Voir pour la date au chapitre III , p. 57 et
2. M. Luchaire conjecture qu’il faut corriger le chiffre de 1 annee du régné VIIII au heu de VIII, et le nom du chancelier Natalis au lieu de Mathei.
Concession par l’évêque de Noyon et son châtelain Guy aux bourgeois de Noyon du droit défaire une nouvelle chaussée, à la condition que les marchandises passant sur ladite chaussée payeront les mêmes droits que ceux dus à Pont-V Evêque .
Ego Balduinus, Dei gratia Noviomensis episcopus, notum volo fieri tam futuris quam presentibus, quod ego et Guido, castellanus meus, burgensibus nostris Noviomi novam calciatam facere concessimus hac siquidem conditione quod omnes mercationem facieutes, de ultra Ysaram venientes et pereamdem transeuntes, taies consuetudines episcopo dabunt quales darent si per pontem episcopi transirent. Similiter qui ex parte Nigelle vel Roie venient et ultra civitatem mercationem ferent, vel a parte Oalniaci venientes eandem calciatam transient, easdem ponlis consuetudines ex integro persolvent. Concessimus etiam, ego et prefatus castellanus Guido, fieri novum in civitate fossatum, a majori aqua Ysare usque ad calceiam ville, salvo jure ecclesiarum, hac etiam conditione quod omnes naves qui ad portum fossati arrivabunt taies consuetudines similiter episcopo dabunt quales darent si ad pontem episcopi arrivarent. Verumptamen qui ad pontem omnem consuetudinem solvet, non tenebitur aliam pro eadem resolvere, si ad fossatum postmodum arrivare veniet. Concessum est quoque et statutum quod in initio novecalceie licebit episcopo domum Facere, absque tamen aliqua minutione, et tamen ejusdem libertatis erit cujus est domus sua de punte. Ex utraque autem parte calceie episcopus et castellanus mansuras censuales, latas in fronte quantum voluerint et centum pedum tantummodo longas, poterunt dare iis qui ibidem voluerint manere. Et si aliquo tempore mansuram contigerit a mansore vacare, oportebit eam iterum ad pascua redire.
Ut hoc igitur ratum et inconcussum in perpetuum habeatur, tam sigilli nostri appositione confirmamus quam testium subscriptorum astipulatione corroboramus. S. Raineri abbatis Galniaci. S. Guidonis castellani. 8. Gaufridi cantoris. S. Radulphi, Gauberti prepositorum, Drogonis, Johannis, clericorum nostrorum. S. Jhersonis archipresbyteri, Leonardi presbiteri. S. Hugonis prepositi. S Radulphi Qui non vidit. S. Bartholomei de Sevelli majoris communie. S. Laurentii. S. Gossonis Morelli, Walteri de Poncel, Quintini, Roberti filii Juinardi, Odonis filii Bernardi, Raineri Pinceni.
Actum Noviomi, anno Dominice incarnationis M°C°LX°IIIIo.
( Biblioth ■ Nat., collection Moreau, volume 13, f° 56, d’après le Cartulaire coté E du chapitre de Noyon, fol. XXX, v°, col. 1™. Cette copie est de la main de dom Grenier.)
Lettre de l’évêque de Noyon Baudouin au roi Louis VII , pour lui demander son aide contre la commune de Noyon.
Domino suo carissimo Ludovico, Dei gratia illustri Francorum régi, Balduinus, ejusdem miseratione, Noviomensis qualiscumque episcopus vocatus, quicquid potest amoris et obsequii cum devotis orationibus. Gratias multas reddit parvitas nostra sublimitati vestre, pro eo quod comiti Flandrensi ' vobis placuit pro nobis scribere, et quia ipse cornes, ex mandato vestro, damna multa fecit milii restaurare et adhuc, quod nondum profectum est, bene promittit consummare. Non solum hoc. tenet obnoxium vobis, sed benignitas gratie vestre, quam in omnibus negotiis meis, semper exhibuistis. Nunc autem, Domine, de verbo il lo quod tractatum est ante vos in quadragesima Noviomi, super femina ilia quam clamo, quia capitalis esse debet episcopi (unde vos consilio curie vestre rationabiliter considerastis, quod si haberem hominem, qui de matre vel avia ipsius ad opus episcopi capitale recepisset, mihi remaneret, si non esset qui pro ea plus facere vellet), pedibus vestris obvolutus obnixe precor ut unum a latere vestro qui interfuit verbo ad diem belli, quod inde jam sumptum est, die martis post festum sancti Jacobi, pro liberalitate vestra miltere dignemini, qui loco vestri videat et audiat, ne jus episcopi violentia communie pericletur et justitia etiam ipsorum burgensium in nullo gravetur. Timeo enim multitudinem populi. De buticulario, ut ipsum mittatis, precipue volo vos exorare. Etiam precor id ipsum per latorem presentium.
( Rec . Histor. de France. Tome XVI. page 108. Epistolarum regis Ludovici f 'II et xariorum ad eum volumen. Lettre CGC XXX FI.)
Sentence arbitrale de l’évêque Baudouin II de Boulogne , terminant un débat mû entre le chapitre et Eudes , fils de Bernard, au sujet des droits de tonlieu et de forage, prétendus par le chapitre sur la maison dudit Eudes.
Ego Balduinus, Dei miseratione Noviomensis episcopus, notum
] . Philippe d'Al«ac», né vers 1143. mort en 1191 au siège de Saint-Jean-d'Acre. Il était comte de Flandre et de Vermandois, ayant épousé, en 1163, Isabelle, fille de Raoul, comte de Verman lois, par laquelle il hérita de ce comté. — Un séjour de Louis Vil en 1164, à Noyon, auquel il est fait allusion dans cette pièce, nous fournit le moyen de la dater.
fîeri presentibus et successuris, quemadmodum intra ecclesiam nostram et Odonem filium Bernard! pacem composuimus, supra querelam quam inter eos vertebatur occasione telonei et foragii, que in domo illius Odonis ecclesia de jure volebat habere, illeque quod liane costumiam eis non deberet pemtus affirmabat. Glamor et responsio in presencia nostra super hoc facta sunt, ventum est ad judicium, antequam proferretur, uterque in nostro consilio se posuerunc. Composuimus autem inler eos sic quod medietatem telonei domus illius, quam ecclesia semper tenuerat, possideat in pace. Reliquam vero partem et foragium, pro censu 1III solidorum pruviniensis monete, idem Odo et uxor ejus , quamdiu vixerint, obtinebunt. Utroque vero decedente, ecclesia deinceps totum teloneum et foragium possidebit , domus autem ilia très tantum solidos censualiter persolvet in posterum. Ut autem hec compositio rata et inconvulsa permaneat, sigilli nostri apposilione et testium qui interfuerunt astipulatione fecimus confnmari.
Actum dominice incarnationis anno M° C° LX" XI0, coram hns testibus, Balduino ejusdem ecclesie decano, sacerdotibus magistro Walberto, D. Rainoldo , D. Radulfo, D. Hugone, diaconis Giroldo de Calniaco, Fulcone de Cameli, Henrico, subdiacoms Herberto Pullo , Balduino de Ham , Symone de Ogier, laicis Laurentio Majore, Theobaldo Matre, Gosclione Morello, Balduino de Pontperrin , et ceteris juralis communie.
Ego Drugo cancellarius subscripsi et relegi.
( Cartul. du chapitre de Noyon, f° 92 t'°.)
Recommandation envoyée au pape Alexandre III par Geoffroy Foucher, maître des commanderies du Temple de la région d Occident, en faveur du chapitre de Noyon, au sujet d'un procès pendant entre ce dernier et la commune.
Domino Alexandro IIP, per Dei gratiam sancte catholice Ecclesie pape beatissimo, Frater Gaufridus Fulchier, domorum Templi cismare preceptor, salutem, obsequium et obedientiam. Tanta tenemur erga Noviomensis ecclesie canonicos aflectione constricti , quod eorum negotia, nostra debeant reputari, nostris etiam debeant humeris humiliter et fraterna caritate supportari. Orta nuper inter illos et illorum cives inciviles super quibusdam querimoniis dissentione, compulsi sunt idem canonici generale refugium oppressorum apostolice sedis audientiam appellare, festum sancti Luce evangeliste terminum appellationis prosequende prefigentes. Rogamus igitur, amantissime pater et
1. Cette date est donnée par Sézille et couürmée d’ailleurs par les faits. Voir chapitre X, p. 129.
domine, ut memorate ecclesie libertati provideatis, laboribus et expensis pareatis, ut ante apostolatus vestri circumspectissimam prudentiam contra ministres ecclesie plebis temeraria malignitas progressum non inveniat.
La pièce est suivie de cette mention : Idem Gaufridus Fulchier in eandem formam fratri Franconi domini Pape camerario et fratri Petro ipsius elemosinario, Templariis.
(Cartul. du cliap. p> 6'4 r11.)
Charte de l'évêque Renaud, réglant la juridiction respective de l'évêque et de la commune, touchant les droits de voirie et de travers.
Quoniam vetustate que mater est oblivionis elabi solet memoria, honestati successorum et utilitati consulens humana sollerlia, ad fragilis fugam memorie reprimendam, rerum statuta probabiliter facta, sigillo vel cyrographo, cum testium subscriptione signatis apicibus, voluit retinere. Cum igitur providi pastoris incumbat officio non solum sua querere, sed honesto et utili suorum vigili prudpntia providere, ego Renoldus, Dei gratia Noviomensis episcopus, notum fieri volumus tam futuris quam presentibus, quod, communi assensu et consilio hominum nostrorum, majoris etiam et juratorum tociusque urbis et communie, statuimus quod via publica, que extra civitatem per villam que dicitur Pons Episcopi transire solebat, amodo per civitatem veniat, a vico Vadorum incipiens, per forum urbis et vicum sancti Kligii transiens, et sic usque ad pontem Ysare perveniens et ultra progrediens, salvo tamen in omnibus jure majoris ecclesie et abbatiarum et omnium aliarum ecclesiarum, jure etiam nostro et castellani, aliorumque hominum tam nostrorum quam aliorum, in omnibus et per omnia, sicut usque ad hanc diem permansit, intégré retento, jure quoque tocius civitatis et communie illibate et firmiter conservato. Statutum est preterea quod nos et sucessores nostri episcopi eandem libertatem et justitiam et easdem consuetudines in omnibus mercatoribus et transeuntibus et in vinagiis sive pedagiis et calceatis, quas in passagio ville que dicitur Pons Episcopi hue usque habuimus, in nova via que dicitur regia strata, quam per civitatem transeundam instituimus, libéré et absolute in perpetuum habeamus. Licebit etiam tam nobis quam successoribus nostris episcopis, domum et curtem in terra nostra ubicumque voluerimus edificare usque ad pontem Ysare, et eam cadem libertate quam hue usque possedimus ad Pontem Episcopi possidere, ibique redditus nostros vinagii, pontinagii, calceate, et aliarum consuetudinum si magis nobis placuerit, licite et libéré recipiemus, villam quoque novam in Brollio Episcopi edificabimus, si nostre cederit voluntati. Statuimus insuper quod, ubi nobis sederit et juratis cum A. Lefranc. — Histoire de la ville de Noyon.
majore, decem sedes cambitorum quas vulgo tablias vocant, unamquamque sex pedum, infra civitatem faciemus, quarum sex libéras omnino nobis retinebimus, unam quicumque major luerit a nobis in feodo, salvo jure communie, tenebit, unamquamque trium reliquarum sub annuo censu quinque solidorum quibus voluerimus assignabimus. Cuilibet autem in civitate manenti infra domum suam sicut moris antiquitus fuerit cambire licebit. Adhuc statuimus ut quicumque transierint per aliam viam infra comitatum nostrum easdem solvent consuetudines quas solverent, si per pontem nostrum transirent, salvo etiam forisfacto nostro. Naves quoque que arrivare solebant ad pontem nostrum amodo vel ad Ceberiam vel ad Novum Fossatum arrivabunt et ibi easdem consuetudines per omnia reddent, quas redderent ad pontem nostrum. Nos preterea viam que est intra domum Odonis Panetarii et domum Bartholomei Tropaquit, usque ad festum sancti Pétri intrante augusto, intercludemus. Ut autem hoc ratum permaneat et inconvulsum, sigilli nostri auctoritate et sigillo communie cum testium subscriptione presentium presens scriptum communimus et corroboramus.
S. magistri Ingerranni, Radulphi succentoris, Teszardi, Si ro ti Drogonis,magistriLaurentiiNoviomensis, ecclesie canonicorum. S. Symonis de Maigni, Reneri, Rainaldi filiorum ejus, Rogonis de Roia, Wermundi, Symonis de Campania, Symonis de RerLincurt, militum. S. Bartholomei de Seveilli, Albrici prepositorum. S. Odonis Majoris. S. Radulfl Pilloget, Pétri Poiet, Barini aucupis, Johannis Malet, Roberti de Grangia , Pagani de Sarmesia, ïïenrici Begi, Rohardi, Mathei, Alberti, Walteri, Johannis, Willelmi, Johannis, Pétri de Gachi, Johannis, Odonis, Ligeri, Ernulfî, Renoldi, Radulfi, Hawini, Symonis, Arnulfi, Huberti, Enardi, Laurentii, Teobaldi, Quintini, Bisleni, juratorum et totius communie.
Actum Noviomi, anno incarnati verbi M° C° LXXX°.
Ego Balduinus Noviomensis cancellarius subscripsi
(Bibl. Nat. coll. de Picardie, Grenier, vol. 258, f° 35, d’après une pièce aujourd’hui perdue delà liasse cotée 8 des anciennes Archives de Noyon.)
1181 (entre le 1« novembre et le 27 mars 1182). Fontainebleau.
Confirmation par Philippe- Auguste de la charte de. commune accordée aux bourgeois de Noyon par Louis VI.
In nomine sancte et individue Trinitatis. Amen. Philippus Dei gratia Francorum rex. Noverint universi présentes pariter et futuri, quod communionem Noviomensem quam avus noster instituit et cum consuetudinibus suis confirmavit et postmodum pater noster eam manutenuit, nos igitur, patrum nostrorum inhérentes vestigiis, eandem communionem cum consuetudinibus suis concedimus et confîrmamus Consuetudines autem hec sunt :
1. Pro quacumque commonitione 1 quam fecerint, sive pro banùo, sive pro fossato , vel firmatione ville, neque episcopus neque castel lanus habent ibi aliquid justicie vel implacitationis, sed cujuscumque sint ordinis hii qui ad eumdem ordiuem vel ministerium pertinent, vinum vel taie aliquid ab eis accipient.
2. Omnes qui in civitate domos habent, prêter clericos et milites, debent excubias et adjutoriuin civitatis et consuetudines communionis.
3. Si commonitio facta fuerit et quispiam remanserit, vel quia claudus est, vel infîrmus, vel ita pauper ut pro custodienda familia sua, uxore scilicet vel parvulis in infirmitate positis, domi eum oporteat remanere, vel si minutus fuerit seque nescisse commonitionem jurare voluerit, nulla culpa tenebitur.
4. Quodcumque adjudicaverint jurati, extra civitatem non poterunt protrahi aut invitari.
5. Si judex comprehenderit panifices quia pravum fecerint panem et illi inde placitare voluerint, sifuerint convicti, juxta legem qua vixerint, cum amissione panis emendabunt. Si vero placitare noluerint, panes tantum amittent. Si frumentum vel quelibet annona emitur et non mensuratur, sextariatum2 inde non dabitur, mensurari autem débet quod emitur, juxta rectam mensuram civitatis.
6. Si quis vulneraverit vel occiderit quemquam intra communionem, jurati facient vindictam, forisfactura erit episcopi et castellani sicut prius.
7. Si quis vult esse in communione, non recipiatur ab aliquo solo, sed presentibus juratis, et pecunia quam dederit sub eorum testimonio accipiatur.
8. Si quis deprehenderit latronem in domo sua, etiam servientem suum, que sua sunt recipiat, latronem vero judici tradat.
9. Si episcopus implacitaverit aliquem de communione pro aliqua forisfactura, vel pro banno, non poterit convinci vel appellari per aliquem servientem ejus, nisi alium approbatorem adduxerit, quisidefuerit sacramento se purgabit.
10. Nullus, absente clamatore, nisi injuria coram scabinis vel juratis fuerit ostensa, respondere habebit.
H. Qui in via sanctorum fuerint, vidue etiam que filios non habent adultos et arma ferentes, et pucelle sine advocato nullas debent consuetudines.
12. Si quis terram vel domum in vadimonio posuerit, vel aliquid aliud, et determinato tempore non redemerit3, ille qui vadimonium habet si voluerit illud assignare sibi et ad se trahere, judices et scabinos illuc adducat, et si post infra quindecim dies redemptum non fuerit, perpetuo sibi jure possideat et judicibus octo denarios, scabinis quatuor exsolvat.
13. Si quis terram vel domum vel quamlibet tenuituram. présente adversario suo nec contradicente, per annum et diem tenuerit, postea sine contradictione possidebit.
