DE PR£DIGATI0N£ S. SATURNINI, ET DE SS. HONESTO ET FIRMINO
III. ^^ quam prœfulgida fuitdies il]a,qua Tolosam ingressus est œquidicus Apostolorum cohœres Saturninus electus Dei Pontifex, cujus in habitaculis discordiœ paratisintraveruntpedesbeati perpetuam pacem ferentes ! Cujus equidem auctoritatis fultus privilegio Occeanicœ partes regionis alligerit, ut multorum relatione didîcimus, vel etiam quibusdam scriptorum documentis comperimns, pauca de pluribus colligentes, explicare proponimus. Post Sal valons nostri Domini ad cœlos adscensum, in primordio praBdicatioiiis apostolicse Saturninus sanctœ fidei ccrtissime credulus^ Apostoli Pétri perfectus exlitit discipulus. Saturninus itaque virciarissimus, Apostolico} jussionis legatione suscepta, verbi divini semina sumens, ad prœdicaudam veritatem expetendas occeauicas suscepit partes. Cum ergo passim idolatriœ (sic) cultus, et execrandaî religionis superstitio celebris haberetur, quo amplius vigebat, acriusque frendebat gentilitatis ferocitas, illuc intrepidus et divina virtute armatus accessit^ et squalentium inculta jugerum divinae prœdicationis vomere proscindens, et quseque veritatiobvientiaexlirpandoradicitus, uberrima fidei semina dispergcns, ad Tolosam usque Cbristo du-
cente pervenit. De cujus situ loci, ne séries in immensum producta longius ab incœpto nos relrahat, vel ne penitus piœ fructn devolionis indigrs lectoris animum (fort, animus) fastidial, melius judicamus relicere, quara aliquid dignum ridiculo videamur insererp.
IV. Saturninus quidem vir inclituspontifîca1isub]imatus culmine, virtutum,et signorum frequenli pollebatefficacia, etcruditionis tam bumanœ, quam cœleslis uberlim affluebat eloquentia.Tolosœ igitur residens, menles inibi degentium oblenebratas conspiciens erroris mortiferi caligine, Evangelicae institulionis docuraentis informans, îlJnstrare satagebal incommutabilis, et œlernœ verilatis Inmine. Ipse nimirum caritatis munificentia visceribus totis incessanter affluebat, et affliclis compatiens, cum ulriusque vitœ slipendiis remédia sanitatisexbibebat.Unde factum est, ut, diifusa longe lateque mira sanclitatis ejus llagrantia, ex diversis regionum partibus frequentia populorum ad eum conûueret, quatenus ex virtutum ejus insigniis, prout singulorum expetebant incommoda, levamenaliquod plebs miseranda perciperet. Beatissimo igitur Saturnine pontifîce signum sanctss Crucis opponenle divinitus, omnes utraque infîrmitate détentes, mente, et corpore sanaLat infirmes, exhibons ilHs lavacrum sanctœ régénéra tioiiis.
V. Honestus tandem urbis Nemausentium civis venerandus et indigena, noviîatis hujus admiratione permotus, rébus, domoque postpositis, vialor strenuus Saturninum adit, et tantœ rei, quam famœ prtecurrens officium detulerat, diligenlissimus investigator fîdem adhibuit. Âdhœrens itaque sacris Âpostolicœ fidei vesligiis, clarissimi Prœsulis Saturnini factus est imitator egregius, et ab eo prœdicationis Evangelicaî documentisinstructus, sagaciter abdicato supersliliosae genlilitatis ritu, sacrœ regenerationis lavacrum percipiens, efifectus est per omnia Catholicus. Quem utique sanctitatis pollentem moribus, et ecclesiasticis devolum fréquenter insistentem cultibus, artibus etiam adprime eruditum liberaiibus, ad altiora promovendo, sacerdotal i infulaPraftsulinsignis Saturninus decoravit ; et suis obstrictum obsequiis ad prœdicandam divini verbi gratlam populis gcntiliuni, malitiœ et peccati contagione resolutis, in Hispaniam pater sauctus delegavit. Ipse autem domnus Honestus transcursis montibus, cnm Pampilonam pervenisset, et in civitate résidons ad vota persolvendum idolis primes senatorum conspexisset accedere, liberam in vocem prorumpens, deteslari cœpit execrabi-
lium hostiarum profana libamiaa, et ad nichilum, ut nichil erant assertionibas evideutissimis redigere. Asserebat enim , simulacra esse obumbrata dtemoniis, et sibi sacrificantcs quibusdam ludîficantia fallaciis, diceiis, unum Deum tantiim esse, ex quo, et par quero, et in quo subsislunt omnia; hœc vero arlificum expressa manibus nichilo minus obesse, quam prodesse vaJentia.
VI. Dura ergo Dei alhleta in populo constanter prosequeretur hœc, et hujusmodi, senalor Finnus inter senatoruui primos vir prœcipuus, rumoribus insolitis admirans obstupuit. Âcccdens itaque, et cujus professionis insignitus tilulo^ vel cujus auctoritatis fretus patrocinio, legibus Augustorum, et ccrimoniis, Deos blasphemando, contraire prœsurneret, diligenter requisivit, et eum tandem unius veri Dei cultorem esse, et gioriam Christianœ professionis coram omnibus acciamantem rcperit. Honestus prœtcrea de doctrina, vel de secta requisitus, cujusdam Satumini professus est, se esse discipulum, et ab eo,percepto regenerationis lavacro, prsedicationîs etiam suscepisse offîcium. Unde si tenebrarum errorem deserentes, fidei fervore respirando velleut incalescere, paratum se fore pollicetur, ut ostendat, cujus debeantinbœrere vestigiis,velin quem confitentes crcdere. Senator vero de Saturnino fama déférente jam plura compererat, et assertionibus Honesti daturum se facile polHcebatur, assensum siSaturninum videat, cujus se Honestus gloriabatur esse discipulum. Honestus autem, bis compertis, gratîas Deo agens gratulabalur non mediocri Jœtitia ; etqui bona bonis accumulât, Deum efQagitabat enixius, ut divini roris imbribus sua dignaretur irrigare plantaria.
VU. Saturninum tandem, quem in transalpinis fînibus virtutum opinio jam clarum reddiderat, affuturum esse repromisit, et quod spopondit, veridicus exequi non distulit. Asciscens itaque magistrum ad participauda tanta3 rcl gaudîa, nota fecit, quse gesta fuerant, et suggerendo persuasit, utsupererogandoquœ deerant, novfe frugis primitiva coliigeret. Erat enim Saturnin us veri luminis lucerna, et radius, exorlumque lumen in tenebris orrentibus {sic), Ëvangelii gratiam prœdicando, satisfaciebat omnibus se lationem postulantibus. 0 mira et stnpcnda divinœ pietalis dispensatio, quaa fidei novellœ fundamenlis Saturninum prœesse voluit velut saxum immobile, ne forte, si Honeslo tanti uegotii adscriberentur insignia, llalu elationis insurgente, fundata noviler propulsaretur fabrica!
APFENM)1CE. 415
Saturninus igiiur Ponlifexsanctissimus, dclala rei geslan nolilia, non aliqua itineris asperilale delerriliis, nullos gcnlium expavcscens incursus, intrepidus rtcr arripuif, et no plcbs silibunda de longe veniens deficeret, novi saporis propinaturus dulccdincm, quanta potuit celcntalo, feslinus occurrit. 0 caritalis virtns irifatigabilis ! 0 prwsulis exiinii beniu:nilas inœstimabilis,quam laborisnulla frangit asperitas, nec ulia gcntilium delerrcre polest impielas !
VIII. Yir ergo sanclus cum ad locum, quo tendebal, pancis diebirs evolulis, pervenisset, ut ferlnr, juxta Dianœ Icrapluin antiquissimum se ad quiescendum fatigatus appulît, ibique primitus, qufla venerabantur nichil esse indicans,œternaî vcrba vilœ crebro adveniantibus administrarc non destitit. Quid enim est vesanius quam in bis propitiaiionem Divinitatis quœrere,quibus calliginosa et fallax hominum opinio divinitatis omnipoteutiam attribuit, et manus artifîcis gloriando se fecisse asserit ? Vel quid absurdius infeliciusque esse potest, quam eos velle venerari, quos crealos ex deformi ligni, vel lapidis materia, humana, prout voluit, condidit scicnlia? Proinde sane eos informans frequentius prœdicatione salutifera edocebat, ut^ relicto idoloruni culto, in Deuni unum crederent, et fidei Christiana* veri confessores fièrent. Hujus ilaque fundamenta fîdei revelando roanifcstanSy Trinilatis prœdicabat cis mystcrium^ dicens, Unum esse Deum in Trinitate consistentem, a quo omuis creatura visibilis et invisibilis sumpserit principium. Kdisserens quoquc assertionibus stabili ratione subnixis , qualiter Unigenilus Patris archano DivinaB dispensalionis consilio ex iccorruplo Matris ulero hominem verum suscepissel, demonstrabat, atque bumanœ lapsum propaginls cum reparationc juxta praedicando reserabal.
IX. Cultores igilur idolorum, cognita veritatis relatione fidelissima, dœmoniacaî iigmenla faîsitatis abdicanles, ad sacri baptismalis foutem vivum cucurreruut, et peccatorum maculis, quibus aspersi fucrant, divinœ manu bonitalis abslergcntc, candidati carere merucrunt. Quanio ergo latius felicis famaî divulgabatur opinio, tanto novcllffî lldci puUulabat veneranda plantatio , et radicitus extirpabatur sicva genlilitalis fraiis, et delestanda superstitio. Cum enim bealus rumor plurimorum liora permovisset, et insolitum rei negolium ad civilatem pcrlulisset, populus civitatis ab beatum virum caterbalim cœpit confluere, et ab eo verb:im vila sitibundus exigere. Quibus cquidom talenli sibi commissi pecuniam fideliter erogando
disiribuil, et plebeiii, quam pitedo callidus sibi fraudulciiter assignavcrat, sui signum imprimens crtificis, creatori suo restituit. Quos enim Diabolus sub jugo peccali tyrannidis (sic) suœ cradelitalis depresscrat, his, baptismalis gratia purificati% pristinœ liber- (alis reparabat insignia. His ita perfoclis, Firmus, Fortunatus cum Faustino non obscuro nati loco, et primi senatorum, non secundi, nuntiis tandem gestœ rei excitati, cum civium nobilîoribus ad beati viri se oblulerc prœsentiam, et virtutenr ejus, ac sermones non minora esse didicere, quam fama fecerat. Ejus ergo provoluti vestigiis, torrentis eloquii Ûuenta sitientes hauriunt, et qui prias erroris cuUores extiterant sacrilegi, prsecones eifecti sunt Christ ianœ religionis gloriosissimi. Divinis enim eruditi institulionibus , et piœ matris Ecclesise aggregati filiis, sacrificiorum respuentes spurcitias, idolorum tcmpla depopulantes vastavere, lucum etiam cum anliquissimo Dianœ fano extirpantes confregere, et Deos, qubs prias mente sacrilega venerabahtur, bos manu hostili insectantes, ad quœcumque polerant excidia redigebant.
X. 0 vere sanclum Praîsûlem Saturninum, cujus iacrimis , et prccibus tantus ad Dominum rèvôcatus est populus, qui et Christi jugo subditus, et idolorum eiffectiis est vastator egregius ! Cum demum novîïB fruclus segetis, supcmœ gratiœ rore perfusus, ad altiora proficeret, et seminuin grana per locà terrarum spatiosa ubique diffunderet Saturninus Pontifex sauctissiraus, plura de spe futmra eos cohortatus, et evangelici verbi administratione Honesto SaCerdoti tradita, pôst orationem cômmuuicatam omnibus vale facto remeavit ad propria.
XI. Verum si diligens lector, a propositœ rei summa digrediens, forte quîesierit, post discessum beati Saturnini Prœsulis Firmus quid egerit? Quod exceptum est ex pluribus subsequentis operîs textus brevi sermone declarabit. Firmus equidem sicut rei secularis non infîrmus, ita in divinœ religionis cultu praîcipuus, ne divinœ fîdei status decurréntium temporum posteritate periclitaretur, divini verbi cœpit propagator exislere, lios etiam, quibus jure dominationis prœerat, cohortationibus blandis Christi jugo nitebatur subjicere. Cum Èugenia quôque conjuge fehci colligatus matrimonio, liberos genuisse Icgilur, ex quibus, ut in onmibus Deo fructus sui primitiva redderet, primogcnitum Firminum nomiue fîdei Christianœ docuraentis erudiondum Honesto tràdidit, qui prius desacri
baptismatis fonte suscipiens, eum Ghristo progenuit. Hic itaque morum Honestate magis magisque succrescens, atque in divinte professionis amore fervescens, magistri factus est auditor egregius. Nam ut postea manifeste et evidenter enituit, ea, quœ de puro fonte bauserat, sincero vase fideliter recondidit. Ërat enim ei circa ecclesiastica limina freqnens et assidua commoratio, et in prœceptis divinœ legis insatiabilis^ et infatigata meditatio, atque in persolvendis Deo laudibus devotis semper existons, se ipsum omnibus bonorum operum exbibebat exemplum. Quem utique Honestiis multo jam gravatus senio cum omni cerneret vitœ, ac morum bonestate perspicuum, paterno gratnhibatur gaudio, etper loca, qua> longo intcrjacentes spatio^ visere non poterat, ei exhortationis officia commiserat; ipse autem magistri vices exequebatur cum summa diligentia, infirmantium imbeciilitates consolidans, consoiidatos ad meliora provocans, incrediiios quosque conclusionibus ration um necessariis revincendo confutabat, et blandis prœdicationis sua} stimulis ad fidem convertendos incitabat. Talium siquidem Firminus virtulum ornatus mûtieribus, cum Deo gratificaretur, et populis, et Honestus annorum diuturnitate confectus, tanti laboris oneri succumberet, eum, cui jam divini verbi vices tradiderat, ad sacerdotii culmen sublimandum iustituit. Honorato igitur Tolosanœ ecclesia^ jam administranti sacerdotium, Firminum ordinandum transmisit, et (cpiod) fideliter poposcerat, efficaciter obtinuit. Ubi enim rei nolitia ad Honoratum delala pervenit, Ecclesise in prolis fœcunditate congaudens, Firminum veneranter exceptum magistri, dictante sententia ad Episcopatus gradum sublimando provexit. Quibus omnibus rite completis, in bis, quœ agenda eraut, diligenter erudiens^ messem monstrabat esse quam maximam, sed nullam opérariorum esse copiam. Unde ut divinœ traditionis régula stabilita firmaretur, oporteret eum multa pati pro Gbrisli nomine. Cujus enim militantis virtus inexperta coronatur, nisi qui légitime certaverit ? Ad hœc suscepta Firminus benedictionis gratia, Honesti prœceptoris sui prœsentiam expeliit, et talenti doua, quae perceperat, non reponens in sudario, ad usuram fideliter exposuit.
XII. Verum ubi regionis illius populos CbristianîB fidei jugo colla subdidisse^ et structuram alienam super fundamenta, quœ jecerat^ intellexit, non posse supercrescere, in re fore arbitrans reliquum vitfie tempus non commodare otio, plebeoi jam Deo dicatam dese-
ruit, et Aginnum, iibi atrocius gentilium fervebat impielas, ailileta Firminus adiit, et ibi cum Eustachio presbytero aliquandia non concussus aliquo gentilitatis incursu permansit. Ubi quideiu Evangelii gratia discurrente, cum fides in plerisque radiaret Calholica, adalia demigrans loca, fines expetiit Ârvennensinm, quos illustra ns indeficiente claritatis lumine, fugavit inde lenebrosam œlernîemortis caliginem.
Xni. Qui tandem cujusdam nefandi Prœsidis Valerii tyrannidem in Galliis grassari audiens in Cbristiani nominis excidium^ Belvacum civitalem Galliarum perniciter aggreditur, atque ibi verbum vitaî praîdicando publiée, plurimas persecutorum perferens insidias, in carcerem demum intruditur, unde novissime liber egrediens Ambianis felici consummatus martyrio, in pace quievisse legitur.
MARTYRIUH SANCTI SÂTURNINI.
XIV. Ceterum quoniam ad beatissimi Saturnini Prsesulis prœconium, paulo digredientes a proposito, quœdam cœptis inseraimus, nunc stilum inflectentes ad inceptse rei seriem, iter aggrediamur, quod cœpimus. Saturninus igitur Tolosanse Ecclesise prœsidens sacerdotio, magis ac magis convalescebat et confortabaturin Domino quippe cujusfîde atque virlute eorum, qui in urbe eadem colebantur, cœperunt dœmonura vaticinia cessare, fîgmenta nudari, artes detegi, omnisque eorum gentilis potentia, omnisque fallacia, Christianorum fîde crescente, decrescere. Curaque supradicto Episcopo ad Ecclesiam id temporis parvulam juxta Gapitolium, quod inter domum suam, et domum Dei erat médium, frequens iter esset, ac reditus, sancti viri prœsenliam sustinere fallax dœmonum turba non potuit; et, ut erant muta simulacra nonnuUis adumbrata fantasiis ad sacrilega obsequia, et solita cum silentio vota, cœperunt in silentio permanere.
XV. Gunctique sacrilegœ superstitionis antistites, tantœ rei novitate permoti, cœperunt inter se invicem quœrere, unde in numina sua repente venisset tantis temporibus inusitata taciturnitas?Qaisnam ita semper garrula ora clausisset, ut nec invocantium precibus
excitata, nec faso taurorum cruore, et tantis delinita hostiis, aliquod consulentibus afiferre responsum, aut irrita, aut absentia, denegarent? Audiimt a nescio qaodam religionis inimico, novam nescio quam iasurrexisse sectam superstitionisgentilitatis inimicam, quse Ghristiaua appellatur, et in Deorum suorum excidium nititur. Hajus etiam fidei esse Episcopum Saturnin um, cui crebro juxta Capitolium transitas, et a conspectu viri hujus exterrita Deorum suorum ora siluisse, nec facile posse reserari, nisi Episcopum illum mors roatura subtraheret. 0 infelix error et cœca dementia ! Audiunt, Deos suos bominem terrere, et a delubris, atque sedibus suis dœmones in transita ipsius exulare. Non solum audiunt, sed etiam intelligunt ; et bunc virum, adhortantibus idolis etiam sine prœmissa interminalionc terribili, interficere potius, quam honorare malunt. Miseri ! non considérantes, quod nullum magis quam illum colère deberent, cujus servi suis numinibus imperassent. Quid enim est stultius^ quam timere metuentes, et illum, qui dominatur dominantibus, non timere ?
XVI. Inter ergo bœc conquirentium, et stupentium studia cum paulatim magna fuisset multitudo hominum congregata, et omnes studiosius vellent parato ad victimam tauro certum aliquid de bis^ qnœ dicebantur, cognoscere et deos suos litatione tam ingentis hostiœ vel reducere cuperent, vel probare ; ecce ipsum sanctum Satuminum ad officium solemne venientem unus ex ista malignantium turba eminus venientem agnoscit, et dicit : Eu ipsum, en adversarium cultibus nostris, religionis signiferum, qui destruenda prœdicat templa, qui Deos nostros dœmonum appellatione condemnat, cujus postremo prœsentia consueta nos probibet obtinere responsa.Itaque, quia ipsum nobis opportuno in tempore debitus ipsi fmis exbibuit^ nos pariter, nostram, Deorumque nostrorum vindicemus injuriam, quibus jam nunc, compellentibus nobis, aut sacrifîcando placeat, aut moriendo Isetificel. Ad tam sacrilegœ vocis im^ pulsum oronis sanctum virum insanientium turba circumdat, ac presbytero uuo et duobus diaconibus, qui obsequiis ejus adhœse* rant, per fugam lapsis, ad Capitolium solus traliitur, et cum daemonibus immolare cogeretur, clara voce testabatur : Unum et verum Deumnovi; buic soli laudes, et hostias immola bo. Deosvero vestros deemones scio, quos incassum non tam bosliis pecudum, quam
animarum vestrarum morlibus honoratis. Qaomodo autem vultis, ut ego timeam, a quibus, ni audio, dicitis^ me timeri?
XVÏI. Ad liane santi Saturmini Episcopi vocem omnis ille sacrileqœ rjullitudinis laraultus incanduit, et tanro illo, qui victimœ erat pra3paralus, fune laleribus circumaclo, et post terga dimîsso, ad ministerium suœ cnidelitatis ntuntur. Postrema autem parte fanis ejus, qui posterioribus tauri ipsius deftuebat, sancti viri pedes alligarit, actumque stimulis acrioribus taurum, de superiorl Capitolii parte in plana praecipitant, ipsius gradu Capitolii capite coUiso, cerebroque excusso, et corpore omni membrorum parte lacerato, dignam Dco animam Christus cxcepit ; ul, quem pro nomine suo ndcliter dimicantem suppliciis furor prentiiis extorserat, sibi post victoriam laureis coronavit. Exanime Corpus, neque obnoxium jam injuriœ^ usque ad eum locum, tauro furente perdactus est, ubi, fune disruplo, tumulariam eo tempore meruit habere sepulturam. Nam id temporis Gbristianis ipsis propter farorem geuti- Hum sancti viri corpus bumare metuentibus, duœ tantnm mnlieres, sexus infirmitatem fideiyirtutcirincentes, et viris omnibus fortiores, et sacerdotis, credo, exemplo ad tolerantiam passionis animatœ,benedicli viri corpus ligneo immersum feretro, quam maxime in profundo loco cum sarcopbago condiderunt, ut venerandas sancti viri reliquias non tara sepelire, quam abscondere viderentur. Dominas au tem suscepit marlyrem suum in pace^ cui est honor^et gloria, vîrtus, et potestas in secula seculorum, amen.
Légende de saint Honeste
dans le Bréviaire de Nîmes.
Die Xn julii. — S. Honesti Nemausensis presbyteri. Semiduplex.
Lectio iij.
Jl^ONESTUS, Nemausi natus a S. Saturnino, Tolosam pcrgenle, înslractus et baptizatus, deinde ad sacerdolium evectus esl.Parapelonem missus plurimos ab idolorum cultu ad Chrisli fidem perduxit, imprimis Firminum qui litteris tam divinis tum humanis ab eo imbutus, et ejusdem hortatu, ad suscipiendum pro Chrisli fîde martyrium prœclare animatus, in ultimas Gallia) partes contendit,Ambianensemque fundavit ecclesiam. Toletum inde petens Honestus, verbum fidei multo cum fructu dissemiuavit. Quo lempore, gravi orta in Christianos persecutione, Honestum martyrii laurea coronatum aatumant niulti; verum ex monumentis, et breviario ecclesiœ TolosansB quœ bac die festum ejus célébrât, verisimilius vidctur quod Tolosam reversas Honestus, Honorato sancli Saturnini successori adbaeserit, ibique laboribus et seuio confeclum, cum ardenli martyrii desiderlo in pace migrasse ad Dominum.
Nous devons cet extrait du Bréviaire à l'obligeance de feu Monseigneur Cart, évêque de Nîmes ; nous reproduisons encore ici l'Oraison de saint Honeste, comme renseignement liturgique.
