M'I'IM.K E I
ecclesia veluti pia mater sollicite vitare studuerit, ut expectare suffflcerel adventum passagii generalis in galeis aliisque vasis mariliiuis, copiis bellatorum et pecuniariissubveniendosubsidiis, prout (^xindo nécessitas nuuciata suggessit et séries super hoc oblate multotiens petitionis exegit; nichilominus tamen civitas eadem sic prompto talique ipsius ecclesie munita suffragio, sic diligenter îiisli-ucta, post artissime obsidionis instantiam, quam contra eam in multitudine copiosa per temporis spatium hostilis continuavit impietas, die noctuque ipsam frequenlibus machinarum ictibus attereudo et renovando infestos quasi continue sibi succedentes insultus et ipsius etiam menia arietando cuniculis, ante faciem persequentium cecidit occupata et voracibusflammis exposita, per eosdem, christicolis, qui tune inhabitabant eandem, pro parte maxima crudeliter interemptis, reliquis, prout asseritur, in capturant deductis, ac civitate Tyrensi multo proinde terrore concussa quasi e vestigio ejus extitit deditio subsecuta.
Cum igitur ad recuperandam de manibus impii terram ipsam ferventibus studiis intendentes, cunctos orbis terrae catholicos reges et principes per nostras litteras excitemus, ut, ob reverentiam Jesu Christi, opem pro viribus impendant et operam ad hujus modi negocium celeriter et féliciter promovendum; et charissimus in Christo filius noster Eduardus, rex Anglorum illustris, prout ad tuam notiliam forsitan jam pervenit, vivificae crucis assumpto signaculo, in brevi, actore Domino, in manu potenti transfretare intendat; ac per universas Christianitatis provincias, contra nefandissimos Sarracenos ordinaverimus facere proponi sollicite verbum crucis; firmaque nobis credulitas suggérât, quod praetactum negocium, si tuae potentiae brachio fulciatur, votivum et festinum sortietur effectum ; magnitudinem tuam rogamus et hortamur attente, instanter petimus et requirimus confidentei', qualenus, promptis et reverentibus animis sacrum baplisma recipiens et divinis placitis te coaptans, ad récupéra tiouem celerem dictae terrae, ac etiam ad suorum hostium nequitiam et superbiam couterendam, tuae potentiae vires exerceas, prout utilius regiae magnitude prudentiae videritexpedire; ad id subditos tibi populos sollicitis studiis inducendo, ut tuo et aliorum regum <'t principum ac alionim fideliuin auxilio sutVi'agant»\ celerius racuperatio i dem valeat provenire ; tnqun nb illo, qui dal gratias el proemia elargitur, coudignae retributionis impendia consequaris, et praeter humanae laudis sonora praecouia lil)i exinde proventura, nus magnitudinem regianl qod immerito commendemus.
Ad haec multae benignitatis affectum, quem chrisUanis in
partibus ipsis morantibus favorabiliter exhibes, uberibus gràtiis
prosequeutes, petimus ut hujusmodi affectum regia celsitudo continuel circa illos. Caeterura dilectos filios fratres Guillelmum de Cherio, poenitentiacium nostrum, et Matthaeum de civitate Theatiua, ordinis minorum, latores praesentium, quos ad tuam praesentiani destinamus, pro tua tuaeque gentis salute, pro Apostolicae Sedis et nostra reverentia, bénigne recipias et favorabiliter prosequaris, illosque diligenter audias, et salubribus ipsorum consiliis efflcaciter acquiesças.
Dat. apud lîrbem Veterem, x kalend. septembres, anuo IIII.
La différence de langage entre ces deux lettres écrites seulement à deux jours d'intervalle doit, sans doute, s'expliquer par les informations que le pape venait de recevoir au sujet de l'émotion que causa parmi les princes croisés la nouvelle de la prise de Saint- Jean-d' Acre. Chagan était sûrement de retour d'Angleterre à ce moment là, et on peut supposer qu'il fit route vers la Perse en compagnie des deux frères Mineurs, chargés de nombreuses missives du pape pour le Khan et son entourage, car, en dehors des lettres que nous venons de citer, ils en emportaient beaucoup d'autres.
L'une d'elles était, adressée à la reine Ourouk-Khatoun \ Dans cette lettre, datée du 13 août, le pape lui témoigne sa joie d'apprendre qu'elle professe le christianisme et l'exhorte à redoubler de zèle. Il l'invite à engager les deux princes Saron et Cassian, fils du roi Argoun. auxquels il écrit directement, a embrasser la foi catholique, et il recommande à sa protection les deux frères Mineurs, porteurs de la lettre, ainsi conçue 2 :
Charissimae in Ckristo flliae Anichohamini, reginae Tartarorum illustri .
Gaudemus m Domino, a quo universoruin charismatum dona
1. C'esl du moins le nom que Ton s'accorde généralement à reconnaître sous la forme Anichohamini. Cependant l'identification laisse toujours quelque doute. Ce nom pourrait aussi désigner Ermeni, veuve d'Ahmed, princesse qui était, comme Dokouz-Katoun, de la tribu en parue chrétienne des Konkourat. — Langlois lit : Anichohamini.
2. Beg. Vat., 46, c. G7, fol. 179 r° : Langlois, n° 6816; Potthast, 237!»'.). — Texte d'après Ann. eccl., ad ann. 1291, n° 36. Voir en outre Ann. Min., t. y, ]». 256; Ifist. Tart. çcçl„ app. n" 37, p. 101.
VPPENDICE I 243
manant, çuod tu, sicut habet flde digna relalio, christianae fidei radio illustrata, ipsam el Lntentis observas studiis, et, adejusagnitionem ac terminos ampliandos attenta et sollicita, exhibes opem et operam efflcacem. Ue vera, charissima filia, per hujusmodi laudanda opéra et salubria studia in conspectu Régis aeterni grata, redderis et accepta, et dilatabuutur in saeculo sonora praeconia famae tuae. Excitamus igitur in Domino magnitudinem tuam et hortamur in Filio Dei Patris, quatenus, mentis tuae oculis erectis ad Dominum, cujus obsequiis salubriter adhaesisti, praemissa de bono semper in melius prosequaris, ut eo gratior et praemiis digna majoribus occurras Domino Deo tuo, quo uberiores bonorum operum in ejus horreum manipulos introduces.
Gaetei'um, cum nobiles viros Saronem et Cassianum, fratres, filios magnifia viri Argouis, régis Tartarorum illustris, ad assumendam fidem catholicam per nostras exhortatorias litteras excitemus, eos, ut precibus nostris animis promptis obtempèrent, prudenter inducere studeas, prout tibi Dominus ministrabit.
Cum autem dilectos filios fratres Guillelmum de Gherio, poenitentiarium nostrum, et Matthaeum de civitate Theatina, ordiuis Minorum, latores praesentium, ad partes ipsas pro salute gentis ipsarum fiducialiter destinemus, ipsos, pro nostra et Apostolicae Sedis reverentia, bénigne recipias et favorabiliter prosequaris, eis super commissis sibi negociis tuum favorem et auxilium, cum ab eis requisita fueris, impensura. Nos enim benedictionem nostram tibi tenore praesentium in tuorum remissionem dirigimus peccatorum.
Dat. apud Urbem Veterem, idibus augusti, anno IIII.
La reine Ourouk-Khatoun, destinataire de cette lettre, étail la troisième femme d'Argoun, fille du prince Saroudji, frère de Dokouz-Khatoun ' et mère du prince Kharbendé, qui occupa plus tard le trône sous le nom d'Oldjaïtou.
Ce prince avait été baptisé peu de temps auparavant et avait, reçu le nom de Nicolas 2. Une lettre à son adresse tut aussi remise aux deux franciscains.
Nicolas IV lui exprime sa joie d'avoir appris qu'il s'est
fait baptiser; il l'exhorte ;'i remplir avec zèle les <lo\oirs de
la religion chrétienne, toul en lui conseillant de ne rien changer à sa manière de vivre, ni ;'i son costume, ni ;'i sa imurri-
i . \ mi ci dessus, p 147, n .' 2, Voir <■ i -< l' 'ssiip , p, 95.
lure, de peur que sa nation n'en soit blessée et n'en ressente de l'éloignement pour lui, mais à suivre les mêmes coutumes qu'il observait avant son baptême. Le pape lui expose ensuite les dogmes de la foi chrétienne et lui recommande les deux frères porteurs de sa lettre. Celle-ci est datée du 21 août et conçue en ces termes ' :
Dilecto filio nobili viro Nicolao, nato magnifiez viri Argonis, régis Tartarorum illustris, salutem et apostolicam benedictionem.
Exultât cor nostrum in Domino, a quo universorum doua manant quod, sicut fide diguis aperitur affatibus, tu, supernae claritatis radio illustratus, et coelestis gratiae benedictione praeventus, ad fontem baptismatis, non sine laudum sonoro praeconio, promptis animis convolasti. Quod eo acceptius et gratius nostris accidit affectibus, quo te sincerius gerimusin visceribus charitatis, tuaeque salutis et honoris augmentum votis ferventibusaffectamus.
Rogamus nobilitatem tuam et hortamur in Filio Dei Patris, quatenus circa doria et laudabilia opéra et virtutes, per quae coelorum regnum acquiritur, tanquam benedictionis filiuS, vigilantibus et continuis studiis te exercens, christianam fidem, cujus praecelsis insigniis te salubriter decorasti, sub mentis constantiae et sincerae devotionis affectu studeas observare, utclara tuae professionis initia observationis continuae laudabilis commendet effectus, caeterique tuosalubri exemplo inducti, ad ejusdem assumptionem fidei propensiusexcitentur; tuque, post vitae praesentis curricula, quae nullius certitudiuem status habent, aeteroae beatitudinis premia, quae suis electis réserva vit Altissimus, consequaris.
Gaeterum tibi affectuose consulimus et attentius suademus, quod in habitu seu vestibus vel in victu, ne inde materia dissensionis aut scaudali contra te forsitan in gente tua valeat suboriri, nullam mutationem facias; sed in eis consuetudinem illam serves quarn ante baptismi Iavacrum observasti.
Ut autem ipsius fidei séries tibi plenius innotescat, eam tibi annotatam inferius destinamus, quae talis est : « Credimus sanctam Trinitatem... »
Gaeterum dilectos filios fratres Guillelmum de Cherio, poeni-
1. Reg. Vat., 46, c. 72, fol. 180 r°. Langlois, n° 6833; Potthast, 23792. — D'après Wadding, Ann. Minor., t. V, p. 257; voir en outre Ann. eccl., ad ann. 1291, n»37; Hist. Tart. ceci., App. n<>38, p. 102.
tentiarium nostrum, el Matthaeum de ciyitate Theatina, ordinis Minorum, latores praesentium, qu'os ad tuam praeseutiam et ad partes tuas pro gentis luae sainte dirigimus, pro Apostolicae Sedis et nostra reverentia bénigne recipiaset favorabiliter prosequaris, impendeudo eisdem super eommissis sibi negociis, cum ab eis fueris requisitus, auxilium, consilium et favorem. Dat. apud Urbem Veterem, xii kal. septembris, anno IIII.
En dehors des lettres pontificales que nous venons de citer, d'autres étaient adressées à la reine Dathanaticatum ', aux princes Saron et Cassian, fils d'Argoun, au général Tagatchar et à divers autres personnages de l'empire mongol.
Toute cette correspondance, comme l'observe justement Mosheim a, montre les progrès que le christianisme faisait parmi les Tartares, grâce à la bienveillante protection dont Argoun entourait les ministres de cette religion.
Le prince Saron, dont il est question dans la lettre à Ourouk-Khatoun, paraît avoir été considéré par le pape comme un fils d'Argoun. Raschid, cependant, ne nous donne aucun nom semblable. Les quatre fils d'Argoun qu'il mentionne sont Cazan, Yeschou Timour, Oldjaïtou et Khataï Oghoul :!. S'agirait-il d'un enfant mort en bas âge? ou du prince Saroudji, beâu-frère d'Argoun? Je ne sais.
La lettre à Saron était conçue dans des termes identiques à celle adressée au prince Cassian, nom sous lequel on reconnaît sans peine Cazan, fils aîné d'Argoun, né de Kutlak Ikadji, neuvième femme de ce prince.
Nicolas IV exhorte Cazan à embrasser la foi chrétienne dont, il lui expose les principaux dogmes, ce qui est une nouvelle preuve que ce prince n'était pas chrétien '; il 1<> remercie de sa bienveillance envers les chrétiens, lui demande de la leur continuer et recommande spécialement à ses bontés les deux frères Guillaume et Matthieu.
Voici cette lettre ,; :