EXTRAIT DES ARCHIVES DE L’ÉGLISE DE BOULOGNE
Lettre du B. Jean de Commines, évesque de Théroüenne, touchant r ancien siège épiscopal de l'église de Boulogne.
i&GO Joannes , Dei gratia Morinorum episcopus , omnibus in Christo renatis , præscnUbus et futaris notum fleri volo , quod ecclesia Beatæ Mariæ, quæ in urbe Bolonia sita est , sedes episcopalis et ecclesia catbedralis ab antiquis temporibus posita est : huic autem ecclesiæ de tota civitate et de tota parochia decimæ et oblationes, et omnia jura ecclesiasticæ instilutionis , antiqua observatione , persolvuntur. Quia vero ecclesia B. Vulmari , quæ intra muros Boloniæ sita est, ut in ca secundum regulam Beali Augustini communiter vivant fratres, ac Domino deserviant, a venerabili comité Eustachio et matre ejus Ida , et uxore ejus Maria condita est ; ego quoque pro amore Dei, et fructu impensæ societalis et canonicæ prædictæ matris eoelesiæ, fratribus in ecclesia Sancti Vulmari servienübus, canonicis videlicet solis, et non aliis, sepeliendis cœmeterium suum habere concedimus. In tempore vero necessitatis, canonici Sancti Vulmari aprædicta B. Mariæ ecclesia, sibi solis, elnon aliis , oleum infirmorum accipiant. Statutis autem diebus, solemnes processiones prædictæ malri ecclesiæ alias personaliter persolvant , videlicet in die Palmarum a canonicis B. Mariæ palmas accipiant, et cum eis Processionis solemnia peragant, eodem modo in Litaniâ majore, et in diebus Rogationum , et in aliis cæteris diebus , quibus cum populo civitatis ad implorandam divinam gratiam, necessitate ingruente,prædictæ matris ecclesiæ canonici processerint. Interdicimus autem nealiquis in ecclesia Sancti Vulmari baptiset, nec aliquis in ea communicet, nisi ejusdem ecclesiæ canonicos. In p u rificatione vero B. Mariæ, candelæ in ea non benedicantur ,
PBRÜVES.
aut suspiciantur, nisi canonicorum cjusdcm ecclesiæ. In die absolutionis > nemo in ea , nisi ejusdem ecclesiæ canonicus, absolvatur. In Pascha, Pentecoste et in Natali Domini nemo ibi ad oblationem , vel ad communionem recipiatur , nisi canonicus ejusdem ecclesiæ. In ccclosia Sancti Yulmari , parochialis missa nullatenus celcbretur, nec propter hoc in ea nullatenus campana pulsetur. Interdicimus etiam omnino ne canonici Sancti Yulmari quicquameorum præsumant.quæ prcdiclæ matri ecclesiæ, sive ejusdem ecclesiæ canonicis , quoquomodo pertinent, præter ea quæ supra concessimus. Hoc autem in presentia clericorum nostrorum et illustrium virorum tradimus, et super anathemate consigna mus. Actum in Bolonia, anno Incarnationis Dorainicæ 1113.
Sentence de l'officialité de Théroüenne , touchant le* prérogative * de l’églite de Boulogne.
(^fficialis Morinensis decano nostro Christianitatis oppidi Boloniensis , scu ejus locum tenenti . presbileris omnibus , curatis , capcllanis et notariis nostris ac eorum singulis , ad quos præsentes bæ nostræ pervenerint, salutem in Domino. Pro parte Hugonis de Holleville procuratoris , seu syndici ( cligiosorum virorum abbatis et Convcntns Reatæ Mariæ Boloniensis, gravem querelam recepimus continentem.Quod licet ccclesia B. Mariæ Boloniensis, in qua ab antiquo s! des episcopalis et ecclcsia cathedralis posita existit , et quæ ex primæva sua fundatione , pluribus privilegiis , autboritatibus, præerainentiis et juribus dotata est, tanquam patrona et mater ccclesia omnium aliarum ecclesiarum dicli oppidi et suburbiorum ejus, totum jus parochiale ibidem tiabere dicatur, non solum in dccimis et oblationibus percipiendis , verum etiam in funeralibus mortuorum , ac pro ipsis campanarum pulsalione, benedielionibus nubentium, sacramentorum collatione, et omnium aliorum, quæ jura, nutboritatem , utilitatem et commodum juris parochialis ,
PREUVES.'
tangcre videntur , et concernere , nullaquc sit attributs facultés aut aulhoritas ecclesiæ Sancti Vulmari quæ intra muros Boloniæ, mêlas diclæ matris ecclesiæ parochialis, sita est , de prædictis juribus parocbialibus, cognoscendis , disponcndis et ordinandis, quin imo , abbas et conventus dictæ ecclesiæ Sancti Vulmari, in bis omnibus , præfatæ matri ecclesiæ Beatæ Mariæ , ex sua prima institutione , per piæ recordationis Joannem quondara Morinensera episcopum ipsis concessa, subjiciantur, etc. Ilinc est , quod nos volentes dictam ecclesiam B. Mariæ in suis præallegatis juribus, authoritabus, præeminentiis et privilegiis inviolabiliter fovere, et audaciam ac abusum in iis quæ conccrnunt jura prædicta corrigere cupientes , vobis supra dictis omnibus et vestrum cuilibet , in virtute sanctæ.obedientiæ districtè præcipientes mandamus quatenus ex parte nostra moneatis abbatem Sancti Vulmari, etc. Sub pœnis suspcnsionis a divinis et excommunicationis quam in eos et eorum qucmlibet in his scriptis fecimus, si non fecerint qnod mandamus. Datum Morini , sub sigillo curiæ Morincnsis , anno Domini 1501, feria secunda ante festum B. Mariæ Magdalenæ.
Ex vetutto legendario capituli Bolonientit de relatione cap itis S. Maximi episeopi , ex ecclesia Bolon. ad Tarrn nensetn. anno 1134.
^cclesia Beatæ Mariæ Bolon. ante 30. circiter annos, A Sanctâ Ittâ, seu Idà, maire Godefridi Bulloni comitis Boloniensis , et primi Jcrosolymorum regis cbristiani , construcla fuerat , et plurimis reliquis sanclis , e Syria et Paleslina , ab codera Godefrido, et Balduino ejus fratrc , transmissis , instructa et ornata.
PREUVES
Extrait des archives de l’église collégiale de Lent en Artois , rapporté par Oliv. Vredius, entre les preuves de la généalogie des comtes de Flandres , Tome 1 . tab. 7. p. 230.
^obertüs, cornes Atrcbatensis , omnibus salutem. Tenet et récitât modcrnorum posteritas qualiter olim Hierosolymorum rex Godefridusde Bullon, dux Brabantiæ , Domious de Lens in Artesio, et cornes de Bolonia supra mare , suas B. Mariæ Lensensis et Boloniensis ecclesias, quadam prærogativa specialis amoris , pretiosis ditavit reliquiis , etc. Quamobrem nobis et uxori nostræ Mathiidi visum dignum fore , ut lam sanctæ reliquiæ araplius non laterent sub modio , sed super candelabrum ponerentur , etc. Datum 1247. mense Novemb.
Extrait d’une charte insérée au livre rouge du chapitre de ladite église de Lens.
*’a» 1247 , il plut à tres-excellent et catholique prince de cette terre Robert, comte d’Artois , et Ires-noble dame sa loyale épouse, que grande quantité de saintes reliques, lesquelles tres-chrestien Roy Godefroy de Boüillon, jadis Roy de Jérusalem, duc de Brabant, sire de Lens en Artois, et comte de Boulogne-sur-mer, avait acquises en la sainte terre d’outre-mer , et envoyées ensemble avec autres , à départir également aux deux églises Nostre-Rame Sainte Marie , c’est à sçavoir de Lens et de Boulogne , fussent manifestées , etc.
PREUVES
BULLES D’JNNOCENT 111 ET DE CLÉMENT IV POUR . L’ABBAYE DE NOTRE-DAME DE BOULOGNE.
Ex antiquo carlulario ecclcsiœ Bcatœ Maria Bolonien$it.
^nnocentids III, scrvus servorura Dei, dileclis filiis Ricario abbati et conventui Bealæ Mariæ in Bolonia , lam præsenlibus quain futuris regularem vilain professis , salutcm , et apostolicam benedic. l’iæ poslulatio voluntalis effectu dcbet prosequente expleri, ut et devotionis sinceritas laudabilitcr enitcscat, et utilitas postulatæ vires indubitantcr assumât , ca proptcr , dilecli in Domino filii , vestris justis postulationibus clementer annuimus, et præfatam ecclesiam sanctæ Dei genitriçis et Virginis Mariæ Bolonicnsis in qua divino eslis mancipati obscquio , ad cxcmplar felicis rccordationis Ilonorii papæ secundi , prædecessoris nostri , sub Beati Pétri et noslra protectione suscipimus et præsentis scripti privilegio communimus ; in primis si quidem statuentes , ut ordo canonicus , qui secundum Deum et Beati Augustini regulam in eodem locoinstitutus esse dignoscilur, perpeluis ibidem temporibus inviolabilité!- observetur. Præterea quascumque possessiones, quæcumquc bonacadcm ecclesia in præsentiarum juste et canonice possideat in fulurum concessione ponlificum, largitione regum vel principum, oblationc fiddiom, vel aliis justis modis , præstante Domino , poterit adipisci , firma vobis , vestrisque successoribus et illibata permaneant , in quibus hæc propriis duximus exprimenda vocabulis : locum ipsum, in quo ipsa ecclesia sita est cura omnibus pcrtinentiis suis, terris , vineis, pratis, pascuis, et pasturis, silvis, aquis et molcndinis, piscationibus , villis , ecclesiis, domibus, bospitibus, comitatibus, familiis, advocationibus, cunclisque suis mobilibus et immobilibus , cultis vel incultis, totam parochiam eivitatis Boloniæ , et parocbilia jura , et quæ contiuenlur
PHEUVES.
io subditls lntra muros ejusdem clvltatis, eccleslam Sancti Joannls Baptistæ , extra muros , eccleslam Sancti Martini , cum decimis et appenditiis suis , la eadem parochia capcllam Lcprosorum , capellam Sancti Pétri in burgo , capellam Sancti Nicolai in burgo extra muros , et capellam hospitalis Sanctæ Catharinæ inlra muros, etc. terras et mansuras ex dono comitisEustachiiecclesiæ vestræ colla tas, etc. auctoritate, apostolica vobis et eidem ecclcsiæ conflrmamus, etc. Datum Anagniæ, decimo calendas Junii, Indict. undecima, anno i207, pontiflcatus nostri undecimo.
episcopus, dilectis filiis abbati etconventui ecclesiæ Sanctæ Mariæ in Bolonia, etc. Ad exemplar prædecessorum nostrorum Honorii H. et Innocentii III. præfatam ecclesiam Sanctæ Dci genitricis et Virginia Mariæ Boloniensis sub B. Pétri et nostra proteclione suscipimus , et præsentis scripti privilegio communimus, etc. Terras etiam et mansuras ex dono comitis Eustachii ecclesiæ vestræ collatas , item quatuor capellanias perpétuas , quarum très in raonaslerio vestro , et quarlam in hospitali Boloniensi quondam Mathiidis comitissa Boloniensis instituit intuitu pietatis, cum annuis redditibus , quos ipsa ad opus capellanorum deservientium in eisdem concessit, scilicet singulis capellanis 96 , raserias avenæ ad mensuram de Merck ; quadraginta arpenta foresta in una petia , prout se babet tracheia et laia facta ibidem , vobis ab eadem comitissa coliata , annuos redditus 25. libras Flandrenses , quos percipitis, in locis, qui de Achensam et de Gravelinghes vulgariter uominantur ; et octo libras ejusdem monctæ , quas in eodem loco de Achensam annuatim habetis ; ecclesiam de Vuarchainfridi cum omnibus pertinenliis suis ; redditus 25. librarum Parisiensium, quos de vice-comitatu Boloniæ recipitis annuatim; unum vicumsitum in Bolonia juxta portam de la Gaïole , et juxta infirmariam et muros monas-
PBUUVE3.
teril supradicti cum omnibus pertioentiis suis ; ln tenemento Gualterii castellani de Rollers ducentos sexdecim hodios avenæ, et duas partes unius hodii , admodum , quo ibidem hodium comitis appellatur ; usum ad incidendum in foresta comilis Boloniensis ligna, videlicet duas quadrigas lignorum de dicta foresta diebus singulis capiendas , et quidquid juris in Morinensi diœcesi ecclesia vestra noscitur obtinere authoritate apostolica, vobis et eidem erclcsiœ conflrmamus, etc. Datum Viterbii, anno 1268. **
ETABLISSEMENT DE L’EGLISE ET CONFRÉRIE DE NOTRE-DAME DE BOÜLOGNE-SUR-SEINE.
Extrait des charte s et titres communiquez par les maistres et administrateurs de ladite confrérie.
^uilippus , Del gratia Francorum et Navarræ Rcx , nolum facimus vestris præsentibus et futuris, etc. Nos, itaque dilectis civibus nostris Parisiensibus et aliis , qui devotæ mentis aciem, causa peregrinalionis, aut alias, adecclesiam gloriosissimæ Yirginis Mariæ de Bolonia supra maredirigentes, ob Dei laudem ac ipsius Yirginis gloriosæ honorera, quamdam ecclcsiam in villa de Menus propc Sanction Clodoaldum construi facere et ibidem instituere et disponere confratriam inter ipsos proponunt , per prœsentes concediraus , quantum ad nos pcrtinct, ut ipsi dictam ecclcsiam fundare in villa cadem et confratriam ibidem instituere : et cum habucrint super aliquibus, quæ suarum salutem animarum prospexcrint , agerc vel tractarc, ob reverentiam prædictæ gloriosæ Yirginis, in dicta villa, aut in alio loeo Parisicnsi, convenire possint, ut confratrcs ipsi sibi snbvenire sludeant auxiliis opporlunis , et sic ex bonis operibus cbaritalis fraternæ splcndcanl apud Deum et hommes : quo c^cteri , pios actus eomm considérantes , glorificent Patrcm
PREUVES
suum cœlestem , et ad consimilium operura executionem propentius animentur.Volumus tamen, quod quotiescunque in-simul voluerint convenire , quod præpositus Parisiensis , aut deputatus ab eo, pro omni evitando scandalo , ipsorum congregationi praisens intersit. Quod ut Grmum et stabile permaneat iu futurum præsentibus liUeris nostrum fecimus apponi sigillum. Actum apud Vivarium in Pria, anno Domini 1319 ; mense Februarii. Signé sur le reply , Per Dominum Regem , ad relationem confessons J. De Templo , et scellé de cire verte , sur lacs de soye verte et rouge.
nomine sanctæ et individuæ Trinilatis , Amen. Omnibus hæc visuris , soror Joanna de llepentino , roonasterii Montis-Martyrum propc Parisios humilis abbatissa, totusque ejusdem loci conventus, salulem,etc. Nos, justæ subditorum nostrorum supplicationi annuentes, volontés per nos diviuum cnltum augmentari,ut gratiam Dei et gloriosæ VirginisMatris possimus impetrare , ad preces dilcclorum nostrorum magistri Gerardi de Cruce sigillefri Casteleti Parisiensis , et Joaonis ejus fratris et amicorum suorum primorum dictae ecclesiæ in villa de Menus fundatorum ac confratrum confratriæ B. Mariæ de Bolonia supra mare, qui intendunt ibidem dictam ecclesiam fundare , Domino prospérante , istud sanctum propositum ralificamus , laudamus et quantum ad nos perlinet, authoritate præsentium confîrmamus ; volentes et concedentes eis , ut in loco illo in quo eapella lignca apud dictam villam de Menus , quam ex nunc Boloniam supra Sequanam ad honorem B. Mariæ Virginis de cætero volumus appellari , jam elevataest ad celebrandum, ibidem dicta ecclesia parocbialis construi et ædiücari valeat, ibidem perpetuis futuris temporibus remansura. Damus insuper omnibus dictam villam de Menus , quam ex nunc Boloniam supra Sequanam appellamus , ut est dictum , in babitanlibus, tenore præsentium , potestatem et licentiam specialem , dictam capellam perficiendi , et opus ipsius
PBEl'VES.
consummandi , et post modum dictam ecclesiam ibidem etiam construendi , in quantum nos tangit, dictam placcam ex nunc et perpetuo admortisantcs libéré nostro et successorum nostrorum et dicti monasterii nos tri nom ine , adopus ædificationis et constructionis dictæ ecclesiæ, absquc eo quod ibidem, ncque in dicta ecclesia, cum ædificalafucrit, ctejus presbyterio contento intra limites dictæ placeæ, possimusde cætero aliquid reclamare.Et promitlimus bona fide nos contra premissa de cætero non facere vel venire. Datum et actura sub sigillis nostris, in pleno nostro capilulo, anno Domini 1320. die dominica postfestum Ascensionis ejusdem. Scellé des deux sceaux du monastère de Montmartre.
vJjjAROLüS.Dci gratta Franciæ et NavarræRes,notumfacimus universis tam præsentibus quam futuris, quod nos ad supplicationcm non nullorum civium Parisiensium confratrium confratriæ B. Mariæ Boloniensis , alTerentium quod ipsi in lionorem dictæ gloriosissimæ Yirginis quamdam ecclesiam parocbialem apud Menus , prope Longum- Carnpum , inte r SanctumClodoaldum et Nemus, construi fecerant, certis causis rationabilibus ad hoc inducti , concedimus de speciali gratia.per præsentes.obnostræ parentumquc ac gcrmanorum quondam nostrorum Ludovici et Pbilippi, Franciæ rcgum, remedium animarum, quod dicti contraires , pro dotationc dictæ ecclesiæ, et ad opus ejusdem, trigenta librasParisicnses annui et perpetui redditus in censivis seu allaudiis nostris aut subditorum nostrorum , vel in aliis , non tamen feodalibus, possint acquirere, etc.absque præsentatione financiæ cujuscunquc; quod utratum etstabile pcrmancat in futurum præsentibus lilteris nostrum fecimusapponi sigillum. Actum apud Calceyam de Gommer, anno Domini 1320, mensc Maii. Signé sur le rcply , per Dominum Regem ad relalionem Domini Drocq.ms de Roya, Ibays, et scellé de cire verte.
PBEÜVES.
v£Jlemehs episcopus, etc. ad perpetuam rci memoriam, bis quæ pro divini cultus augmenta, et maxime ad B. Mari» Virginis Matris gloriam et houorem pie et laudabiliter facta sunt , ut illibata persistant, firmitatem libeuter adjicimus, etc. Certe pro parte dilectorum ûliorum rectoris parochialis ecclesiæ B. Mari» de Bolonia , alias de Menus Parisiensis diœcesis, et confratrum coufratriæ in honorem ejusdem B. Mariæ Virginis in eademecclesia institut», nobis postulatio exhibita continebat, quod olim Fulco, episcopus Parisiensis, nonnullas compositiones inter reclorem ipsius ecclesiæ, quæ tuncdenovo ædiûcata fuerat, et ipsos confratres, etc. Nos igitur ista statuts grata habentes, prout in instrumenta publico, ipsius episcopisigillo muuito habentur, conflrmaraus; cujus ténor hic est. In nomine Dornini , Amen. Universis præsentcs litteras inspccturis, Fulco, Dei gratis episcopus Parisiensis , salutem , etc. Ad supplicationem dilectorum
tiliorum confratrum novæ ecclesiæ B. Mariæ de Bolonia ,
alias de Menus, prope sanctum Clodoaldum , villam nostræ diœcesis dudum in parochialem ecclesiam, in honorem Dei et B. Mariæ Virginis matris ejus erectæ, ubi per ipsam Dei genitricem , milita de die in diem panduntur miracula , et in ipsam ecclesiam Deo dévolus affluit populus, et de bonis sibi a Deo collatis mullas oblationes , legata et aiia pia donaria , felici proposito, per Dei gratiam, largiuntur ; in tantum ut de die in diem facultatesetbona augentur ibidem, cultus augmentatur divinus, et speratur verisimiliter aiiquas capellas perpétuas in ibi posse fundari , etc. Et licet ipsius ecclesiæ et status ejus ordinatio per prædecessores nostros aliquando incepta fuerit, multa tamen restabant agenda, etc. Ideo de assensu curali et quatuor gubematorum seu magistrorum dictæ confratriæ , etc. Datum anno 1335, mcnsc Martio, ponlificatus benedicti 12. 2. Nulli ergo bominum liceat hanc paginant confirmationis infringere, etc. Datum Avenioni f>. Id. Maii, pontificatus nostri anno II.
PKEUVB8.
^es generaux Conseillers, sur le fait des aydes ordonnez pour la guerre , au grenetier du grenier à sel étably do par le Roy nostre Syre à Paris , salut. Nous vous mandons , de par le Roy nostredit Seigneur , et de par nous , que aux maistres et gouverneurs des confrères et pèlerins do Noslre- Damo de Boulogne sur la mer , vous bailliez et délivriez deux septiers de sel sans gabelle, pour la dépense de ladito confrairie, qui sera à Saint Jacques de l'hospital en la grande rue S. Denis , le dimanche d’apres la my Aoust, etc. Donné à Paris, sous nostre seing, le 31. jour de Juillet 1403.
Dévotion des Hois de Franco et autres Princes et Seigneurs envers Notre-Dame de Boulogne-surmer.
Extrait de la Chambre de» Compte» du Roy. à Lille en Flandre».
^Uous Mehaut, Comtesse d’Artois et de Boulogne, et Dame de Salins , à tous ceux qui ces présentes lellrcs verront et oyront , salut. Commo tres-excellent Prince Monseigneur Philippes, par la grâce de Dieu Roy de France, ait donné et assigné pour Dieu et en aumône à Religieux hommes, l’Abbé et le convent de Nostre-Dame de Boulogne sur la mer , la terre et les rentes toutes , que Messire Mahieu de Varanes Chevalier , avoit à la terre de Saint-Omer Glise , et en la terre de Guisnes, au jour que ly Roy Monseigneur dessusdit les acquit dudit Chevalier , jusques à l’estimation de neuf vingt livrées de terre, et ly dit Monseigneur ly Roy nous ait prié et requis par ses lettres ouvertes que Nous, les terres et les rentes devant dites, qui mouvent tant de nos fiefs , comme de nos arriere-fiefs , veuillons amortir , et à l’acquestect assignation d’icelle , nous veuillons assentir, et les approuver par nos lettres ; Nous, à laqueste et l’assignation de toute la lerre et rente dessusdits, qui furent
PREUVE»
dudit chevalier, jusques à l’estimation de neuf- vingt livrées de terre , si comme dessus est expresse , nous assenions, les approuvons et confirmons , et toutes icelles terres et rentes admortissons , sauf nostre droit , la garde et la souveraineté esdites choses , et le droit d’autruy. Et est à sçavoir , que pour cet admortissement ly Roy Monseigneur dessusdit nous ait tenu , et a promis d’admortir , autant de terre à nostre requestc , quand nous l’aurons acquis en ses fiefs , ou en ses arrierc-fiefs. En témoin desquelles choses, et pource qu'à toujours elles demeurent fermes et stables , nous avons baillé ausdits Religieux ces lettres scellées de notre Scel. Fait en l’an 1310. le 22. jour du mois de Décembre.
Extrait de l’histoire et chronique de J. Froissart. tous fan 1360. vol. 1. Chap. 213.
Roy de France (Jean,/ partit de Calais, et tous ceux de son costé , qui partir s’en dévoient : et se mit le Roy de France tout à pied , pour venir en pèlerinage à Nostre- Darae de Boulogne , et luy fyrent compagnie le Prince de Galles et ses deux frères , c’est à sçavoir Messire Lyonet et Messire Aimon;ct ainsi vinrent tous à pied devant disner jusques à Boulogne , où ils furent receus à grand’joye ; et là estait le duc de Normandie qui les attendait. Si vinrent les dessusdits Seigneurs tous à pied en l’eglise de Nostre-Dame de Boulogne , et firent leurs offrandes moult dévotement. Puis tournoyèrent par l’abbaye de laiens, qui estait appareillée, pour le Roy recevoir et les enfants d’Angleterre.
Extrait des registres de la Chambre des Comptes de Paris.
tjgAROLUS, Regis Francorum primogenitus, regnum Rogens, Dux Normannus , Delphinusque Viennensis, etc. Gloriosa Dei genilrix Virgo Maria , per quam ipse Deus tôt miracula
Digilized by Goûgle
PREUVES. 333
adejuslaudem operatur in diversismundipartibus, præcipue in regno Franciœ, ac inler cætera loea Boloniæ supra marc, in ecclcsia ad ejus lionorem ibi dcdicala , quod ob hoc ad eam concursus populorum omnium confluit incessanter. Cum igitur nos ibidem devotionis causa accessimus , et de servitio divino , et specialiler quod circa raissarum celebrationem quotidie agebatur , diligenter inquiri fecissemus , et per solertem inquisilionem reperissemus, quod in eo loco quo imago Virginis gloriosæ stabat erecta , et in quo specialiter Cunt quotidie innumerabiiia miracula ipsius Virginis precibus et intercessione,nullum spéciale altare erat erectum seu fundatum , nec alicujus dotis privilegio munitum , per incuriam aut loci paupertatem; ex quo sumus ingenti gaudio commoti , crcdentes sic fuisse factum , et fundationem ac dotationem dicti altaris ab ipsis nobis fuisse specialiter rcservalas, ut locus in quo tôt et tanta miracula fiebant, ad laudera Virginis gloriosæ , regali munificentia dotaretur ; quapropter nos præmissorum devotione commoti , optantes per hoc ipsi J)eo, de suis beneficiis nobis licet indignis mullipliciter impensis, per interventum gloriosæ Virginis Mariæ Matris ejusgratias reddere, et ut etiam propiliores ipsos circa nos et noslros habeamus in futurum ; altare prædiclum ad lionorem tolius sanctæ Trinitatis ac gloriosissimæ præfalæ Dci genitricis ereximus , ipsumque per reverendum in Cbristo patrem archiepiscopum Rhemensem , in præsentia dilcctissimorum comitum Andegavensis , I'ictaviensis , et Philippi Franciæ fratrum nostrorum, et ac plurium personarum tam religiosarum quam sæcularium nostris precibus devote extilit consécration , ac in modum qui sequitur , ordinavimus supradictum altare et ante ipsum diviiras laudes decantari , ac missarum solcmnia perpeluis temporibus perpétué celebrari. Imprimis igitur viri rcligiosi abbas et convcntus dictæ ccclesiæ , qualibet die sabbati, ac eorum successores,
OBECVES.
hors pulsalionis primas , in dicta ecclesia, congregalo toto eonventu , prout in festis annualibus est fieri consuetum, unam missamdo beata etgloriosa Virgine Maria cum nota, in qua diaconus, subdiaconus, præcentor et succentor in babitu interet honesto intererunt, humiliter et devote celebrabunt ; cujns primæ pulsatio usque adexitum dictæ missæ continue' perdurabit ; cætcris vero singulis diebus dicta missa , cum nota , ad dictum al tare in aurora, antequam alia missa, in eadem ecclesia celebretur, excepto tamen die Nativitatis Dominicæ, tribusque diebus anteResurrectionèm Dominicam, ut est fieri consuetum, non antem conventualis, nec cum personis supra scriptis , sed quatuor clericis in superpellicis , et in habitu deccnti , præsentibus ad minus psallentibusque cum aliis, celebrabitur in futurum, in quarum qualibet, cum collecta principali , dictæ missæ sub uno, per omnia , collecta incipicns , quæsumus omnipotens Deus, pro Domino nostro, nobisquo ac nostris succesSoribus et libefis pronuntiabitur et dicetur. Eruntque duæ formulæ sive scamna ad sedendum, ex utroque latere altaris memorati , et insuper vesperis cujuslibet diei canlalis per eosdem religiosos , ut moris est fierûapud ipsos, statim an* tequam ad actus divertant extraneos, unam antiphonam de Beata Maria secundum qualitatem temporis magis congruentem, cum collecta, adjuncta collecta supradicta, sub uno per omnia, antealtare supradictum,cantare quotidie tenebuntnr. In quinque vero solemnitatibus Virginis gloriosæ , ultra missam superius ordinatam, majorem missam dictæ ecclesiæ præfati religiosi ad dictum al tare, dicta collecta sub uno per omnia , cum collecta principali dictæ missæ in eadem repetita , perpetuis futuris femporibus cclebrabunt , dum vero Dominus noster prædictus ingressus extiterit viam carnis univers® , cujus vitam conservct altissimûs cum prospéra dicrum longitudine féliciter, ut optamus, infra
PREUVES
oclo dics poslquam ad eorum notitiam dovenerit, ejus obsequium solemne, iuissamquc prodefunctis cum débita funeris representationc, et honesta, ac etiam onini anno die sui obitus in perpetuura , iisdem suis sumptibus et expensis peragere tenebuntur et debebunt ; nobis etiam sublatis ab bac vita , juxta divinam volunlatem , idem obsequium ut pro nostro genilore supcrius est expressum , pro nobis peragere tenebuntur pari modo , et quia arbilramur, quoniam ad receptioncm spiritualium sequi débet condigna temporalium rerauncratio , juxta dictum apostoli dicentis , qui spiritualia seminat , non est magnum si metet carnalia , et qui ad onus eligitur , repelli non débet à mercede , cum nemo cogalur suis stipendiis militare , nam et dignus est merccnarius mercede sua , prædictum allarc à nobis modo præfalo fundatum dolavimus et dotamus , de tcmporalitate ab ipso omnium rcrum creatoro nobis benigniter attributs , utreligiosi , qui modo prædicto ipsi altari præsertim deservient, de bonis etiam ipsius allaris ministerio oblatis perpetuo refici valeant et nutriri ; nam qui altari servit , de altari et vivere debet. Ut igitur præfati religiosi ad præfata et alia animosius porlentur , ac in aliis operibus charitalis quæ a modo lient in ccclesia memorata , Dominus noster prædictus nosque effici perpeluo participes valearaus et consortcs , de bonis temporalibus dicti regni in locis infra situatis et mctalis, prout a certis commissariis a nobis super hoc specialitcr deputatis relatum est , sub pretio et valore centum librarum Parisiensium annui et perpetui redditus , do expressa volunlate et consensu Domini nostri geniloris. Supra hoedotavimus dictos religiosos, abbatem et conventum , eorumque successorcs , ac ipsam ecclesiam Bcatæ Marias Boloniensis , pro dote prædicta scu nominc dotis , ad ccrtas terras arabilcs, pedagia , quidagia, foragia, mcrcatorum atque piscatorum jura, et droituras,aquositates, terragia , ccnsus et redditus , prout inferius ad dictorum coromissariorum relationcm in dubiam, clarius dcscribuntur
PREUVES
in territorio et in métis villæ de Stapulis assignando, ac in augmentationem suorum redditum, de consensu quo supra , cisdem charilative concedendo, ab eisdem eorumque succès, soribus ex nuncin perpetuum tenenda, percipienda, levanda et habenda , cum omnibus proventibus et fructibus provenientibus ex iisdem pacifice et quiete. Volontés et expresse concedentes, quod ca omnia et singula, cessante omni impedimento cujuscunque et excluso , iidem religiosi ac eorum successores leneant, possideant et complcctantur, tanquam sua propria ac légitimé acquisita, absque coactione vendendi, alienandi , distrahendi , aut extra manum ponendi quovis modo „ seu præstandi propter hoc Domino nostro , nobis seu noslris successoribus Gnanciam qualemcunque , salvatamen superioritate, gardia, et resorto, quas et quæ eidem Domino nostro suisque successoribus in perpetuum in prædiclis retinemus. Asseruerunt etiam nobis nostri commissarii memorati antedicta declarando, quod Dominus noster prædiclus in locis et territorio de Stapulis obtinebat assignata quæ sequunlur : primo 34 jornalia terræ arabilis in mariscis situât æ quæ dicuntur mariscia Regis , octo alia jornalia terræ ad Placletes situala , alia itomm octo jornalia in Paisses , aliud jornale terræ in Markes , unum aliud jornale secus viam ducentcm de Rombbi apud Monslerolium , alia quatuor jornalia terræ arabilis Enbrayes , quatuordecim jornalia terræ apud Humessenl, duo jornalia terræ et dimidium supra Crucem de Promessent, viginti sex alia jornalia in valle Maroel , et viginti quinque alia jornalia terræ arabilis ad montem Gencsem siluata. Item sunt ibidem redditus tam in blado , avena , argento , quam anseribus etgallinis, de quorum sumnia non , uteredunt, roullum magna pro tune sunt inverti. Item est pedagium quod dieilur Regis a transeuntibus apud Sfapulas ultra aquam ; item foragium doliorum vini applicanlium ad portum dictæ villas supra mare , de quolibet scilicct dolio quatuor lotos vini. Item jura et droituræ, quæ seu quas
PREUVES
Doramus noslor habct in qualibet navi raercatorum alqua piscatorum ad eumdero porlum apphcante , quæ sunt, quod quælibet navis recipiens ibi liUus.quocuroque anni lempore et undccunque fuerit mare transfretala , pro sua sede ad oclo denarios Paris, remanet obligata, a quorum soluliono navespersonarum moram trahentium inter riverias Canchiæ et Autbyæ totaliter , ut dicitur , sunt exemptæ ; et si quis notarum navium earumdem pro corpore suæ navis, aut alius pro eadem m villa de Stapulis ignem acccpcrit sive aquam estât dicta navis pro dicta sua sede ad très solidos Paris! obligata. Item aquosilates navis cujuslibct piscatorum in dicta villa moram trahentium , quæ sunt , quod Dominus noster debet recipere plenalie et intégré semel duntaxat pisces unius piscationis , quam omni anno inter Sepluagesimam et Ascensionem Domini, prædicti facientin marepiscatores , aliis eorumdem piscationibus , quoad bæc , in omnibus sibi salvis. Item terragia plurium petiarum terræ situata in lerritorio et decimatu dictæ villæ, quæ omnia et singula bona jura ot droituras , generaliterque totam illain terram inclusive, penes Dominum nostrum suosque successores, seu aiios quoscumquecausam babentes ab eodem seu eliam habituros , nihil relenlo in eodem nisi superioritate lanlummodo, utsuperius est contcntum , quæ in lerritorio dictæ villæ de Stapulis , terra regia vulgariter nuncupatur , quan.quc relicta Ægidii d’Atin mililis defuncti cxdono possidebat,ut dicitur a longis temporibus rétro lapsis, ubicunque et in qulbuscumque liltoribus suis locis se extendat , cum omnibus spectantibus ad eamdem , prædicti religiosi eteorum successores in perpetuum ex tune realiter possidebunt et levabunt pacifice et quiete omnino et per omnia , prout tactum est desuper et expressum ) eliamsf contingatin caméra computorum Paris, aut aliter in majori valore centum tibrarum Parisiensium, dictam terram ab antiquo æstimari , quoniam si plus temporibus dudum lapsis dicta terra valuerit aut valere contigerit, in futurum , quod
PREUVES
pioptcr ipsius Virginia reverentiam et honorem non modi-
cnm a (Te clam us , onere susceplo ad quod ipsms ecelcsi® religiosi sunt astricti per nos considcrato diligenter , licet guerris perpedienlibus dicta terra in suis sit facullalibus in présent i diminuta sic quod ultra summam centum librarum Parisiensium asrendere in valorc non dicatur, circa relalioneni prædictoruin super hoc nobis faclam , ipsam tamen tcrram totam proprio noslro motu , ex ccrla screntia , et ex causa pcnes ipsos Suosque successorcs eteorum ccclesiam eum omnibus supradiclis ac-eorum pertinenliis universis ipsam volumus inlegram totaliter remancre. Et ut hæc prædicta perpetuis futuris temporibus duratura in slalu slabili perseverenl . præsenlibus littcris noslrura fccimus apponi sigillum , salvo in aliis jure nostro , ac in omnibus quolibet alieno. Actum Bolouiæ supra marc, anno Domini 1360, menso Octobris. Et sur lereplyd'uncosté, Per Dominum Régentera prœscnlibus Dominis meis archiepiscopo Uhemensi, romitibus Andegavcnsi ctstapbensi , Y. De P.arencieres , et pluribus aliis. Sig. JüUANUS. Scellé à lace de noyé verte et rouge. Et sur le mesmo rcply de l'autre costi : Registrala cum aliis consimilibus in caméra compulorum Domini nostri regis , et expedita ibidem sine (manda , quia remissa et condo’nafa per Regem, per litteras suas datas Meleduni décima die Novembris 137*. Signalas sic, par le Ro y, d’Ailly. Positas in filo litlerarum hujus lemporis. Scriptum ex deliberatione diclx camcrœ, 22 dio Novembris 137*. Sig. A. Rbyuondeti.
P1SUVES.
1282 , 16 novembre. — Beatrix, veuve de Guillaume, de Dampierre . comte de Flandres, dame de Court rai . déclare que douze personne s de ladite tille de Courtrai sont allées en pèlerinage à N.-D. de Boulogne, en réparation d’un arsin que le prévqt et les echerins de Courtrai avaient fait sur la terre de Saint-Pierre . et qu’en outre le dommage avait été réparé.
4* tous ceulx qui ces présentes letres verront ou orront , cschevin de la ville de Lille , salut. Saccnt tout que nous le XXII' jour du mois de novembre , l’an mil trois cens soixante- six , veimes unesletre scellees du scel deliaulleet noble dame ma dame Beatrix , jadis ferae A hault et noble monsigneur Willaume de Flandres , dame de Courtray , si comme il nous apparut par l’inspection et en jlrime faiche desdictes letres- saines et entières desquelles la teneur sensuit : *
Nous Beatrix , jadis femme à noble homme Guillaume , comte de Flandres , dame de Courtray, faisons savoir A tous ebiaulx qui ces nôtres présentés letres verront et orront , que douse personnes don commun do no ville de Courtray sunt allé en pelerinaige à Nostre Dame , à Iîouloingne , et ont raporté letres k’il on fait leur pèlerinage en non d’amende, pour il’occoision d’un arsin ke li prevost et li eskevin et li communs de Courtray Usent en ardant une maison sourie tiere St.-Piere , de Lille, en l’an mil deux cens quatre vins et un, et ont rcstablietrestorelle lieu et le maison bien et suffisaument et rendu tous cous , tous damages et tous despens que li doyens et li capitles de Lille ont fais pour l’occolsion dcl arsin devant dit. En tiesmoingnage de laquelle chose nous avons ces présentes letres scellées de nos scel ki furent faites l’an de I’inear<naeion notre Seigneur mil deux cens quatre vins et deux ,
PREUVES
la lundi api*» le St.-Marlin en yvier.— En tesmoing desquelles lelres avoir veues saines et entières et scellée» comme dit est , nous avons mis à cest présent trancript le srel aux causes de la dicte ville de Lille, l’an4y le jour dessus premiers dis.
( Original en parchemin. Archives du département du Nord. Fond s de Saint-Pierre de Lille.)
Extrait des registres de la marne Chambre des Comptes - de Paris.
(^AROLUS, Dei gratia Francorum Rex, notum facimus universis , præsenlibus et futuris, nobis pro parte dilectorum «ostrorum abbatis et conventus ecclesiæ seu monaslerii B. Mariæ Bolonicnsis extitisse expositum , quod felicis et inclytæ mémorisé charissimus Dominus et pxogenitor nos ter, cujus anima requiescat in pace , dudum in adventu suo de Calesio apud Boloniam supra mare , prefaiæ ecclesiæ redditus affectu promolus cupiens augmentare , sexaginta libras annui et perpctui redditus super emolumenlis et obvcnientibus pcdagii nostri de Nemponle , per manus receptoris Ambianensis percipiendas et liabendas annis singulis , concessit, potissime pro celebratione cujusdam missæ perpetuæ matutidalis, quæ prima quotidie in ecclesia prædicta cantatur alla voce , super altarc per nos ibidem fundatum coram effigie seu imagine Matris Dei Virginia gloriosx. Verum, traetu temporis, hujus pedagogii redditus et obvcntiones adeo tenues effecli sunt , quod jam diu est , ut quinquaginta libras Parisienses vel cjrciter , et pro tolo, valorem non excedant ; super quibus , pro refectionibus necessariis caleciarum et itinerum dicti pedagogii , sex libræ vel circe, sunt annuatim deducendæ, et maxime dicti religiosi venicnde Ambianura pro solutions dicti redditus super dicto pedagio a prefato receptore obtinenda , fatigati
PREUVES
sunt ae expensis oueralis quibus obstanlibus , ad plénum persolvl nequeunt , neque possent de redditu pr?elibato ; quæ cedunt in ordinationis et voluntalis dicti Doroiniproge- Ditoris nostri , nostræque fundationis altaris memorati detrimentum , nec non dictorum rcligiosorum præjudicium supplicatium bumilitcr de remedio gratioso sibiper nos super hoc provideri. Nos igiturprædicli Domini pro genitoris nostri laudabile propositum ac sinceræ devolionis affectum favore prosequentes , ut ipsi religiosi serventius et libenlius divinis insistant ofliciis ; et m etiam missarum , orationum et officiorum , quæ agentur in ecclesia Boloniensi prædicta participes efGci mereamur , eornmdeiu supplicationibus præmissis attendus inclinali , dictum padagium nostrum de Nemponte , eu m juribus, pertinenliis, redditibus, emolunienlis, etobvenientibus ejusdemuniversis amortissattius , et eisdem religiosis amortisatum concessimus , donavimus , concedimus , et donamus , aqpin eosderu siicce ssoresque suos peiiitus transferlmus , et perpetuo quitarous , loco dictarum sexaginta librarum annui redditus , cujuscunque valons aut prætii dictum pedagium sit , aut perveniat in fiiturum ; et ex uberiori , totas ünancias nobis ocrasione , amortisationis , et concessionis hujusmodi , aut alias quovis modo pro præmissis débitas, ramittimus eisdem, et quitamus total iter , per præsentes , ex ceria scientia , authoritate nostra regia, et nostræ plenitudine potestalis, constitutionibus , ordinationibus , statutis , revocationibus , manda tis , seu defensiombus factis aut faciendis nonobstantibus quibuscunque. Dilectis et fidelibus gentibus computorum nostrorum Rarisiensium, nec non Balivo, et receptori nostro Ambianensi, cæterisqun justitiariis et officiariis nostris præSentibus et futuris , et eorum cuilibet , ut ad eum pertinuerit , vel loca tenentibus eorumdem , dantes , tenore præsentiuro, in mandalis , quatenus dictos religiosoa, et eornm sucçessores- in perpetuum , coneessione , dono, et et quitatione nostra uti et gaudere pacifies faciant et quitent.
preuves.
absqiie aliqua exactione flnanciaî pro prædictis , pro nobi« aut successoribus nostris, ab iisdem petenda vellevanda; ipsos in coutrarium de cætero nutlateuus perturbandos impedientcs, Yel molestantes, aut perlurbari , impediri seu molestari à quoquam quomodolibet permittentes. Quod , ut firmum ac stabile pepetuo pertnaneat , presentibus litteris nostrum fecimus apponi sigillum, salvo in aliis jure nostro, et in omnibus quolibet alieno. Datum apud Cricolium, anno Pomini 1364, mensc Novcmbris. Supfer plicam in latere dcxtro seriptum est : per regem , Juliauus. Et in latere sinislro : expcdiia perCamcram , sine quacunque flnancia , ex deliberatione Pominorum , die 24 Aprilis 1374, post Pascha. Sic signatum à P kymondeti y Et scellé en cire verte, oisest empreinte la figure du Roy.
Extrait d’pn ancien Carlulaire.reposant dans la Chambre des comptes du Roy à Lille en Flandres , folio <mtepenulltmo, ce qui s’ensuit. » . ‘
Ly Eglise de Nostre-Dame de Boulogne.
^j|os Margarita 1 Flandriæ et Haynonniæ comilissa , notum facimus universis quod nos litteras bonæ mémorisé Ferrandi, Flandriæ et Ilaynnoniæ quondam comitis, et charissimæ Pominæ sororis nostræ.piai recordationis Johannæ, quondam Flandriæ et Ilaynnoniæ comitissæ , uxoris ejus , sigillis eornm sigillatas, vitio et suspicione carentes vidimus in hæc verba. Ferrandus, Flandriæ cl Haynonniæ cornes, et Johânna, Flandriæ et Haycnoniæ comilissa , universis présentés litteras inspectons, in Pomino salulern. Cniversitati veslræ præsentibus innotescat, quod nos divinæ intuitu piélatis , propter noslrarum antecessorum et successorum remedium animarum , eccleske bealæ Markc de Bolonia eoneesSimus et dedimus liberalMer et bénigne octo libras
SM
PREUVES
Flandriæ abnis singulis , de censu nostro et suceessorum Dostrorum apud Gravolinghes capicmlas ; de quitus in pane, rino et candelis in oflicio missarum ibidem celebrandarum dicta sibi debet ecclesia in perpeluum providere. Quod ut perpetui roboris obtineat firmitatem , prescnlem paginam sigiilorum noslrorum muninibus duximus roborandam. Batura apud Gandavum, feria quinta post nativitatem Bcati Joannis JBaptistæ, anno Domini millesimo ducentesimo vigesimo oçtavo. Nos vero Margarita comitissa prædicta, dictant collationem a præscriptis Ferrando et Joanna ecclesiæ -beaUc Mariæ de Bolonia faclant, sicut superius diclum est, laudamus, et approbaitfus, et tanquam terræ Domina conlirmamus; prseterea nos et Guido filius noster carissimus cornes Flan<driæ , participationem omnium bonorum quæ fiunt et de cælero lient in. prædicta ecclesia consequi cupientes , pro sainte animarum uoslrarum prædecessorum et successorum noslrorum , constiiuimus in præfata ecclesia duos cereos , quemlibet cer.eum de una libra ceræ , coram gacro-sandtis dictæ ecclesiæ reliquiis, die ac nocte assidue arsuros, et in perpeluum duraturos; pro quibus duobps ccreis in prædicta ecclesia, prout dictura est, arsuris, dedimus et concessirous prelibatæ ecclesiæ in eleemosynam perpétuant viginli et quinque libras annui redditus Flandriæ nionetæ capiendâg et recipieadas singulis annis in perpeluum ad acccnsam nostram de G'ravclinglies, in feslo Beati Rcmigii in capile octobris.cum prædictis oclo libris quos ibidem dicia ecclesia recipere consuevit ex coilatione F. et J. prscdictorum prædecessorum nostrorum , proul in eorum lilteris , quarum ténor superius est expressus, et quas nobis reddidit dicia ecclesia , plenius continetur, mandantes et percipientcs districte receplori accensæ noslræde Gravelinghcs quicumqUe pro tempore fucrit , ut dictas viginti quinque libras ex collatione nostra et dicti filii nostri G.,coraitis Flandriæ, etocte libras ejusdem monelæ ex coilatione prædictorum jtræde-
PBF.ÜTF.S.
eessorum nostroruœ, annis singttlis die-to termino , eeft» nuntio dictæ ecclesiæ Bealæ Mariæ de Bolonia litteras abbatis , vel ecclesiæ predie tæ patentes deferenli , quibu» suimnæ contineantur prædiclæ, de quibus per ipsas litteras confiteatur abbas , vel ecclesia sibi pro præsente illo anno satisfaction fuisse, sine expectatione aiterius mandati nostri, vel successorum noslrorum indilate pérsolvat. In cujus rei testimonium et perpetuam memoriaro, præsentes litteras dictæ ecclesiæ tradidimus sigilli nostri munimine conGrmalas. Ego eliam Guido , filius illustris comilissæ prediclæ , cornes Flandriæ et Namurci marchio, promilto pro me et meis succcssoribuscomitibus Flandriæ in perpetuum firmiter observare. In quorum fidem presentibus litteris sigillum meum cum sigillo charissimæ Dominas matris meæ dirai ad prædictam confirmationem apponendum. Datum anno Domini millesimo ducentesimo sexagesimo tertio, mensa octobris. * —
Collationné sür ledit ancien cartulaire original que dessus, par moi soussigné é cuyer , conseiller et historiographe ordinaire du Roy , et commis par sa Majesté à la garde et direction des Titres, Chartes et Registres , d'icelle Chambre des Comptes. A tille, le septième octobre mil six cens soixante-dix-neuf.
Sigod DENIS GODEFROID.