FÉVRIER

Pateat universis que nos Jacobus de Manhania, domicellus, condominus de Monte ferrario, bajulus regius Montispessulani vidimus, tenuimus et diligenter inspeximus quasdam patentes litteras in pargameno scriptas a serenissimo principe domino Ludovico domini nostri quondam régis filio, domini nostri régis germano, ejusque locumtenente in partibus occitanis duce Andegavensis et cornes (sic) Cenomanensis et ejus sigillo cere rubee impendenti earum sigillatas quarum ténor talis est :

Ludovicus, régis quondam f rancorum filius, domini nostri régis gcrmanus, ejusque locumtenens in partibus occitanis, dux Andegavensis, et cornes Cenomanensis universis présentes litteras inspecturis, salutem. Notum facimus que convocatis in nostra presentia communitatibus senescalliarum Tholose, Garcassone et Bellicadri pro habenda cum eisdem deliberatione super defensione patriae, senescallarium predictarum, predicte communitates, protestato primitus per eas que per hec et infrascripta ac ea tangentia non intendunt se subire alicui oneri nomine servit utis neque suis juribus, privilegiis, usibus, franchisas,

(1) L'intérêt de cette pièce est considérable ; toutes les éditions parues de ces lettres sont vicieuses ou incomplètes. Voir notamment Hist. de Languedoc, édition Privât tome X, colonnes 1340-

libertatibus, saysinis seu possessionibus aliquibus renunciare, sed potius in suo statu remanere , et per predicta ad nullam consequenciam trahi nec per ea jus novum dicto domino nostro Régi acquiri possit, obtulerunt nobis, pro defensione patriœ predicta» dumtaxat, sexcentos homines aj%morum sive sexcentos glavios pro tribus mensibus futuris, quorum quilibet homo armorum habebit vadia sexdecim denariorum auri ad francum pro mense, et unacum hoc nobis obtulerunt ducentos homines armorum ad vadia predicta nobiscum per spatium sex mensium permansuros, et pro solvendis vadiis predictis, nos, ex deliberatione dictarum communitatum et ad earum requestam, cum aliter ipsorum vadiorum solutio meliori modo, considerato statu patria) prédictif, fieri nequeat, concessimus eisdem que per annum a die prima instantis ?nensis mardi intrandumf gabella salis imponatur et levetur in patria predicta secundum instructiones per nos et nostrum consilium cum dictis communitatibus ordinatas sub hac forma :

1° Que imponatur super quolibet quintali salis vendendi, transportandi seu modo quolibet alienandi undecumque et quolibetcumque perveniat seu assumatur (?) in dictis senescalliis, sive in salinis regiis in solidum aut in parte, sive in redditibus regiis qui sunt in Petrocarssio prope Aquas mortuas senescallie Bellic, sive aliis salinis locis et partibus quibuscumque gabella et impositio quatuor turonensium grossorum argenti qui valeant tertiam partem unius floreni auri, et hoc ultra emolumenta seu pretia illorum quorum sal fuit recipi consueta, in solutionem stipendiorum predictorum seu infrascriptorum, et residuum pretii ultra dictos quatuor turon. argenti saltem reinanebit dominis salis ;

Item que totum sai quod de extra dictas senescallias de quibuscumque partibus portabitur infra ipsas senescallias gabellabitur pro quolibet quintali, cum primum ipsum sal pervenerit infra districtum earumdem, ad sex grossos turon. argenti ;

Item que omne sal existons infra domos et habitationes seu in botigiis, salneriis et aliis quibuscumque quorumcumque cujuscumque conditionis existant gabellcntur (sic) ad dictos quatuor turon. argenti grossos , deducto eo ad quod semel aliter fuerit gabellata (sic) ;

Item que dicta gabella salis dixret per annum solum et dumtaxat... et non ultra;

Item qui quicumque et omnis districtus, gabelle et impositions, passagia, barragia et alia quecumque denaria salis salinorum vol salinarum aut occasione salis reperiantur in Tolose,

Carcassone et Bellicadri senescalliis et omnia emolumenta et recepta tam prefati d. n. Régis que alterius cujuscumque et uibicumque fiant infra dictas senescallias cessent et suspendantur toto dicto tempore, et sal regium Petriquarssi aut alibi existens non possit vendi, transportari aut aliter alienari absque gabellatione précédente sicut in sale aliorum extitit superius dictum.

Item que dictum sal semel dum taxât debeat et possit gabellari et non ultra. Ymo ex quo fuerit gabellatum semel, deinde salis emptor per se aut alium possit dictum sal ubicumque libère asportare, vendere aut aliter modo quolibet explettare.

Item que de dicto sale... gabellato utentur omnes homines in senescalliis predictis cujuscumque status conditionis, preeminencie, immuni tatis, libertatis, privilegii seu exemptionis... dignoscantur.

Item ad hoc ut dictum sal fidelius, legalius et expendentius gabelletur, fiât una commuais et equalis mensura per totum districtum dictarum senescuni que mensura tenebit pondus unius quintalis salis ad pondus Montispeli... cumqua mensura livrabitur et mensurabitur sal predictum, et que inde fiât mendra (1) mensura, quarteria, punheria et alie minores mensure correspondentes pro rata ejusdem dicte mensure tenti et continenti quintale predictum ; si tamen emptores salis optarent potius habere et emere dictum sal ad pondus quintalis predictum que ad dictam mensuram, que hoc sit arbitrio dictorum emptorum.

Item gabellatores tenebuntur sine custu tradere arbaranum certo signo signatum personis quibus sal gabellabitur volentibus dictum sal ad alia loca transferendum in quo albarano continebitur pondus seu quantitas et numerus mensurarum, locus, annus et dies salis venditi seu gabellati ; quiquidem recipientes albaranum habebunt illud monstrare leudariis seu aliis personis ad hoc deputandis in locis per quae dictum sal transferts et ubi ipsum déponent, et in casu quo non portarent seu non ostenderent ac non dimitterent (sic) dictum albaranum amittant dictum sal et animal cumquo portabitur, ad commodum gabelle seu ementis eamdem committendum.

Item deputabuntur certi probi homines qui statuant loca opportuna in quibus sal salinarum dictarum senescalliarum apportetur et gabelletur et que dictum sal prius non vendatur

(1) Il y a bien mendra ; n'est-ce pas média qu'il eut fallu? En tout cas mendra (moindre) est très compréhensible.

que portatum fuerit in altero locorum predictorum sub pena supradicta et infrascripta.

Item que recipientes et asportantes sal de salinis predictis illud portabunt et portare tenebuntur ad propinquiora loca deputata seu deputanda pro gabellando sal predictum ; et si quis aliter vel alibi porta verit, sal predictum amittat, sal et animal seu navigium cum quo portabit sal predictum in utilitate gabelle seu ementis eamdem comittendi.

Item quia homines locorum ipsius salinis vel juxta salim ubi sit sal possent ad suum usum de sale non gabellato de facili sibi providere eligantur probi viri estimatores qui estimabunt quantum prefati homines de sale expendere possent in anno et sit prefatis hominibus (1) citius illius salis quod estimatum fuit gabellentur et gabellam solvant in quatuor terminis anni œqualiter dividendi, et si dicti homines aut alii quicumque in fraudem dicte gabelle de sale non gabellato sibi applicarent aut alicui personne darent, mutuarent aut aliter quocummodo sive totale ? transportarent, transferrent seu alienarent notabilem quantitatem videlicet ultra plena manu, semel in mense, que puniantur pecunialiter ad arbitraux conservatorum et judicis dicte gabelle, qua pena in utilitate ipsius gabelle seu emptoris ejusdem comittatur.

Item quia (2) plena prope salinas ubi fit sal fiunt magne piscationes, et ibi oportet pisces sale conficere, dicti viri extimatores extiment quantitatem salis in salsandis piscibus verisimiliter explettatam et quantitas salis sic extimata similiter gabelletur.

Item ubi aliqui vellent emere sal quod vellent, propter facilitatem portus, per aqua cum navigiis ad aliqua loca transpor tare, que gabellator teneatur dictum sal, in ipsis salinis ubi dictum navigium onerabitur, gabellare.

Item in casu que dicta gabella non vendatur, deputati thesaurarii, in qualibetsenescalliarumpredictarum, qualibet ebdomada; audiant compotum a gabellatoribus, et emolumenta recipiant per se seu deputatos ab eis.

Item ad hoc ut omnis fraus evitetur, certi custodes et explora tores jurati per judices seu conservatores deputentur et ordinentur, qui, pro eorum laboribus et ut sint magis diligentes, habeant partem dimidiam pêne transgressoribus imponende ;

(1) Cette ligne n'est pas très lisible.

(2) Pour in plena, dans la plaine, je suppose; le barbarisme me paraît pourtant extraordinaire.

— xxvn —

si vero alius reperierit et denunciaverit primitus fraudem seu transgressionem in persbna transgrediente habeant (sic) quartaui parte m dicte pœne.

Et quantum ad certos articulos sive requestas... nobis per predictas conimunitates exhibitas, ordinavimus et eos modificavimus in modum qui sequitur :

Primo quoad regimen dicte gabelle, ordinavimus que persone infranoininate, ad ipsius gabelle regimen per dictas communitates ut inferius continetur nobis nominate, jurabunt, coram nobis seu nostro consilio, factum dicte gabelle bene et fldeliter regere, et ejus emolumenta primo in facto dictarum gentium armorum committere; et que residuum, si sit, committent in utilitatem communem communitatum predictarum.

Item quoad monstras predictorum sexcentorum hominum recipiendas, ordinavimus que gentes nostre quas ad hoc deputabimus, cum deputatis super hoc per dictas communitates, videlicet pro senescallia Tholose, Stephano de Gastronovo, pro sen. Gare, Guillo Pétri Roque, burgensis Carcassone, et pro sen. Bell., Bernardo dePortibus, quorum quilibet, dum facto vacabunt, habebit vadia duorum glaviorum et durabit eorum potestas quamdiu nécessitas fuerit, récipient dictas monstras ; et aliter dicte monstre non recipientur ; et admittentur in homines armorum gentes dicte patria si sint sufficientes ; videlicet quoad sexcentos homines armorum.

Et quoad ducentos homines armorum nobiscum per dictos sex menées permansuros, ordinabimus prout nobis videbitur faciendum. Et dicti receptores monstrarum visitabunt seu revidebunt dictam monstram quolibet mense de tribus mensibus predictis ; et dabunt litteras dictis hominibus armorum et servientibus de dicta monstra ut eisdem possit satisfieri juxta continentia earumdem ; hominesque armorum et servientes jurabunt supra sancta quatuor Dei evangelia in manibus dictorum receptorum monstrarum que ipsi et eorum quilibet bene ûdeliter se habebunt in eorum servicio ad honorem D. N. R., utilitatem et commodum reipublicae, et servient per tempus pro quo eis erit satisfactum ; et que non recèdent ab acie sive comitiva nostris, sine licencia nostra seu deputandis à nobis super hoc, et que quilibet eorum serviet cum equis et armis predictis cum quibus dictam monstram fuerunt et alteri non accomodabunt aut tradent seu consentient pro faciendo monstram predictam.

Item quoad exequenda mandata nostra super facienda solutione vadiorum dictarum gentium armorum, videlicet quoad

— xrvm —

dictum numerum 600 hominum armorum ordinavimus que ad hoc erunt duo de nostris et très de et pro dictis tribus senescalliis nobis per dictas communitates nominatis, videlicet pro senesc. Thol., dominus Bartholomeus Ysalguerii, miles; pro senesc. Carcass. , Petrus de Ispana de Narbona, domicellus ; pro senesc. Bellicadri, dominus Remondus de Ucetia, miles, dominus de Brossano.

Et très ex predictis quinque, videlicet unus de nostris et duo ex parte dictarum communitatum erunt nobiscum continue et vocabuntur Générales lingue Occitane et eis dirigentur mandata nostra super dicto solutionis facto, et ipsi de executione providebunt; nec facient receptores aliquam solutionem nec etiam tradent cuicumque pecuniam nisi de mandato nostro visitato et signato per dictos très Générales, exceptis vadiis pro ofliciariis dicti facti ordinatis que sine alio mandato exsolvent ; et habebunt dicti Générales quilibet pro anno centum florenos, et ultra hoc, cùm nobiscum erunt vacando in dicto negotio, quilibet habebit vadia trium glaviariorum, et durabit eorum potes tas super dicto facto durante.

Et quantum ad alios ofnciarios pro dicto facto necessarios nominaverint nobis dictas communitates, videlicet quoad conservatores dicti facti : pro senescal. Tolose, dominum Stephanum de Nogareto, pro senescal. Carcassone, magistrum Raymondum Fabri de Bitteris, et pro senescal. Bellicadri, dominum Bernardum de Ponte, quorum quilibet habebit per annum vadia centum florenorum, et quando pro facto equitabunt habebunt vadia trium floren. per diem ; super culpabiles capiendi durabit eorum potestas per dictum annum.

Item quoad venditores salis: pro senescallia Tholose, dominum Guill. de Goierans, pro senesc. Carcas. Alguerium Sales et pro senescal. Bellicadri Bertholomeu Roant, quorum quilibet habebit vadia floreni pro die et durabit eorum potestas usque ad Pascha.

Item quoad receptores : pro senesc. Toi., Bertrandum Maurandi, pro senesc. Carcas., Andréa de Sancto-Andrea, et pro 8fiii. Bellic, Petrum Pegrini, quorum quilibet habebit vadia quingentorum flor. per annum, et per annum durabit eorum potestas.

Item, quantum ad compota facti dicte gabelle et solutionis dictorum vadiorum audienda, ordinavimus que deputandi super hoc per communitates, presentibusthesaurariisregiis et nostris aut altero ipsorum aut senescallo in cujus ? senescallia dicta compota reddentur aut ejus deputato, audient compota predicta