandium nonnullœ horse traductœ sunt. Atqueut quàmmagno adjumento Deus huic ejus servosit, plané intelligas, et si tota bac peregrinatione , è lecto décima hora surgeret, seriusque se quieti traderet ; iterque vel equo, vel pedibus prima luce ingressus, usque ad vigesimam tertiam boram interdum ire contenderet ; interimque cibo, et omni quietis génère abstineret : tamen praecipuis corporis viribus. semper vigult. Tum Deum implora, ut sanctum Spiritum in eo foveat, et conserv'et; facultatemque divinam voluntatem cognoscendi, eique obtemperandi largiatur : tum ipse tuo instituto , in precibus , quas ad Deum facis, mei foc, ut memineris.
La Statue de taint CSharleti à Aroaa.
Cette Statue occupe une colline qui domine la ville d'Arona et une partie du lac Majeur. L'attitude du saint est noble. Il est représenté debout, la tète découverte et en liabit de cardinal. D'une main il tient un livre fermé; de l'autre il bénit sa ville natale. Au premier aspect il est difficile de se Mre une idée de la grandeur de ce colosse immense. La tête, le& pieds et les mains sent en bronze; le reste du
PtÉOEB JOBTlFfCATIVB8*
corps est en lames de cuivre fort épaisses. Au dedans on a construit une colonne en pierre destinée à donner la solidité nécessaire à la statue. Au moyen d'un escalier, dont rentrée est ménagée dans les plis de la robe du saint, on peut atteindre jusqu'à sa tête, écouter par ses oreilles, respirer par ses narines et voir à travers ses yeux. On jouit au sommet de cette espèce de phare de la vue la plus étendue et la plus variée. La largeur de la tête est telle qu'en étendant les bras on ne saurait atteindre les deux extrémités ; et on s'assied commodément dans la cavité formée par le nez.
Les mesures suivantes achèveront de donner ime idée complète de cette gigantesque image, élevée en 1697 parles soins et des deniei*s de la famille Borromée et des habitants d'Arona en mémoire de la naissance de saint Charles dans les murs de leur cité.
Pieds.
Piédestal 36
Statue 72
Tour de la tête 20
Largeur du front 7
Largeur du visage 7
Largeur du nez 1
Largeur de l'oreille 2
Longueur des yeux. ........ i
Largeur de la bouche 2
Longueur des bras 28
Hauteur du bréviaire 43
Largeur du bréviaire 6
Epaisseur du bréviaire 2
Largeur de la main 4
Longueur du pouce 4
Circonférence de la main 3
Longueur de l'index 6
Tour de la robe de cardinal 54
Largeur du pied 4
Puuces.
464 PiècBs jDSTiPiCATnrgs.
vn.
Hymaei oompotéei par Sanleuil , chanoine de taînt Magloîre, et iraduîtes en vert françab, par Perrault, de rAoadémie françaiie.
Christe , qui semper gra^ibus periclis Deslioas fortes ovibus magistroB ; Garohim fracto tua dooat orbi Provida Gura(1).
Vîx io augusti numeram seoadh Poulifex summiw juvenem cooptât , Crédit iovito Piiu arduarum Pondéra remm.
Que fides , et qiiae pietas gerendis Rébus illuxit ! Quis amor tueudi Jures ! et quàm nil movet ampla maguam Purpura mentem !
(I) Seigneur dont le troupeau, quand le péril augmente , Toujours de bons pasteurs se trouve environné , Par toi , pour secourir TEglise languissante , Charles nous est donné.
Le Pontife, informé de ses soins salutaires , Pour le sacré sénat a peine en eut fait choix , Que sur lui fa vertu des plus grandes affaires Fait toml)er tout le poids.
Quelle fut sa bonté ! quelle fut sa prudence , Son équité , sa foi , son zèle , son ardeur, Son mépris pour les biens , et son indifférence Pour sa propre grandeur.
GeDte non clarà iieqiie sede Pelri Qu« Pium jactat , ubi gratolatur ; Sed nimU pneoeps timet eminentis Culmen honoris (1).
k Pastor errantes stabulo reducit »
i Et gregi jungit malè separatos .
Nulla vis terret : pia vincit omnem Cura laborem.
Quam nitet morum reparatus ordo !
Qua; fides régnât , pietasque terris !
Noctis hinc atre tenebris sepultus Conditur error.
Trinitas sununo yeneranda cultu , Fida plebs in te colit unitatem ; Qui pari cura référant parentem Unge ministres. Amen.
(1 ) Ni réclat du saint-siége occupé par sa race ,
Ni réclat de son sang n^élèvent point son cœur ; Il frémit à Paspect de cette auguste place , D'une sainte frayeur.
La brebis qui fuyait son pasteur légitime , Est remise par lui dans son premier bercail : Rien ne peut ralentir le beau feu qui Panime Dans un si saint travail.
L*iisage des vertus et les mœurs redressées
Keviennent par ses soins embellir P univers ;
Et les noires erreurs, vivement repoussées ,
Rentrant dans les enfers.
Trinité souveraine , exauce notre zèle ; Et te laissant toucher aux soupirs de nos cœurs , Veuille toujours donner à ton peuple fidèle De semblables pasteurs !
Qui tuam Prosul sapiens subirit , Ambrosi , sedem ; similem laborem Et pares curas subit ille nagni Pectoris hœres (I).
lUe rectores populi superbos Nil timet , solum metuens Tonantem ; Et pedum simples ^eneranda regum Sceptra vereotur.
Presuium oœtus quoties coegit Sdta qui Patrum populis referret, Redderet templis decus et profaoos Toileret usus?
Hicsacerdotum pietaa lerUit, Castitas sacros repetit reoMsas, Civitas surgit nova , pristinonim iEmola morum.
(1) Le prélat qu'en ces lieux à ta place on appelle De tes vertus, Ambroise, est le digne héritier ; Et pour les droits du ciel , rempli du même zèle» Suit le même sentier.
Que le pouvoir des rois ou menace ou promette , Rien contre son devoir ne le fera plier : Les sceptres les plus fiers sous sa faible houlette Viendront s'humilier.
Combien assembla-t-il de prélats vénérables , Pour en faire observer les décrets immortels , Et retrancher ainsi mille abus déplorables Du culte des autels?
Les prêtres , mieux instruits , commencèrent de suivre Les sentiers peu battus de l'humble piété : Le cloître se i-éforme , et Ton y voit revivre L'antique austérité*
Qaot Deo condit , reparatque templa , Atque curandis pia tecta morbis , Aut domos sacras , ubi rector aptos Fonnat alumnos (1)!
Grandis incussae caput in verendum Plumbeœ stridens hebetatur ictus :
Inuocens ictus fuit hic superni Pignus amoris.
Trinitas summo veneranda caltu , Fida plebs in te colit unitatem ; Qui pari cura référant parentem Unge ministros.
ni.
yiva lex , certain populos regendi PrsBstruis formam : docilis piorum Ad Patrum mentem régis universam Garole plebem (2).
(1) Combien à TEternel a-t-il bâti de temples , ""^ De maisons ou le corps voit guérir ses langueurs , Et de sacrés réduits , où par ses grands exemples
II forma des pasteurs.
Par une main barbare , un plomb cruel et traître , Sur sa tète lancé siffle dans Tair qu'il fend ; Le coup n'a d'autre effet que de faire connaître Le bras qui le défend.
Trinité souveraine, exauce notre zèle ; Et te laissant toucher aux soupirs de nos cœurs , Veuille toujours donner à ton peuple fidèle De semblables pasteurs.
(2) Tu traces aux pasteurs des routes assurées
Pour mener leur troupeau , où règne Jésus-Christ ; Et tu conduis le tien sur les règles sacrées Que Trente te prescrit.
Dum tuam vasUt mala pe&tis urbem , Quis luus fervor ? bona cuncta natis Prodigis iargiu , propriaeque nescis Parcere vit«(1).
Supplicas votis , lacrymasque fundb ; Et cnicem gestas , cnicis i^mulator, Pro tiiis factus populis optima Yictima pastor.
Urbs tuis débet precibus salutem :
Sic tuus terris , moritura Pnesul , Amplior, solis Telut ocddentis , Emicat ardor.
Tôt reportatis spoliis onustus Et tuis dives meritis et orbis :
Tu cruci nalus , cnicis inter ulnas , Redderis astris.
Triuiras summo, etc.
(1) Dans le temps que la mort , de la peste suivie , Ravageant ton troupeau , ravage tout ton bien , ) Ton soin s'étend à tout , hors à ta seule vie Que to comptes pour rien.
Disciple du Sauveur qui lava notre crime , Tu portes une croix pour calmer son courroux , Et tu t'offres au ciel , comme une humble victime , Pour le salut de tous.
Tu sauvas la cité par cette digne offrande : La course de tes jours de son terme approchant , Tel brille le soleil d'une splendeur plus grande , Proche de son couchant.
A Taide du travail , du jeûne et des cilices , De cent rudes combats tu revins glorieux ; Et du sein de la croix , tes uniques délices , Tu passes dans les cieux.
Trinité souveraine , etc.