Duboulay, Hist. Unw,^ t. VI, p
La perte d'un procès que VUniversîté soutenait au sujet de cette propriété funeste amena une émeute, dans laquelle un écolier fut tué d'un coup de feu ^ Ce coup était parti de la fenêtre d'un commissaire de police. Les autres écoliers accoururent la torche au poing, incendièrent la maison désignée à leur vengeance, et, une fois en train, en démolirent deux autres à côté de celle-là. La justice, de son côté, fit main basse sur Fun des meneurs , qui fut pendu au lieu même de l'attentat, son corps brûlé et ses cendres jetées au vent.
Cependant ni cette exécution ni un déluge d'arrêts draconiens que le parlement fit pleuvoir sur l'Université et sur la ville n'amenèrent la fin du désordre. Depuis le 13 mai, que le tumulte commença, jusqu'au 30 du même mois, il ne s'écoula pas un jour qui ne fût signalé par les voies de fait les plus graves. La tranquillité ne se serait jamais rétablie, si le roi, qui était à Villers-Cotterets, n'eût donné l'ordre à un corps d'armée de se mettre en marche sur Paris. Alors il y eut une panique qui fit passer les courages d'un extrême à l'autre. Les mutins terrifiés désertèrent la rue, laissant l'Université très-compromise par leurs excès. Celle-ci députa ïurnèbe et Ramus pour implorer la clémence royale. La parole de ces deux hommes éloquents triompha, malgré l'énormité du cas. Ils revinrent avec des lettres de grâce.-
Mais on n'échappe pas aux suites d'une mauvaise affaire, lorsqu'on en est sorti par la miséricorde. Toutes
i. Le récit qui suit est tiré de Duboulay, Hist, unie, t. VI, p. 402 et suiv.
les juridictions rivales de TUniversité profitèrent de son abattement pour l'attaquer dans ses privilèges. Il tomba sur elle tant de procès à la fois, qu'après avoir épuisé, pour y faire face, la ressource des taxes extraordinaires, elle fut obligée de recourir à la charité de ses suppôts. Une circulaire, qui fut portée à Sainte- Barbe et dans les autres collèges, montre l'excès de sa détresse. Voici en quels termes cette pièce était conçue :
u Monsieur le principal, nous vous prions d'exhorter vos professeurs, pédagogues et tous autres maîtres domiciliés en votre collège, à contribuer, dans la mesure de leur générosité, pour la défense de nos droits. Vous dresserez une liste de leurs noms, avec l'indication de ce qu'ils auront donné, afin que la mémoire de leur bonne œuvre se conserve dans nos archives. S'il y a de vos élèves qui veuillent et puissent contribuer, portez sur la même liste leurs noms et le taux de leur offrande ^ .»
Dugast et Certain eurent à faire honneur à toutes ces demandes d'argent, après tant d'autres ennuis dont ils avaient été obsédés'; car, aussi longtemps que dura la mutinerie, l'autorité ne permit pas aux principaux de prendre haleine. Ce ne furent que convocations chez le recteur, chez le procureur général, à l'hôtel de ville, à la grand'chambre du parlement. Chaque fois ils reçurent des ordres nouveaux, un jour pour tenir leur collège fermé aux mai;tinets ; un autre pour ne laisser sortir ni domestique ni maître, passé
i. Archives de TUniversité, reg. 23, fol. 84. 2. Jbid.y fol. 65 et 82.
six lieures du soir ; Un autre encore pour faire murer immédiatement les fenêtres basses qu'ils avaient sur la rue; et à la signification de chacune de ces mesures de sûreté fut toujours jointe la menace qu'on les réputerait criminels de lèse-majesté, s'ils ne s'y conformaient pas.
Après qu'on fut sorti de Ces mortels embarras, l'impatience de Robert Dugast (si toutefois il montra de l'impatience) put être satisfaite. Le 8 juillet 1 557 fut fixé pour la solennité d'où devait dater pour Sainte- Barbe la seconde période de son existence.
PRISE A GENS BE l'hÔTEL DES COULONS PAR JEAN HUBERT.
(D'après l'original aux Archives de l'Empire, S. 1S09, n* 9.)
30 mai U30.
A tous ceulx qui ces présentes lettres verront , Syiiion Morbier, chevalier, seigneur de Villers , conseillier du roy nostre sîre et garde de la prevosté de Paris, salut. Savoir faisons que par devant Hélie Prestre et Giles Hanage, clers, notaires jurez du roy, nostre dit seigneur, en son Ghastellet de Paris, fu présent et comparant vénérable et discrette personne, maistre Jeban Hubert, docteur régent à Paris , en la faculté de decrect ; lequel de son bon gré , bonne voulenté , propre mouvement et certaine science , sans aucune force, fraude, erreur, contraincte et decevance, mais pour son prouflit faire , sur ce bien conseillié , advisé et délibéré , si comme il disoit, recongnut et confessa par devant lesdis notaires , comme en droit par devant nous, avoir prins et retenu, et par ces présentes prent et retient à cens ou fons de terre, et croix de cens ou rente annuel et perpétuel , dès maintenant à touzjours , pour lui , ses hoirs et aians cause ou temps advenir, de religieux et
honnestes personnes, messeigneurs les religieux, prieur et convent de Péglise et abbaie de Madame Saincte Geneviève ou mont de Paris, qui lui ont baillié et promis garentir de tous empesohemens quelconques deux hostelz , jardins et appartenances tout entre* tenans, et toi\s Us lieux, comme ilz se comportent et extendent, hault» bas, en long, en le, en front et parfont, de toutes pars et de tous costez, en Tun desquelx hostelx souloit pendre l'enseigne des Coulons, qui jadiz fut et appartint à feu messire Jaques Dupuys, prestre, depuis à messire Dreue de Warquegnies, aussi prestre; et Tautre hostel fut et appartint à Guillaume Cousin, et depuis à raaistre Guillaume Delaporte ; et de présent lesdiz deux bostelz sont et appartiennent ausdiz religieulx, abbé et convent, à certains et justes tiltres : assiz et situez iceulx deux hostelz et appartenances à Paris, en la riie au Duc de Bourgongne, audessus de Saint- Hillaire, devant le colliège de Reins, ou dit mont Saincte Geneviève, en la censive, justice et seigneurie desdis religieux de Saincte Geneviève , tenans de présent d'une part à ung hostel appartenant à Jehan de Compans, drapier, bourgois de Paris, et d'autre part au jardin dudit colliège de Reins ; aboutissant par derrières à la rue Saint Siphorien : pour desdis deux hostelx, jardins et appartenances joïr, user et possider par ledit preneur, sesdiz hoirs et aians cause^ et en faire son prouiBt et comme de sa chose d'ores en avant, paisiblement et sans aucun empeschement , aux charges cy dessous declairiées. Ceste prinse faicte, ainsi que dit est, tant pour deux deniers parisis de cens ou fons de terre, comqne pour -et parmi le pris et la somme de soixante solz parisis de croix de cens ou rente annuel et perpétuel , que , pour toutes charges qiielxconques, ledit preneur par lui, ses hoirs et aians cause en sera tenus. Gaiga es mains desdis notaires et promist en bonne foy rendre et paier d'ores en avant chacun an, c'est assavoir lesdis deux deniers parisis de cens ou fons de terre au pitancier de ladicte église présent et advenir, au jour, terme et feste de Saint Rémi, et lesdis soixante solz parisis de croix de cens ou rente, aux quatre termes en l'an généralmeut à Paris acoustumez, par égal porcion, en ceste manière, c'est assavoir : trente- six solz parisis à l'office de la Chambre de ladicte église; huit solz parisis à Toffice de rAumosnier d'icelle, et seize ^1z parisis audit pitancier ou au porteur de ces lettres , à commencer à paier icelle rente , pour premier terme et paiement, à la Saint Jehan Baptiste prouchain venant,
APPENDICE. 3i7
et ledit fons de terre à la Saint Rémi ensuivant et prouchain venant, avecques ladicte rente par égal porcion, comme dit est; et ainsi d'an en an et de terme en terme , en et sur lesdis lieux , hostelz, jardins et appartenances, baillez, prins et adcensez, qui en sont, seront et demourront chargez et reddevables chacun an. Et lesquelx lieux ledit preneur, sesdis hoirs et aians cause seront tenus, et il promistet encores promect mectre^ tenir, soustenir et maintenir en tel et si bon estât que lesdis fons de terre et rente de soixante solz parisis y soient et puissent estre prins et perceuz chacun an par les pitancier, chamberier et aumosnier de ladicte église Saincte Geneviève, presenz et advenir, ou par ledit porteur de ces lettres, pour eulx, aux termes, par la manière et tout ainsi que cy dessus est dit et devisé, sans dechiet ou diminucion aucuns, tant et si longuement comme desdiz hostelz et appartenances icetlui preneur, sesdis hoirs ou aians cause seront détenteurs et propiîétaires tant seulement : promettant ledit preneur par sa foj pour ce bailliée corporelment es mains desdis notaires, comme en la nostre souveraine pour le roy nostre si/'e, et par son serement, ces présentes prinse, retenue , promesses et toutes et chacune les choses dessus dictes et en ces présentes lettres contenues et escriptes, avoir agréables, tenir, garder, entériner et accomplir fermement et loyaument, à touz jours, sans rappel et non aler, dire, faire ou venir contre, par lui ne par autres^ pour quelque cause ou raison que ce soit ou puist estre ; et rendre et paîer à plain et sans plait tous cousts, fraiz, mises, dcspens, dommaiges et interests qui faiz et soustenus seroient ou deffault tant de paiement comme d'acomplissement des choses dessusdictes ou d'aucune d'icelles ; soubz Pobligacion de lui , de ses hoirs et de tous ses biens et des biens de sesdiz hoirs , meubles et immeubles , presens et advenir, qu'il soubzmist et soubzmect pour ce du tout ù justicier, vendre et exploictier par nous, noz successeurs, prevosts de Paris, et par tous autres justiciers, justices et juridicions soubz qui ilz seront et pourront estre trouvez; et renonça en ce fait expressément icellui preneur par sesdiz serement et foy à toutes excei^cions, déceppions, barres, fraudes, cauteles, cavillacions , lettres, grâces, estas, respis, previllèges, franchises, libertez, impétracions, dispensacions, absolucions, droiz, us, coustumes , opposicions, raisons et défenses, à la chose non faicte en la manière deue, et à tout ce généralmcnt que l'en pouroit dire et proposer
coDU*e ces lettres et leur contenu , et au droit disant général renonciacion non valoir. En tesmoing de ce, nous, à la relacion desdis notaires jurez, avons mis le seel de ladicte prevosté de Paris à ces présentes lectres, qui furent faictes et passées le mardi, trentiesme et pénultième jour du mois de may, l'an de grâce mil quatre cens et trente. Signé : Hélie , Prestre , et G. Hanaye , avec pa^» ràpJies.
Au dos , dime écriture du seizième siècle : Ce jourdhuy a esté ordonné par sentence de Messeigneurs les prevost des marchans et eschevins de la ville , que le présent contract sera endossé et deschargé de soixante douze solz quatre deniers pite tournois de cens et rente, qui ont esté racheptez le quatriesme jour du mois de septembre dernier passé par maistre Robert Du Gast, principal du collège de Saincte-Barbe, des religieux, abbé et convent de Saincte-Geneviefve au Mont de Paris, comme il appert par le racbapt qui en a esté faict Jedict jour \ suivant laquelle sentence ledit présent contract est et demeure deschargé desdiz 7â solz 4 deniers tournois de cens et rente. Faict le dixiesme jour de novembre, mil v** cinquante troys. Signé : Guetin et Ymbert,* avec paraphes.
Article du registre Censier de PAumônerie de Sainte^Genenèçe^ pour les années 1440 à \ 450, se rapportant à la même propriété : Jehan Boutelièvre, bourgeois de Paris, drappier et chaussetier, demourant au carrefour Saint- Severin, pour sa maison devant, derrière, court, jardin et tout le lieu, comme il se comporte et extant de toutes pars, assis en la rue du Duc de Bourgoigne, devant le colliége de Rains, qui fut maistre Jehan Hubert , doien de Saint- Marcel, et fut aux hoirs messire Jaques Dupuis et à Guillaume Cousin, et aiant yssue en la rue Saint-Simphorian, près des ChoUès, et tout, tant devant comme derrière aiant yssue, pour ce, deux solz {Ms, de labiblioth. Sainte- Geneviève y E. 25).
CESSION DE L^HÔTEL DE GHÀLON ▲ l'âBBÀTE DE VBZELÀY.
(P'aprèf roriginal aux Archiyes de l'Empire, S. 6SI S.)
49 décembre 4464.
A tous çeulx qui ces présentes jel^res verront Phelippe Chuffaing, escuier, seigneur de Dpïpecy, bailly de Vezelay et garde du scel de la court séculière de révérend père çn JDieu Mgr. l'abbé dudit Vezelay, salut. Savoir faisons que, en la présence de maistre Guillaume Aubertin et Gervaise liftilliçr, clercs, tabellions conirois jurez à l'office dudit scel, pour ce persqnneleipçnt e^tably, noble et puissant seigneur niessire Jehan de Chalon, chevalier, seigneur de Viteaulx, Lisle-'soubs>Montréal , Pierrepertuis et TOrme, lequel pour une très grant amour et singulière devocion qu'il a, comme il disoit, à la glorieuse Marie Magdelène et à l'église^ et monastère de Vezelay, en laquelle il a eslue sa sépultu\;e au lieu où de présent gist le corps de feue de bonne mémoire, noble et puissant dame, madame Jeh^npe de la TrémoiUe, jadis sa femme, et en laquelle église il a aujoMrduy fondée une messe cothidienne et perpétuelle pour le remedde des âmes de luy, de ladicte feue dame et de leurs prédécesseurs et successeurs \ et pour augmentacion et accroissement de ladicte fondacion et dottacion d'icelle, et afin que messeigneurs les religieux, abbé et couvent dudit Vezelay, qui pour le présent sont et pour le temps avenir seront, soyent plus enclins et tenus de entretenir et faire leur devoir de ladicte messe et prier pour les âmes des dessusdiz : de sa pure, franche, libéralle voulenté et de son propre mouvement a donpé, cédé, quicté, délaissé et transporté, et par ces présentes donne, cède, quicte, délaisse et transporte
par donacion pure, irrévocable, faicte entre les vifs , à mesdiz seigneurs les religieux, abbé et convent dudit Vezelay, là presens et deuement assemblez, retenans, stipulans et acceptansau proufïït de leur dicte église et monastère, d^eùlx et de leurs successeurs perpétuel ment, une maison que ledit chevalier se disoit et dît avoir en la ville de Paris au dessoubz du colliége des Chollez, au coing de la rue de Tautre costé, aisance et appartenance d*icelle, ainsy qu'elle se comporte de toutes pars, tenant par devant, par derrîère et de Pung des costez aux chemins communs, appelée la maison de Chalon, assez près de Saincte-Genevîefve, et derrière la maison appartenant à ladicte église, dicte l'ostel de Yezelay ; de laquelle maison, aisance et appartenance ledit chevalier pour luy, ses hoirs et ayans cause s'est dévestu et dessaisy, dévest et dessaisit, et mesdiz seigneurs les religieux pour eulx et leurs successeurs à tous jours en a revestu et saisy, revest et saisit par le bail et tradicion de ces présentes. Et a voulu et consentu, veult et consent que mesdiz seigneurs les religieux, ores ou pour le temps avenir, pour Putilité et prouffit de leur dicte église etpour convertir ailleurs où bon leur semblera, puissent ieelle maison, aisance et appartenance d'icelle vendre et addeverer, ou autrement en disposer à leur bon plaisir, comme de leur propre chose. Et parmy ce mesdiz seigneurs sont et seront tenus, et ainsy l'ont 'promis et promçctent, de faire consUiiire et édifBer contre le pillier de ladicte église, qui est devant le lieu où ledit corps de la dicte dame est ensepulturé, ung autel, ensemble une tumbe enlevée contre l'autre pillier à Topposite dudit autel, à deux gisans, le plus tost que bonnement faire le pourront ; les diz autel et tumbe de bonne largeur, longueur et haulteur, selon la situaoion desdiz lieux, au moins dommageable que faire se pourra pour ladicte église; et mesmement lesdiz deux gisans, ainsy qu'il appartient pour telz seigneur et dame, de la pierre de Tonnerre ou d'autre aussy bonne ou meilleur, et faire escripre autour de ladicte tumbe, ainsy que faire se doit, Cy gist^ etc. Promettant ledit chevalier par la foy et serment de son corps et sur les sains Euvangilles de Dieu, pour ce touchée es mains desdiz jurez, et sur l'expresse ypothèque et obligacion de ses biens et biens de ses hoirs, meubles et immeubles, présens et avenir quelxconques, lesquelx, quand ad ce, il a soubmis et soubmet aux juridictions, cohertions et contrainctes des cours du roy nostre sire, de ladicte court temporelle dudit .Yezelay et de toutes autres temporelles et
éspirituelles, par lesquelles et chacune d'icelles, quant à Tobservance de ce que dit «st, il veult luy et sesdis hoirs estre contrains et justiciez, l'une non cessant pour l'autre, contre ladicte donnacion, cession, quictance, delaiz, transport et choses dessusdictes non venir, faire ou soulïïrir venir, ores ou pour le temps avenir ; mais tout ce que dit est tenir, faire tenir et entretenir dé point en point, et mesmement ladicte maison, aisance et appartenance d'icelle garentir et deffendre à mesdiz seigneurs les religieulx, leurs successeurs et autres qui d'eulx pourront avoir cause, franche et quitte de toutes charges et ypothèques quelconques, en jugement et dehors, réservé de ses charges réalles, anciennes et treffoncières, se point en y a, à ses propres coustz, missions et despens : renonçant, quant ad ce, à toutes exceptions, déceptions cautelles et cavillacions, à tout droit escript et non escnpt, canon et civil, et à tout ce que l'on pourroil dire ou alléguer contre la teneur de ces présentes lettres, mesmement au droit disant général renonciation non valloir se Tespecial ne précède. En tesmoing de ce, nous avons scellées ces dictes présentes du scel de ladicte court séculière, faictes et passées audit monastère , ou lieu où mes" diz seigneurs les religieulx ont accoustuipé de eulx assembler pour traittier de leurs besongnes et négoces et de leur dicte église, le xix* jour du mois de décembre Pan mil cccc cinquante et quatre. Presens nobles et puissans seigneurs, Liénard de Chalon, escuier, seigneur de Ligny-le-Chastel, fiiz légitime et naturel dudit che-^ valier et de ladicte feue dame ; Odot de Raigny, seigneur dudit lieu ; nobles hommes Estienne Loron, seigneur d'Agourloix, cappitaine de Vezelay; Jehan de Saligny, dit TAsne, cappitaine de rOrme; Estienne du Boys, cappitaine de Pierrepertuys ; Aubert Moisson, capitaine dudit Lisle; Pierre de Morges, cappitaine de Viteaulx; Nous, garde dessusdit, et plusieurs autres. Signé G. Aubertin et G. Laillier, avec paraphes.
Au doSy d'une main du. seizième siècle : Lettres comment le sieur de Viteaulx donna une maison qu'il avoit à Paris au dessoubs du colliége des Chollès, et ne sçay de queulx maison veult dire.
Ht.
ÉLOGE DE MAATIN LEMAISTRE PAR DAVlt) CRANSTÔN.
(Introduit comme supplément au catalogue de Trithéme, èii tête du livre intitulé : QiaesHones àddit» in libntm de Fortitudine magisiri Martini de Magisiris.)
■Vèr8 4 5«0.
Si viros nostrae tempestatis illustres, qui in sacris aut scripsernnt aut aliquid ediderunt litteris, liber ille de scriptoribus ecclesiasticis insignis commémorât, qua incuria aut potius injuria posteritati nomen tuum commendare pepercerit non satis demiror, moralissime Martine, pariter et doctissime. Dignus enim es ciijus memoria aeternitate donetur, qui non modicislucubrationibus^ sed maximis vigiliis prsecipuas moralis pbilosophise partes (quae de cardinalibus virtutibus tractant) tuis libris argutissime inseruisti. Quarum primam partein (quae de fortitudine agit) cum fortissimis bostibus manus conserendo, eosdemque modo lanceis, nune ensibus nec non pugionibus argumentosis vincetido, fortissimo es aggressus, et illos, cum propriis armis diffideres, suis telis subjugare «conabaris, adeoque vicisti ut de charissimis non sit, qui vellet eis adesse auxilio ; quibus tandem semivivis relictis/ victonam adeptus diceris et assecutus. Non minus passiones, temperantiam nitentes opprimere, subjecisti, conculcasti, materiamque illam tum fructuosam tum statui ecclesiasticali accommodatissimam, cum eisdem viris certamen continuans, non minus clare quam subtilitér terminasti, et non modicum utilitatis ferventibus studiosôrum in theologia animis judicaris (nec immerito) attulisse. Hanc ob rem te scriptorum ecclesiasticorum numéro censeo adscribendum ; denique tuam moralem ac prœclaram vitam cum ôpusculis editis,
AI^tENDICE. 323
prpot a fide dignis accepero, stylo ferme eodem utens, quo et ille ecclesiastîcorum descrîptor usus est, paucis plurima complectens, recensebo.
Martinus, natîone Gallus, Toronensis, divse Barbarae gymnasii primarius ejusdemqae ampliator magnificus, in utraque philosophianon mediocriter doctus, sacrarum litterarum ParrhisieDsis eruditissimus professor, subtilis ingenîo^ sermone scholasticus, aliorumque impiignator acerrîmus, prseclara scripsît volumina, e quibus subjecta feruntur : De fortitudine^ librum unum ; De temperantia^ librum unum ; De consfeqtientiis^ librum u um ; De prX' dicabilihusy librum unum.
Alia insuper nonnulla edidit : Dejustitia (ut fertur) librum unum ; supel* Ftatâamenta montium lectiones perutjles ; sed heec ad nostram notitiam non pervenerunt. *
Claruit tempore chrisfciànissimi i*égis tjallorum Ludovici undecimi, cujus et confessor fuit ; sub quo et diem clausitextremum. Poslremo Gleriàci, aa divae Virginis aedem in pace sepultus est^ eo in ioco quo et Ludovicus ipse quiescit, ut, qui vivus regio lateri adhaerebat, mortuus sejungeretur minime.
CERTIFICAT d'ÉTUDES d'uN BÀRBISTE DU TEMPS
d' ANTOINE FELIN.
(Imprimé dans Duboulqy, Hîstoria UniversUatis Paris, , t. YI, p. 935.)
Poar les années 4 5H -4 644.
Ego Furcaeus de Cambray, theologoruin Parisiensium minimal, certiiîco dudum me rexisse unum cursum artium integrum in collegio divse Barbarae Parisîus ; in quo quidem cursu artium Petrus Mansart^ diocesis Noviomensis, tune scholaris, studuit sub me omnes libros, secundum consuetudinem universitatis Parisiensis requisitos ad gradum licentiarum artium. Quem quidem gradum licentiarum artium sub me adeptus est anno Domini MDXIII, antc Pascha. Et quia colendissimus magister noster Pelin^ tune primarius dictî collegiidivae Barbarae, dudum defunctus est, certifico eumdem Petrum Mansartims^e verum artium scholasticum, non discbolum nec vagabundum, sed moram trahentem in dicto collegio per très annos cum dimidio aut eo circiter, durante scilicet praedicto cursu ^meo artium. Teste signo meo manuali huic cedulae apposito, anno MDXXXVy die vero roartis xxx. et penultima, ante Pascha.
INSTRUCTION EN SEPT POINTS POUR L ÉTABLISSEMENT d'uN COLLEGE DANS LE GENRE DE SAINTE -BARBE.
(A la suite du Compendium de Robert Goulet.)
Avant 4 548.
Heptadogma seu septem pro erigendo gymnasio documenta ad generosos prudentesque dominos et cives eximios^ litteratorum amicissimos, super universitate nova vel veteri restauranda suhitaria responsio^
Quisquis academiœ surgentîa stamina quœrit Atque ibi discipulos seniper habere bonos,
Contenta hoc gracili primordia codice volvat Dogmata per cunctos usque tenenda dies :
Gymnasium subito melius florere videbit,
Crescet et in magnum tempus in omne decus.
PaoLOGus. — Satisfaciendo aliqualiter justissimae petitioDi vestrae (viri percelebres), cum justa postulantibus pro facultate denegandum sit nihil, quonam pacto rite posset célèbre collegium erîgi^ ac (ut aiunt) elevari in aliqua universitate nova vel veleri et antiqua (uti vestra est), suppositîs et discipulis ferme destituta, ni luorosus forsan aut labores refugere pro amicis et utilitate communi videar, cum scriptum relinquatur nos non solum nobis natos, sed patriae et amicis, quae sententia trita vulgarique Minerva, aperire studebo, me omnium melius rectiusque judicantium opinioni ac sententias saniori submittendo ; idque septem dumtaxat capitellis, in honorem prœcipuorum septem dolorum Christi, prosequar, ut a Christo nostrum sumatur quantuhim'cumque exordium. Vix enim
raaio peraguntur exitu , quas bono sunt inchoata principio (ut est argumentum I. q. I. c. principatus^ et c. sequenti ibidem), cum Paulus probaverit, quod, ubi Christus non est, fundamentum nuUius boni operîs est super edificium.
Cafituluu L De eligendo loco. — Imprimis consideretur ac imitetur vivendi docendiqlie modus qui observatur apud famigerata et bona ac ferme omnia Parisiensis academiae, aliaruni matris, co^legia, veluti Navarrae, Montis-Acuti, Burgundiae, Sancti-Micbaelis, Sanctse-Barbarae, Bonorum-puerorum, et omnium aliorum in quibus litterarium floret exercitium. Et pro ampliori demonstratione, advertat quisquis hoc taie et tantum opus complere desiderat, quod eligatur bonu^ et saliitifer situs in loco epfiinenti vel saltein propitio, satis semotus ab urbanis domibus. Gommodius etenim in secessu, quiète, residentia, placabilitate animi, magnus concrescit doctrinae acquirendae thésaurus. Subinde opus est bonum et amplum, non vetustum, sed stabile ac spatiosum, habere domicilium, undequaque mûris satis altis circumdatum, in quo sint XX aut XXX cameraî suis cum bibliothecis saltem, pro regentibus et provectioribus discipulis, cum curia ampla et in aprico sita,duabus aulis, una majore; altéra vel una bene lata sit; unum sacellum in honore Passionis dominicas et Virginis deiparae dicatum alicujusve patroni aut patronae, in quo debitum fiât quolidie et impendatur Deo servitium. Et sit coquina, dispensa et lignarium cum cavea. Non multum refert si nul lus fuerit hortus, nisi forte angustus, pro aliquali primarii et regentium solamine. Sint ad minus duodecim classes seu parvae scholae, vel secundum loci et au« ditorum exigentiam. Et omnia uni portai et janitori respondeant.
Gapitulum II. De eligendo primario et regentibus^ biblia legenda et aliis, — Erigendus est vir experientissim^s pro principali seu primario, mpribus et aetate gravis , dpctus ferme in omni scibili, praesertim bonus grammaticus, mediocris orator et logiçus, si non datur ultra \ expertus in condendis çarminibus, vel qui arteip calleat et magnificet ; ignorantia namque condendorum carminum in accentu et orthographia nec non in pronuntiatione ac ecclesiis in-, numéros parit et semper peperit errores. Non est tamen, secundum Hieronyml sententiam, multum temporis in bis conterendum, ut latissime ostenditur XXXYII distinct., ç. nom^.^ et ipultis
APPENDICE. 3â7
aliis canonibus. Timeat Deum primarius et timere dopeat, cum a]:) illp pnin@ bonuiD descendat, et initium sapientiae sit timor Domini ; roultusque sermo semper de moribus ad juyene^ habeatur. Puer enimcum senescit, vix a via recedîtadolescenliae. Is habeat e pu-r blicro (more Italorum) pingue satis stipendium. Noverca saepe studiosorum est paupertas et disçiplinae relaxapdae. Elig^t priaiarius bonos régentes et devotos, pon loquaces aut vagabundos, sed graves et qui oderint avaritiam, ac suorum discipulorum ams^plçs commodum et gloriam : idque ne juvenes in malum proni, eos df»? serendo, alio se conférant. Sit bonus et iidelis dispensator, qui portiones débitas salubres et non putridas enoat, vinumque bonum moderate diluât, ac reddat unicuique quod tenetur. Sacellanum ba^ beat primarius bonaa vitae, non praBcîpitem, bene pronuntiantem, nisi ipse velit in propria (si sacerdos fuerît) deservire. Confite ri curet suos juvenes in sacello saltem sexties quotannis : in prjnci-f pio quadragesimsB, in festo pasch^, pentbecostes, assumptionis virginis Marise, omnium Sanctorum et nativitatis Domini. Hpec praedicta ideo dixerim, quoniam quidem, velint, nolint, taies sun^ discipuli quales fuere niagistri, et saepe détériores.
Capitulum III. De modo Parisiensis universitatis ohseirmndoy et victitan4o cum omni honestamenta, — Parisiensis universitatis mor dum uniformem teneat primarius, quem aliquando bonum œconomum et mediocriter doctum praeponendum laudamus litterato non aeque in temporalibus administrandis prudenti. Yisitet saepe disci-r pulorum, etiam regentium caméras et classes^ ut videat si mundas sint, puerique proficiant, ac saepe saepius ex improviso. Campanam babeat in loco altiori, qua quotidie pulsetur bora quarta mane per evigilatorem seu janitorem. Si fuerint artium lectiones, boraquinta incipiantur. Hora vero sexta praecise dicatur sacrificium licet (quod non improbo) in optimis quibusdam collegiis bora sexta pro grammatisti^ parva lectio fiât, ut aptius congregentur in sacello et hora septima praecise celebretur. Missa, lU loquuntur, audita, detuf* portionistts jentaculum semipanis vel parvuli [yX fit) integri. Subr. inde octavam circiter horam, post pulsum intrent scbolas régentes, permansuri usque ad deci^iam ; in quadragesima vero bora nona ad undecimam usque : distinguenda namque sunt tempora, ut concordet Scriptura, II., q. I., c. si peccaperit, QuaeStiones fiant per l^of^ip, ^\ ut çpnveniunt pmnes ^d prandium f^ctp pulsu, itaad
divina audienda tam primarlus quamque régentes cum discipalis congregentur. Legatur inter prandendum et cœnandum semper de biblia aut legendis Sanctorum usque ad bene placitum prsesidentis, ut aninaus cum corpore pascat. Non prorogetur comestio ultra boram. Dicantur gratiae in quibus ûat specîalis memoria fundatorum. Subinde si festum interveniat, non indecorum erît juvenes admonere post gratias ; vel forsan nécessitas emergat aut occasio publiée animadvertere in facinorosos , ut pœna unius sit terror metusque alterius.
Capitulum IV. De distribuendis horis pomeridianis et remissiombus dandis, — - Frequentissiinae, tam post prandia quamque cœnas, reparationes fiant, et artistarum et grammaticorum, ne molli juvenes odo torpescant. Pro famae exordio non inutile foret lectionem babere publicam alicujus poetse vel oratoris aut etiam de moral Ibus, bora prima vel secunda post meridiem ; semper enim aliquid boni operis est peragendum, ne dîabolus bominem inveniat otiosum, ut babetur De consecratione, dist. Y., c. nunquam. Hora deinde tertia usque ad quintam lectiones fiant ; a quinta ad sextam disputationes ; post cœnam (si fuerit) sint reparationes. Debinc eatur adSalutem, nisi forsan temporibus jejuniorum, quibus ante collationem reparationes fieri possunt. Hora nona vesperi pulsetur pyritegium seu discessus ad lectum, et non prius, et intérim us^ que ad decimam; nec permittantur juvenes ulterius lucubrare, nisi adundecimam, ni forsan necessitatis alicujus gratia, cum fortitudo ad Deum sit custodienda multaque emerserint nimia pro vigilia juvenibus detrimenta. Et mane hora quarta surgant saltem studiosiores, et quinta omnes indifferenter. Non misceantur logici (si qui sint) aut alius facultatis superioris seu vagi balatrones cum parvulis, nisi forsan edocendi gratia. Sit cautio ne cubando Deum offendant, aut per urbem discurrendo, cum adolescentia sit ad malum pronissima. Dominicis diebus, et martis, et jovis remissionés habeant moderatas ; sint semper tamen lectiones^ nec ulla dies, Appellis pictoris instar, absque linea transeat. Tribus et bis diebus utahtur camibus assis portionistae ; nunquam vero in prandio, nisi quidam fieret actus solemnis et, ut aiunt, autipodium, quod rarissime permitti débet.
Capitulum V. De libres pro rudioribus et tenerioribus ante omnia
cdiscendisy et aliis iegendis, — Graminatica permanentior est, quae solidis acquisita est fundamentis : propterea caveant primarii et régentes seu paedagogi sumraopere aliquem puerum, quantumcumque nobilem vel ingeniosum, evehere ad lectitandos poetas nec ipsum CatoDem aut Sulpitium, nisi prius ad unguem caUeat et mem'oriter teneat ininorem Donatum et Dominas qu» pars^ principioque grammaticalia, praesertim vernaculo inscripla sermone. Pro parvulis loquor, siquidem « principiis notis, oninia clara magis. a> Et ille est maximus error, quo innuqneri juvenes decipiuDtur, volentes absque fundamentis altiora videre : quo remoto, celerius et perfectius eveherentur quam cuiquam credibile sit. Sumque in^er docendum expertus, pro grammatica vere tenenda nihil esse uti- ]ius Donati priacipiorum, declinationum, nominum, conjugationum, verborum parvarumque interrogatîonum cognitione; et, quicquid praeceptores neoterici, hoc est recentiores, dixerint, Alexandri Doctrinale emendatuni semel perlegi posset, cum carmen sit satis facile et ordinatim documenta tradat. Poterit postea videri Perottus, Augustinus Datus, Sulpitius et Despauterius, qui pro adultis censetur esse optimus. Virgilius pro poeta et Cicero pro oratore, postponendo (nisi privatim) tam numerosam librorum copiam; nusquam enim devenire potest qui toi sequitur calles, fastidientisque est stomachi tanta degustare. Sciât ille se piurimum profecisse cui et Maro et Tullius placuerint. Ex bonis fiunt grammatistis et promptisin loquendo poetae, oratores, magistri régentes, et id ge< nus absque cujus artis cognitione vix haberi rite lingua latina potest, nec ipsa identidem logica seu dialectica, cum verum et falsum praesupponant congruum ; interque scientias triviales pro loquendi promptitudine grammatica solidis cum rudimentis est laudabilior. Fateor tamen ingénue dialecticam esse excellentio<rem (si cum grammatica fuerit) artemque oratoriam; sed prima prorsus sublata vel minime sane intellecta, quid alias duae faciunt nisi inter loquendum opprobria et vituperia generare ? Itaque qui extra almam Parisiorum universiiatem percupiunt novum aperire ludum et générale quoddam (ut fit apud Trecenses Campanos), insistant; et subinde florentiora poterunt adiré taies rite fundati gymnasia. Et ut semel hac de re concludam : « ^unquam neglectis alta petes minimis. t>
De artibus dialectices ac eloquentix, pro Cap. VI et penultimo,
pçrpai*ca, — Non posset çx solis grammatistis, quantumcumque splerter eraditi$, universitas fieri aut gympasiiim cfîkbre elevari, nisi fuerint alias facultates ad quas ipsi juvenes adspirar^ çon^endant; sed quia illud affatim, viri percelebres et cive^ Qprimi, yo^ illud habere scribitis, ast tantiim moduin quaeritis plantulas procreandi, quibps ad illas facilitâtes babendas solide perveniatur, vèl adalialoc4 sine expensarum multiplicitate juyenes transraittan^ur, eapropter de talium superiorum facultatum ratione loqui nostrum non est; sed duntaxat de duabus grammatical ^ororibus, dialectica videlicet et elocjuentia seu arte oratoria, perpaucis absolvam.
Post grammaticam (ut loquuntur plerique) solidis cum fundamçntishabitaip, nisi juvenes veliot in arte oratoria diutius immo? rari, quaa in duobus constare dignoscitur, imperfecta Qolutas oralÎQpis pompositione et quantitatum atque acçentus pronuntiatione, ejus artis pars non minima videtur carmen. Quid enim.aliud ^st quann oratio striction lege pedum coercitaï El quoniara de commoditatihiis satis superque ab aliis. dictupa est, ad iogieam pertranseamns.
In Iqgica summe colatur et in eadem imitetur ^ristoteles. Pro sumiDulis Petrus Hispanus^ commentarii ipsius Georgii Bruxellensis, Fabri Stapulensis aut domini Majoris, Scoti, nunc prs& c^teris in pretio babentqr. Eelinquendus est attamen quilibet peritus regens suas sanae opinioni ; censerem nihilominus summulas tantum legendas in parvis uniyerstitatibus et logicam usque ad libros péri hernieaias ; debinc mittendos juyenes adipsam universitatem Par risiorum> matrem aliarum et parentem fœcundissimam, ut illic ab aliis suos mores componerent, et redeuntes évadèrent suas patrias faces Uicentissimas virtutumque exemplar. Adamussim termini videantur parvaque logicalia pro fundamentis^ quas sunC in logica uti Donatus in grammatica. Articella pro medicina; pro titroque jure Institutiones, sacra Biblia pro tbeo|ogia ; sed nimium in termini$ imraorari, textu prorsus relicto, nonarbitrorconducibile. De boris pro dialecticorum lectionibus non est jam disserendum; totus enim dies vix sufiicit, prassertira pro disputationibus continuis, pro sopbismatibus dominicis et festis viriliter defendendis, pro magnis ter in bebdomada reparationibus, pro conclusionibus sabbatinis et argumentationibus faciendis, Omnia per praxim levius quam per scripturas doctissimus quisque praeceptor et discipulus intelliget. «
Capitulum VII ET ULTiMUM. De quibusdam parvis admonitionibus et prseceptis . juvenibus injungendis» — Juvenes admonere quantulacumque parva plurlnaum confert, utpote crînes pectere, calceos tunicasque mundare, cingulum seu zonam semper habere super vesteno, libros tenere honestos; ut assuefiafit ad publîcos sermones, nisi fuerit in collegio, feriatim eos deducere; in eorum conspectu a regentibus vel aliis m^joribus aut extraneis nihil inhonestum committere, nam « maxima debetur puero reverentia ; » deterrere eos ab ebrietate et incontinentia, çialorumque exempla in médium adducere punitionesque divinas ac humanas afferre ; ne paedagogi aut régentes sint furiosi seu lusores providere ; tam juvenes quam magistrps, si fuerint superbi et incorrigibiles, expellere, née tamen sine rationabili causa : multa enim fiunt repente, quae postea longam adducant tristitiam. Nec tantis sunt lectionibus onerandae mentes juvenum tenerae, ne studiorum osores fi^nt, maxime in sestatis tempore, cum dicat epigrammatjcus : « ^state pueri si valent, satis discunt. » Arceantur ab aquis et aquarum frigidarum post ludos potationibus ; bine pericula non modica vidimus accidere. Saepe lectiones quaerant a majoribus easque retineant, minores iterum edocendo. Sit il lis mens bumilis, studium quserendi, vita quieta, scrutinium tacitum, vigilantia et caetera alia quœ reserare docent multum obscura. Legendo praecepta ament salutifera, ut dicere possint cum psalmigrapho : « Super omnes docentes me intellexi, quia testimonia tua quaesivi. » Pidici experientia ex Dei timoré ac oratione et divini ofïïcii auditione magis profecisse quam vigiliis et labore.
Haec paucula, viri percelebres, vestris petitionibus in praesentia satis sint ; orando tamen ut; quae dicta perperam et inornata videritis, rejicianlur. Malui loqui trito more, ut inteljigerelis facilius. Et intérim valete in aevum, vestri oratoris in orationibus memores. Amen.
YI.
EPITRE DE LANGELOT VALOIS A GUI DE FONTENAY, (£d tète des Magna S^nonyma.)
Lancelotus Valesius, Parrhisiensis, legum licentiatus^Guidoni de Fontenayo, Biturico, perennem amîcitiam.
Cum apud me, feriatas, diversorutn scribentium chartaceam suppellectilem diligentius evolverera, mi Guido, inter caetera praesertim hsec libraria monumenta mihi placuit admodum tuus iste libellas haud exsuccus, sed lautitiis bonarum litterarùm majorem in modum opiparus, qui prius cbalcographorum festinatione cicatricosus, modo vero mendis. et informibus notulis exutus, pristinum sibi decorem resumpsit. Neque tibi pulvillos (quod dicitur) ex ea re confai'tïio, valde dissimilis bis qui laudando, période atque vulpeculae, per omnia laudum efTrena dicteria sese précipitant. Ea ipsa certe veritas satis indicat quantum haec esculeuta scitamentaque faciant ad juvenum stomachum, quorum utilitati voluisti semper consulere, non eos secutus quinibilbabentbominis praeter membra, quique potius inertes, et veluti languida quaedam pecns, vitam degunt ignavam et ab omni litteratorum hominum edilione commercioque sequestratam. £ia, âge: fac semper, quaeso, quod tui docilitas ingenii tibi saepicule persuadet, nec te seducat (quod spero) teraporaria quaevis alia negotiatio. Tantum agis vicesimum et septimum annum, esque tuorum omnium fratrum natu minimus, quorum numerus multis fuitadmiralioninoa mediocri. Vixistis quandoque decem et septem ex utroque nobili parente procreati ; tredecim virilis, quatuor autem muliebris sexus. Tredecim modo tantum superestis, très scilicct muliebiis sexus,
ex quibus du^e matrimonio copulatae ; tertia vero religioni consecrata vitam agit, quantum potest, emaculatam. Decem alii sunt TÎrilis sexus, quorum apud Parrhisios duo theologiae doctores et duo juris pontificii bacchalarii ; très aliunde Cœsareijuris lîcentiati ; très demum reliqui belticos conflictus diaetim experîuntur : inter quos junior natu, novissime depugnans ia Merignensi conflictu, captiis est aSuevis, apud quos per bimestre carceri mancipatus, lethalibus his plagis, quas praeliando receperat, ferme contabuit ; verum regia liberalitate postmodum redemptus, vîvit adhuc vobiscum, non multis incognitus. Tu vero, mi Guido, litterîs semper addictus, apud Parrhisios studens adolevisti, ubi factus artium magister, decimum et octavum nondum attingens annum , triennio rexisli. Quo terappre, quantum litleranae merces accreverint, satis editiones tuae multifariae mihi comprobant, imprimis haec tua succulenta Synonyma, quas nondum vicenarius edidisti ; deroum epigrammata multifaria ; postremo Goliectorium tuum historicum, proxima fœtura nobis emissum. Quod , cum Aureliae legibus insisteres, iilic tandem licentiatus effectus, id nobis, ut multorum pervigilio parceres, aggregasti. Débet profecto satis ex bis sibi congaudere studiosissima pubes , cui Parnassi diutius ostia pcssulata strictaque ferreis obicibus, reperta clave, diffusius non impiger reserasti; reserassesque citius, ni lamentis confossus, alio sese tuus divertisset animus. Aviam namque maternam exoculata tibi fortuna peremerat a quadriennio, quse nondum contenta, patrem tuum octogenarium , matrem vero septuagenariam hoc anno suppressit; quibus desolatus, pa?ne defecisses a studio, ni per me tantisper revocatus, animum tandem resumpsisses.
Vale, mi Guido, resumptaque tua studia, ut assolebas, prosequere, et me in tuorum semper amicorum rationarium conscribe.
Parrhisiis, ad calendas apriles, anno post natum Salvatorem supra sesquimillesimum decimo sexto.
Ejusdem studiosissimx jiwentutL
Accîpe multijugos Nayo de foute liquores,
Quos tibi diversa Guide ministrat ope.
Nemo caballinis figat sua postibus arma ,
Sat velut Aonias sumpserit ilie dapes.
Ecce tibi pleno sparguntur fercula cornu,
Fercula Palladiis undique septa rosis.
ÉrttRE M JE An OÊ fcEtATÀ À MÀTHtJttlHï MOREL. (En tête de VExfOÛtio in quatuor libros de cœlo et mundo Aristotelis.)
Décembre \h\l»
Joanh^ die Celàya imprîmis excolendô domino suo, domino Mathuriho Morello, vîro utiqtie gravissimo^ artium divinafumque lltteraruth eximio doctori nec tioii dit as Barbarae cbliegii primarîo vigilantisâimo, felicitatem.
Duabus veleres rationibus ad inetindam virtutîs excellentiam suscitatos littefarùm monimentis constat, spectatîssime Morelle : una utique qua omne marcoris proluvium vetemosamque hebetudinis stupiditatem, omnium sane vitiorum altricem, dedinarent ; altéra vero, qua clarissimum gloHae lumen pertingentes, immortalitatis honore donarentur. Hos éqùidem, quo majorem e gestis suis gloriam assequi possent, indita a suae victoriae titulis cognomenta sumere in confesso est : quod innumeris posset exemplis demonstrari. Quorum semulatrix fortuna, alioqtii cœlestis inÛuentiae numine coarctata, quo prôspicientitis illorum vestigia fueris persequutus effecit, quum a probitate morum Morellum te voluerit cognomento nuncupari, et illo, quidem quod tua condignum praestantia videatur : illo, inquam, quod non solum medioximae^ verum et perfectissimœ conditionis homines (nec immerito quidem) debeant admirari, quum gravioribus fortunae, virium suarum periculum in te facientis, stimulis primo statis flore lacessilus, acriterque fustigatus, illa animi, qua unquam nullus, obstiteris pertinacia, ut nulla sane adversum te potita fuerit Victoria, ne quidem perenni conflictu aliquando te fatigatUm reliquerit. Quibus matura tuse indolis stabilitas satis .comprobatur ; quae profecto tantum
animo tuo virtutis ingeneravit amorera, quantum humanae menti possit natura minîstrari. Illa itaque tuis humeris provinciam cleanthea equidem mole majorem imponens (guod oneratis super imponendum onus/ depqnentibus autem minime committendum facile dignosceret), id ad litteras ardoris tuo induxit animo, quod ob incredibilem tuae eruditionis perfectionem in maximam quorumvis animos contrahat admirationem ; quod, inquam (neç ultra fîdem veri excedere videor), mirabili et quo nunquam majore claruerat splendore Sorbonicam decoraveritscholam illustratamque reddiderit. Ex cujus fbrvoris incendid tantus prudentiss fUlgor efQuxit, ut teillum absolvent hominem, cui non unius domus urbisve tantum, sed et universi terrarum orbis habense jure etiam meritissimo committi debeant. Haud igitur quemcumque facile judicarim inveniri posse, cui bancce qualemcumque opellam, quae circumcirca per arduam mundi cœlîque roateriam yersatur, devovere, praeterquam tibi, congruum fuerit; qui micantioribus prudentiae fulgetris succensus, gravidam mundi fabricatil sublimemque cœli machinam multijugae scientise subnixu, mente levi visens, concipis ingenio. Gaeterum, ut verum fatear, amplius occludi patiens minus ipse coegit me stimulus gratse dulcis amicitise, quo itieae erga te necessitudinis indicia prodendo hune tibi, amicorum certe meorum quos unquam noverim integerrimo, libellum^ summasane cura politiorique exaratum lima, dedicandum curarem, quopartim quam solido iidelique (quod aliis sero accidit) constringamur amoris yinculo, eliminans inextricabilem tuae erga me verae benevolentiae nodum, miserrima invidorum turba suae exustioni relicta, perenni firmarem stabilimento. Yale.
Momus eat procul hinc, procul hinc rabiosa libido,
Quuni liber iste tuis prodeat auspiciis :
Qiiem tibi dêvoyec, nostri qui fiât amoris
Judicium feli^; Docte Morellë, vale.
BPÎTRE DE JEAK RIBETRO A SON FRERE GONGALO DIAS.
(A la fin de Pexposition de Celaya sur les Pkjrsica,)
Joannes Ribeyro, Olisipponensis, spectata indole adolescenti Gonsalo Jacobo, felicissimi Lusitanorum régis a cubiculo ministro fratrîque suo, S. D.
Zeno, profanus olim mercator, deinde stoicorum factus antistes, cum ex Phœnicia negotiatoria navi Athenas peteret, in tam foedum inciditnaufragium, ut, cunctis fortunis amissis, seminudus in proximum littus evaserit. Mox blandieiitis fortunse ductu ad litteras conversus, Grati, philosopbo setate illa insigni, Athenis operam dédit; ubicum brevi philosophiae munera delibasset, sœpe testari solebat nunquam se tam prospero Tcntorum (latu navigasse, quam ea ipsa navigatione, qua il le non lubrici commercii quaestus , sed bonarum disciplinaruni perfectus fuisset compos factus. Ego, frater dulcissime , quando mea fata mente revolvo, illud niihi accidisse video quod et Zenoni contigit; nam quum olim profanae vitae aditus tentassem, inanem spem lucri seqùutus, in ^ithiopiam primo navigavi. Ubi cum parum féliciter mibi arrississet fortuna, negotiosam vitam pertaesus, in Galliam transfretavi ; deinde cum Parisium venissem, cum litteris in gratiam rediturus cum quibns antea divortium feceram, talis tum mihi prseceptor contigit, qualis nec Zenoni quidem, nec mihiipsi alio tempore contingerc potuisset. Quare , ut ille, verissime testari possum non felicioribus zephyris vêla fecisse unquam quam in ea ^thiopise navigatione, in qua, dum fortunam novercali odio in me saevire credidi, eamdem béni-
gnam sum matrem cxpertus ; neo ulla mihi ^thîopico auro tantuni pioJcsse potuit, quantum tune profuit jactura illa per quam cœli (ut reor) clementia oinnia mihi in melius sunt commutata. Soleo ergo eo magis meae fortunae gratari, quod te ex serenissimi régis nostri penetralibus evocatum, cujus obsequio dicatus eras, nostris jam artibus admotum audiam. Ita superna providentia evenire voluit ut, quos mutua charitas fraternusque ardor devinxit, nno ambo horoscope eodemque animi affectu duceremur; quandoquîdem tu mediis curiae fluctibus evulsus, ego velut ex alti et procellosi pelagi navigatione dilapsus, in eodem tranquillitatis portu anchoras conjicimus. Csetei'um vix tantum tuae tali fortun» nobis gratulandum est, quantum communi nomine dolendum quod ad promissum tempus Parisios non veneris, ut te hujus mei praeceptoris clarissimi auditorem vidissem; qui, qualis quantusque sit, frustra, credo, fuerit demonstrare, quando jam nullae in tola Europa sint gentes, quae libérales colant artes, quo non Celayci nominis fama pervenerit. Fuerunt, quod ad praesentem relationem attinet, plerique hominum, alii alia via ingressi, qui nostras artes juvare adorti, multa et erudita scripsere; sed qui tanto luminis fulgore, ut Celaya, il las illustraverit, fuit (quod fari liceat) nullus. Id satis jam constat, nuUius scripta Parisinis tironibus magis quam sua hodie popularia esse ; nullius doctrina et eruditio majori omnium favore et consensu Parisiis recepta. Quoties ego illum in publicum prodeunlem sum secutus, ita circumfusse multitudinis oculos in ipsum vidi defixos totiesque ab aliis monslrari, ut hominem mortalem immortale quippiam supra humanitalis fastigium mirari crederentur ; per quos suae crescéntis laudis successus apparet brevi futurum ut omnis artistarum turba, repudiatis aliorum scriptis, solam Celaycam imitetur doctrinam : dignani (absit verbo invidia) quae omni alteri praeferatur ; dignam, inquam, quae in omni regnet schola. Nam praeter omnes dialecticae partes, quas ille novem voluminibus mira claritate tractavit^ adsunt hi physicorum libri aliaque philosophiae voluminay per quae ipse tam sapienter tamque féliciter est evagatus , ut non modo primis scriptoribus laudem adenierit, sed ne posteris quidem laudis locum reliquerit. £go quando hune auspicatissimum sciibendi successum altius rimari pergo, spero equidem futurum ut non prius ille portum teneat, quam tolius moralis philosophiae dcelivia, omniaque theologiae sacraria (am pervia et plana nobis relinquat,
qaain aberttditissimohominum alîquis sperare sitausus. Sed audi, quseso, quam misera sit eorum condi^io qui nibil aliud norunt quam alienam laudetn corrumpere : tetri et obscuri homines cum se in tenebris jacere vident, alios in luce videre non feront, neC iliis est aliquid tam obnoxium et inyîsum, quam ipsa virtus et doetrina ; quae, quo major in Celaya refiilget, eo acrius invidiae stiraalis agitatut*. Quse livoris rabies plane arguit tanti viri excellent tiam ; ùoii enim jacentes el humiles curât id vitium ; sed, ut ignis, alta et sublimia petit. Caeterum, quod ad tui studii rationehi attinet, nihil tnagis aut vehementius a Deo opt. max. precàri fiii so- Htus, quam quod tu in boc celeberrimum disciplinarum emporium renisses, ubi vel brevi tui voti compos evasisses. Verum quia quod optabas non datur, quod Celayco datur ingenio , îd venerabundus excipe. Arripe, inquam, banc proficiendi occasionem nos-^ tro aevo divinitus oblatam : opus quod totum physicae corpus, nuduin atque squalidum a principio creatum , mirificse doctrinae increnientis adornatur, quae nec primi pbilosopbiae parentes indà* gare voluerunt, nec in ipso nascentis doctrinae exordio scrutari potuere. Keliquum quod ad te precibus contendo, Gonsale suavissime, atque per omnia jura, quae fratrem fratri astringunt^ te bortor ut in boc destinato artium studio tantum proficias, quantum tu ipse potes. Poteris enim quantum yoles; nam vel hoc nomine plurimum naturae debemus, quod nihil magnae industrise negatumvoluit. Vale. Parisius.
At»PËNfitCÈ. î^39
blÀtUlâË bt ËÉIiAT GOÉTTRË GERtAIS WAlM. (Sertaflt d'atis au lectettf en tète de TexpositiôD des Posteriorot)
Mirâbîtur tbrsitati àlîquis, quiltn modo sim variis iisderh(|ué gt*avissiims ac tlltrd muiidânis addictus studiîs, inihi quoque tion desint discipuli in artibiis régentes quibus halic qUam asstimo pro- ViUciam et facile et merito comitiittere potuîssem, qiiod huperis hiscé diebu^ Postériota mea^ jaihdiidath a me in luceiti édita, transcuri*ere , ëxamiDare ac in trutinam potière fuerlt animiis. Quidquid tamen siibsit, si' inti-ospexerit, se illico ffiihi dabit mu- Aicipalem, qiiâsi una mecum pro veritate pugnaturtls : si tatneti pugnaré ausim (noii ëiijm mea est, sed Stievi digtadiaH) dut Vëlim, dum theologicam mei statiis perspicio coiiditionem quse ab omni ira, odio, rixa, contiimelia quam lôngissime esse debeât aliéna. Itaque non conflictabor, sed veltiti Jiempore Siibcesivo fériabundus, mihi irrogatam perperam propellere coiiabor injuriafn autsaltem detorquerë. Quidam namque Suevus, nomine Gervàsîus, cum ex suis operibus ac bene géstiâ nùllUm sibi nomen |>ossët comparafé, taiiqUam Erostratus ille nebulo, qiii per templi Dianae Êpbesiaecombustioném nancisci famam propoàuit, injuriis suis miserrimis calutHniosisqUe criiiiinationibus candicantés tneais Kesolutiones denigrare, quantum potuit, maxime ènixus est. Oleum tamen (ni fallor) perdidit et operam, qui Alpibus, ut dicitur, insulta vit tiec igni nec aceto dissol vendis. Intérim autetïi hoc unum confecit, qnod, dum turpicule ac ûequiter alienae famas baviliatur, prodigiosam sui ingenii prodit inopiam. Gseterum acleb arrogans videri îiolidi, ut me meis in omnibus scriptis deliquiiim-
munem velîm asserere. Scio etenim quod sim homo; proinde quia homo, defectibîlem me negare non valeo. Quo fit ut reprehendi non feram acide (quînimo, ut ampliter annotavi in prologo mei primi tractatus , ita semper fieri hactenus visum est), modo sim reprehensibilis et praeter décorum nihil intercédât, salva scilicet verborum honestate ; quam tantum abhorruit impudens iste blatero, in quem bracteatum sapientis verbum me tandem excitavit, quo dicitur : « Responde stulto secundum stultitiam suam,ne sibi soli sapiens esse videatur. » Unde si talionis vicem vellem imponere (quanquam non me fugit quam parum plausibilis sit inter theologos contentio), possem equidem jure optimo asinum ac belluam (quod nolim) te vocitare. Quo tamen nihilo secius te cornu bestiam irritasse dicito ac momordisse [si fata sinant) remorsurum, non sane dente , ut tu, intermino (quod Zoilorum est) ; sed quo beatissimus ille Hièronymus in sui nominis hamiotas jçaarcîdos omnium usus est acerrime. INon enim tam quid te quam quid me dignum sit , respicere debeo. Ilaque quo subticeam commodius, Tcrbis in te utar Giceronianis ; non enim qui ita \ivit ut tu, aliter ac tu loqui potest, nequeilli, qui tam illoto sermone utitur, vita honestîor est. Possem equidem, vitam, mores, facta propalare; sed in idem procacitatisvitium, cujuste insimulo, nolim incidere. Tu vero, o Gervasi, considéra quod non procacitate linguae nomen acquiritur aut vitae sordes eluuntur. Desine igitur bonos petulantissima lingua tua consectari. Si tui reminisci non valeas, at argutiolarum quas in Vîco Stramineo plosibiliter effutiisti , dum procuratoris fungereris officio. Quod dum feceris, nihil esse cur aliéna vilipendas statim agnosces. Miror quod miraris quia Antonium Coronel repreKendam; itidem namque facis eîdem, quem tamen inibi tantopere extollis. Sed jam mirari desino, cum tu gailinaceo sis persimilis, qui, dum cecinerit, se cantasse moxobliviscitur. Denique ab te quaeram, cum jam semel ac denuo inceperis légère in theologia Robertum Olchot et Secundum venerabilis magistri nostri Majoris, nunquid auditorum raritate coactus es utramque interrumpere leclionem. Cave igitur, dum tertio facis periculum,' ne tertio pericliteris, tumque frustra Neptunum implores. Ego non omnes tuas ineptias ac deliria hoc in opère conabor refellere, tum quia discipuli mei adamussim omnia explorabunt omnemque movebunt lapidem, eadem simul expugnaturi, tuin etiam quia, una nocte principal iores tui libri passus cursim trans-
currendo, intentio fuit tuis frivolis objectionibus respondere. Duo autetn in tuo libro continentur, quorum unum in libris de Generatione extinxi; alterum vero alibi, Deo duce, pro virili impugnabo. ^
Non mireris, candide Lector, quod hoc propyleari utar clypeo. Sapientis namqùe consilio quandoque respondendum est stulto secundum stultitiam suam, ne sibi sapiens esse videatur.
9ki APPENDICE,
LÀ BÀBBAROMÀGHIE.
(Extraite des Sjrlves de Nicolas Petit, de Bellosane. )
Nicolai Parvi , Bellosanensis, Barharomachia ad Eusthatium Harmonium j nrum undecumque doctissimum ,
Auspicor insuetse lapidosum grandinis imbrem , Fortia Montanae coUapsum in roœnia rupis , Fractaque Barbarici ruerit quo tegula furni Praepetibus nimbis et vasto excussa fragore , Unde pater fugiens incoctam et triste gementem Destituit Cererem medio Pilumnus in igné.
Acre diu bellum, raplis sed atrocius armis Nocte fuit tota; forti vibrata lacerto Saxea torquebant baleares verbera fundae, Gnossia missilibus stridebant cornua telis ; In vida Barbaries, ferro munita corusco^ Lucida quassabat nostri specularia Montis y Atque Dei saevo corpus mucrone petebat.
scelus I o démens insanse audacia mentis !
gravis impietas, cœli quae prorsus honore Posthabito, summî corpus venerabile régis, Qnod super armatum sacris altare jacebat Relliquiis, certo petiisti noxia ferro ! •
Diva, mihi causas, turbae quae juncta novenae, Barbara fudisti projectis agmina saxis, Commémora, quantamque ferox in praelia gentem
Impulierit vasto comitatus Orione Ulixes, Audacem ostendens aniœum, contraria nostriim Invadunt quoties Parnassum signa bicollem, Invidiaque truci placidas ex Tertice musas Deturbare volunt, et dantem carmina Phœbuiq,
Inter Barbaricos Standontiadumque pepate^ Vicus erat, multo sordescens rudere, longis Excrementa ferens illic congesta jliebus, Quanta nec Alcides Elaea jussus ab aula Sustulit, Augeas stabulum quum régis in altum Pignio (sic) decurrit flexis rapidissimus undis ; Nec via, Pontinas qu» séparât uda paludiss Brundusiique suo longas excurrit in oras Appia procursu, tant:o fuit obruta coeno , Dulichii comitis non quae Bajana pererrat Oppida, Romani jussu munita parenti^, Pandit et Euboicae felicia tecta sibyllae.
Ergo Parrhisii décréta fuere senatus, Nescia rescindi, velut immutabile fatum, Utraque purgarent turpem collegia yicum, Eveherent sordes exportarentque lutosam Maceriam, gravis unde lues gentique propinquae Multa fovebantur dirae contagia pestis.
Albuneae viridis non tantum sylva mephitim Exhalabat iners, Phrygii non ora leonis, Non hircus veneris finito languidus usu, Fullonis^non testa vêtus, non putris in ovo Pullus abortivo, senibus vel rapta molossis Tergora, non adeo Stygius putebat Avernus.
Paruit antiqui jussis utrumque senatus Gymnasium, purgans communem ex ordine vicum.
Jam duri silicis, ferri jam grande sonantis Auditur strepitus ; caeduntur saxa ; malignum Fervet opus ; bijugis fluvialem currus arenam Advehit; innumeris procul admirabile dextris Consummatur opus. Non tôt sudantia vidit Brachia Carpathio laetissima principe Memphis, Gum vaga pyramidum et peregrinis édita saxis Tanta Paraelonii facerent miracula reges;
Aurea non Babylon, Euphratem quando sonautem Ardericam (sic) trifido parvam circumdare fluxu Compulit antiquae magnum sortita Nitocris Imperium terrae. Bimarem Demetrius isthmum, Marris et occisa; furiis agitatus acerbis Millibus bis Caesar paucos tranasset in annos ; His cavus adjunctis rapidum velocius aequor Admisisset Atbos, bello cum Persa cruento Saeva minabatnr Theseae vinda Minervse.,
Jamque propinquabat suscepti meta laboris Ultima ; laetitia turba saliente fremebant Aitifices; omnis tantum Montana juventus Extollebat opus; visebant undique gentes Finitimae, credunt tractas Ampbione cautes, Aut Getica properasse lyra : vix namque secundus . Mensis anbelabat, perfectum qiiisque laborem Obstupuit. Credas superum juvisse tonantem.
Qua prius infamis via rudere plena fimoso, Certa nec ulla pati facilis vesdgia viens, Maxima nunc cuivis illac transire voUiptas :
Qualis ab Inoo via fert adoperta Lechaeo Mœnia si subeas Baccbeidos alta Corinthi.
Appia magnarum cedat regina vîarum.
Et quam Gbalcidicis truculentus fecit in agris Ampbitryoniades, spoliata victor Erythra, Cestrinos abigensque grèges. Mavortia nullas Roma pares babuit, nec quum Parnasside lauro Celsa coronatus peteret Capîtolia Caesar.
Jamque relucebant asarotis aemula pictis Strata, quibus tabulis sitiens non Pœnica lalîs ^quaret Libyae, dubio nec Graecia verbo Deucalionea substratos Hellade montes.
Artificum stupuit mirum natura laborem, Humanas plus posse manus operamque virilem Admirata diu, tanti cum plurima vici Gratia cunctorum ingentem superaret honorem, Ni tellus defossa nimis, lotiumque meatus Desereret priscos. Demersum fœda canalem Ante subintrabat Montanae urina juventae,
Altius elfossis et condebatur in antris. Defugiens soleni Mauras ut Nilus arenas Exosus, fluvio terram labente subintrat, Mitis ut Alphaeus ventosae transfuga Pis», Elide postposita, Siculum subterfluit aequor, Donec anheianti peregnnam dulciter undam Ore bibat, satietque suos prolatus amores.
Postquam strata fuit quadris via lubrica saxis, Destituit solitos descendens unda canales Fidaque percutiens cum puro fœdera sole Strala superfluxit, nec amicos ante pénates Delabi cupiens, vallem demissa per imam Barbara declivi petiit collegia fluxu, Turpibus ut stabuHs arsurum exstingueret ignem, Venturi praesaga mali, miseranda nec oHm Bellua perferret Gallas Hispanica flammas.
Invida Barbaries Montemque perosa beatum Indoluit, Montana domos urina cadentes Quod gravis allueret, quod et ipsi plura lycaeo Noxia deferret miseras contagia pestis, Ceu Camarina palus invitis arida fatis.
Ergo domum spurcis lotium cum sordibus undans Spargeret et fîeri querimonia jure nequiret, Yiribus utendum grandaevus censuit author , Urinamque alio Montanam impellere cursu.
Nocte sub illuni, ferro munita corusco Barbaries, terrae velut Oriona sepultum Ouaereret infosso Berecyntida vulnere matrero, Excavat et fossa labentem continet undam, Oppositasque manu cautes utraque repellit.
Hic strabo desudat tenebrosae verna popinae, JuQctaque divellit semeso strata ligone Ingenti sonitu. Montis vicina résultant Mœnia ; progenies ictum Junonia reddit Lyriopes, juvenem seu quum decepit amicum.
Non adeo fervens operautibus ^tna sonabat Ventrimanis aut Hypsipyles vnlcania Lemnos, Gonficerent trepido cum Pallantaea Tonanti Fulmina, terrigenas interfectura gigantes.
At Montana cohors, studiis defessa dinrnis, Heu, nimîs ignayo detenta sopore jacis^at.
Nam fera Barl^aricae duip cemeret arma cohortls , Somnus iners timuit, gressuque tremente recedieiià Incubait Monti, cornu laxavit opacum Maximaque invexit torpentibus otia membris :
Unde gravis magno3 ictus audire fragores Nemo quidem poterat. Tbalamis excita juventu§ Obstupuit; servis noctem vigilare seque^tem Imperat accincto cautissimus agmine U)ixes,
Nunc opus est rnpis totum cxbaurire liquorem Pegaseae. Totum ijobis Hjelicpna, sorpres, Pandite ; jam major praecordia spiritiis afî^t, Totaque jam spirent phQe))eum co|?da fpror^mt Bella canam fortesque viros imbremque |:iii^en(lum Saxorum : major reruro subnascitur ordo.
Occiduum pronis Paean temonibus aequor Attîgerat, Cajpeque novum Tartessia |umen Senserat, audito currus stridore lab^ntis^ Atraque nox tenebris orbeqn çpq^plexa jac^Q|efp , Mollia protulerat mortalibus o^a fessis :
Barbara prosiliunt bipatentibus agmina partis. Pro galea cyclops scabrpoi Polyphemus abenum Imponit capiti.; pipguis latissirpa diseur . Pectora défendit, partem sartago sinistram Armât, acerba gerit praelongum dextra verutum. Hos in bella viros praeclaris cognita gestis Saevities spurci truculenta spadonis agebat, Insula cui nomen, Flandris urbs inclyta terris, Indidit, amisso veteris cognomiiie gentis.
Taurea raucisonum diffundunt tympana murJ^^r, Classica puisa sonant cornu mavprtia rauco, Gelsaque Tyrrbenus conscendit sidéra clangor. It peditum clypeata manus radiosaque Montis Missilibus nimbis specularia frangit Açuti.
Provocat adversum Polypher^us ûriona cyclops, - Yocalem superans ingenti Stentora voce Atque Meleteum numerosa voce Gradiyum, Tum fremitus vigilum turbam excitàvit atroc.eni :
Agmina Romano proclamant omDia more, Horrea complentur vastis ingentia saxis :
Belliger extemplo Laertius advolat héros , Pro galeaqae gerît fuscum radiante galerum ; Quem férus Orion et vasto corpore turgens Insequitur, custos Montanae providus aula?.
Tum subjecta pbalanx , armis instructa globosis, Pqne subit; diversa replet tabulata juvenlus ; Saxa volant ; fugiunt acies mediumque relinquunt Barbariçae campurp, celsaeqye patentia turris Tecta petunt. Imber Monti lapidosus Acuto Insonaty excutiunt fortes inamœna lacerti Pondéra ; vibrantur faciles Minoa per auras Spicula, triste volât Lernaese virus echydnae. Tum pater in bijugi residet qui vertice Montis, Praeses Hyanteas ubi servat Apollo $orores, Aspera Barbaricae quura vidit praelia gentis, Tela, quibus Nioben pueris orbarat honestis, Expediit, valido ferales impete pugnas Aggrediens. Putris casuri tegula furni Pecutitur, carpitque fugam Pilumnus et ipso Peserit in calido rugo^os fornice panes.
Mperet flava Ceres, medii$ arspra favillis.
Ast fera Barbaries, Pilunmo irata fugato, MoUia frugiferae succidit germina yitis, Ips^ Pryantiadem pubes imitata Lycqrguw, Quum fruticem curva genialem falce recidens , Nysia contempsit rosei trieterica Baccbi?
EPITRE DE FËRNEL.À JACQUES DE GOUVEA.
( En tête du Monalosphœrium, )
4"féTrier 4 627.
Nomeris omnibus absolutissimo viro ac sacrae theologiae doctori celeberrimo, M. Jacobo de Govea, Joannes Fernelius, Ambiaiias, S.
Quum longinquam variîsque peridis obnoxiani profectionem ad serenissimum Lusitanorum fegem parares, vir integerrirae, saepius efilagitasti ut, te absente, quippiam aggrederer, quo possent feslivi acresque adulescentum animi (eoruni prsesertim quos mibi erudi endos credideras) persuaves mathematicarum disciplina rum flosculos ppesque decerpere, ac velut peregrinarum gemmarum adjectione illustriores conditioresque caeteras artes reddere, quibus bas admiscerent. Kjus nempe naturae sunt, ut protritis rébus splendorem afTerant, animumque in corpore, tota vita incredibiii quadam voluptate perfusuin , conservent : quod efBcere videtur objecti, circa quod versantur, nobilitas. Pro virili sane, ut quippiam tua petitione di^num effîcerem , animo meo protinus imperavi , quod te id genus blanditiarum exosculari pieque amplecti dignoverim. His etiam urgentes stimulos addidit creber paeneque quotidianus studios» juventutis rogatiis, quam propensions animi dignoveram. Sparsis itaque ad haec primordiis baud vulgaribus, operi de Monalosphaerii usu, jampridem per otium oscitanterque cœpto , colopbonem summumque fastigium imposui , quo expeditior ad matbematicarum abdita cunctis via pararetur. Hoc unum nempe cujusvis habitationi, et ultra et citra aequatorem, accommo- * das utilitates nùllo labore sic intègre suppeditat, ut uihil prorsus, ad astronomica principia faciens, omissum videatur. Si qui forsan,
spurcissimis blatteramentis lascivientes, causentur id ipsum organiim, quod Monalosphaerium nuncupavimus, astrolabii simililudinem prae se ferre , haud iitique diffitebimur ; verum expeditius ac sane generalius singula excutit suffiindîtque. Ob idque nerao hoc ipsum astrolabio praeferendum non censebit, quandoquidem et artes eae nobiliores sunt, quae minus ingerunt negotii. Velut si quaepiam ars conspecto cœlo doceat bas cunctas utilitates deprehendere, eam nimirum digniorem censebimus, quam quse ingentem tum voluminum^ tum organorum exposait elucidationem . Haec autem fœtura qualisqualis est, quum editioni pararetur, undequaque (ceu plumescens avis quae primo tepidum nidum egreditur) circumspexit quonam duce posset intrépide a blattis et situ sese vitalibus auris committere. Tu vero'inter caeteros dextram porrigens, etsi longinquus, occurristi : ac protînus suum ducem ac patronum agnoscens, se, quanta est, tibi devovit destinavitque, spcrans fortunam nunquam non fore benigniorem. Quid, quseso, id causas fuit, nisi angusta mansuetudo morum integritati summaeque eruditioni adjunctà, qua cunc^os praecelHs ? Tuum ulique genium sic ad res maximas omnibus dotibus instruxisse videtur natura, ut tua singulari sapientia, praenitenti prudentîa, eximia virlute, genuina probitate, niaxima tandem conservandae religionis constantia , non vulgarem et gloriam et authoritatem apud principes tibi conciliaveris. Sic profecto et omnes, qui te norunt, ob excellentem quam prae te fers virtutem, tibi impense favent, te maximi faciunt, amant unice, observant, venerantur. Haec fatetur probatque pietatis christianae fervor ardeniissimus : quo erga tuum principem usus, effecisti ut apud banc celeberrimam Parisiomm academiam aeternse memoriae monumentum exstrueret , quod singularem posteris laudem pariet et honorem. Ab bis virtutum praeconiis, quae non merenter decantari valent, properans me subducere, precor ne tuae manus (in quas libère transvolavit) hune nostrum partum quoquomodo réfugiant ; sed apud id tuum venerabile pectus hilarius suscipiatur foveaturque, ut ejus opitulatu, pubertatis annos superegressus, nunquam evanescat, nunquam consenescat, nec Parcarum saevitiam sentiat.
Vale, fidelissimiim et humanitalis et probitatis exemplar.
Parisiis, apud celebratissimum divae Barbarae gymnasium, ad calendas februarias 1526.
Xlî.
ISPltÂË i)£ CEtlDA i. JÀCQflES i)£ COtVÉA.
En tète du traité De QuinqUe universalibus,
26 septembre 4527.
Joahnes Gellidius Jacobo de Gouvea, saérarum litterarutu pro» fessori gravissîmo, S. P.
Superioribus his diebus de quinque vocibus dîsserendi rationém exaggeravimus, vir eruditissime, suffi^tisque aliquot horis exâggeratam nominî tuo in lucem tradere \isum fuit; non quod tam illustri viro hoc qualequale opusculum respondere putaverim, sed ut omnes intelligant me id facere ex ofÏÏcio : si quidem neque id tantum ex officio facio, qiiando humanitas et religiosa moruM integritas multo majora exposcant. Quod enim apud Lusitanum regem tantae sis authoritatis et fidei, ut ab eo scholares stipendiarîos instituendos habueris , plane consonum judicabunt omnes hanc primam mei ingenii fœturam tibi esse devovendam, quam ex mei animi conditione et voluntate te suscepturum facile spero. Ëtenim liberalis est hominis (qualem te omnes praedicant) exhibentis animum et non munus excipere. Caeterum si tuas laudes nostraeque domus Barbaricae, cujus primas es diligentissimus, in praesentia prosequi eniterer, vastum pelagus assumerem pererrandum, in quo mihi esset de naulragio potius quam de salute timendum. Quis enim, per deos immortales, non novit ex domo Barbarica ceu ex equo Trojano fortissimos milites prodisse, qui in theologorum medicorumque castris potissime dimicarunt et perpetuo dimicant^ In ter quos Johannem Majoris , virum profecto nunquam satis laudatum, commemorare poterimus. Quod si ad justiniana castra mentem converterimus ^ plerosque senatus Pari-
siensîs candidatos reperiemus, quos nostra peperit Barbara fœcundissima : a qua scaturiunt omnîs generis doctrinse fontes, ne ab re quidem, quum velut circuli signum, cui aliae circumjacent academiae , nostris obtutibus semper sit objecta. Quare tibi congratulandum erit, vir peritissime, quod te authore tam insigniter floreat Barbara, et magis atque magis tua opéra florere sit sperandum. Hoc igitur opuscuhim tuo nomini dedicatum esse quaeso patiaris, ut invidorum calumniis et impetibus valentius obsistere possit. Nempe auguror non defuturos calumniatores, qui nostrum propositum forsan damtiare molientur. Sed bos pilifaciendos esse duxi, praesertim quum neiQO se tam abjectae sortis judicaverît, quin suis studiis nonnihil assequutum fuisse arbitretur. Porro si Aristotelis consîlio (ut Quintilianus refert) turpe sit tacere, et Isocratem pati dicere, non est cur noster labor vitio affîciatur, quo in bis manifestandis , quae ad quinque vocum intelligentiam attinent, et ab aliis sunt praetermissà, quotidianis efflagitationibus consentiens, operam dedi.Vale igitur, et doctrinae Pauli assecla et Lutberanorum confutator acerrime, tuumque Gellidium solita benivolentia prosequere. Ex palsestra Barbarica, Sexto kalendas octobris, anno Domini MbXXVII.
ÉpÎtRE de FERNEL au roi de PORTUGAL.
En tète du Cosmotkeoria.
(4 fcTrier 4529.)
Praepotenti ac serenissimo Lusitaniae régi Joanni tertio, Joannes Fernelins, Ambianas, salutem.
Quem quotidie novarum rerum oblèctamenla titillant, inclyte Rex, is aegre potest novae rei laetitia deliniri, ni forsan ea praeter caîteras simulachrum quoddam sil delickruin. En ad tuam cdsitudinem frequens fit e longinquis mundi plagis celebris industriorum hominnm concarsus ^ quorum alius Arabicumaurura, alius^thiopiae miracula, alius et aromatum et lapiilorum înaudita gênera ex extremis Indiae fînibus subministrat. Ob id sane nostra haec munuscula tibi oflferre hactenus formidavij quippe quae nibil hujusmodi deliciarum redoleant. Verebar proinde ne importunus quam gratus potius accederem : quandoquidem veteri proverbio scile monemur non ob oculos pulverera conspergere. Verum augusta mansuetudo, qua apud cunctos insignis es, ampliurem mihi aditum praeslruxit quo audaculus accederem, accedensque nostras lucubratiunculas iliustri tuonomini dicarem. Porrexit etansam singularis propensaque benevolentia , qua non poHtiores litteras modo, sed earum cultores prosequeris, dulcius foves, adornas, illusfris tui generis non paucos iraitatus. Olim nempe Joannes , hujus nominis Lusitanorum ^'ex secundus, plurimos inter litteraruni candidatos fovit ; quos subinde non parum adauxit Emmanuel , regia quidem functionc dexterrimus. Inter caeteros peritia legum insignes evasere Ludovicus Teixera et Petrus Didaci , cujus perdocta in jure civili passim visuntur opéra. In theologorura coro-
APPEJN'DICE. 353
nam eorumdem adminiculis relati sunt Johannes Clarus, ordinis cisterciensis, et Jacobus de Govea, vir summa eruditione summaqae prudenda conspicuus. Tu vero, Rex amplissime, sic orthodoxa fide efferbuisti, sic demum te totum perfudit litterarum amor, ut praeter eos sincerioris theologiae cultores , quos hactenus fovisti, quinquaginta collégiales magnificis sumptibus nuper institueris, apud hanc Dostram celebratissimam Parisiorum academiam omni disciplinarum génère erudietidos; iisque'Jacobum de Govea pastorem vigilantissimum pr%fecisti, animadvertens non parum gregi profuturam tanti pastoris vigilantiam. Habes et fratrem tuum, rei hujus pium fautorem, utriusque linguae cultorem acerrimum, dignissimum profecto qui cardinalei luuneris honorem sit adeptus : is enim pastor pervigil, qui dominici gregis, quam lanam, magis salutem exoptat. Is spécimen virtutum, cujus indoles magnam nobis expectationem promittit , et reipublicae christianse apprime salutarem. Talia sane decebant vere regia pectora r^haec enim sunt quibus res christiana resarcitur, fulcitur, ornatur, quibus tristis propellitur ignorantia, mentesque sese diviniores déclarant. Propensum in studiosos animum haec tua immortalia facta apud omnes praedicant, et velut asylum quoddam celebraris. Tutam proinde accedere spero nostram Cosmotheoriam, et in manus regias benignius exceptum iri ornarique splendidins. Una haec excepta, non elementorum modo, verum et cœlestium globorum magnitudines, situs, partium compositionem, motusque siderum universim et dilucide reserabit. Quae singula si quis fortasse commentitia , et (quod aiunt) ante tapetum efficta putaverit , quonîam arduum sit et temerarium yideatur, quae absis* tentia sunt, definire, hic procul dubio suae inscitiae consdus est. Siderum nempe coitiones, oppositiones, éclipses, iisdem prorsus niomentis accidere conspicimus , quae nobis eruditiores astronomi ante' praefiniverunt. Id nonne indicium plus satis convincit cœlestium motuum rationes non ignolas permansisse? Utinam, quos terrae situs nobis passim référant nautici , sic longitudine et latitudine firmarent ! Quod si de orbium magnitudinibus quis contendat, is in Ptolemaei'demonstrationes gradum convertens, victrici arense statim cedet ; nemini quippe bas amoliri , sed nec quidem suspicere datum est , tan ta est vis earum tantaque evidentiae praestantia. Hune idcirco mihi authorem una cum Alphonso, Castellae rege, et Alphragano, toto molimine statui hoc opère sequendum;
nt, si quid Yel atâtsum, vel admiratione dignttm vistmi fnerit, non ego so1u9, Terum et îHi rei hujm insignes aulfaores habeantur. Ab bis enim aliqtiot decerpsimus documenta, qux ciim apod eos invincibiles demonstrationes babeant, nostro operi, ceu prima qtiâBdam princfipîa et astronomicae rei fondamenta, sobjecimus ; bis deffifim qtiiccftild rebqutim est operis intègre fuldtur suiimqné sotfdicis sttscepit incrementaœ. Quo aotem majori esset usai future, Cosmotbf oriam Planethodio términavimos : orgaso sane quod , primo intuitu nallaque sapputationis molestia, siderum loca et passiones in dies singulos snppedifat, tabnlarium operatiotnim rationes cunctas simtil adaperiens.
Bm: suTtt, magnifiée Rex, qose tute serenitati consecraoda ba« btieram, ut id tuum splendidum nomen operi meo, tanquam sidus quoddam matutinum, praeluceret, fieretque de sideribus tractatio novi sideris adjectione splendidior. Née utique dissous festivo tno îngenio hâed fore existîmari r quippe quod ad abdita naturae arcana mire sit constiiictnm, et ad ardua Yividam ostentet aprimo* niam. Banc; ergo eceiestem contemplationem amplexus, propatam babes tofius mundi contemplationem. Quandoquidem terrena moles tuis sic jam subcst oculis, ut nihil ejus te lateat, sint'^ que extremde paites tua superiorumque regum industria eonspicoae : hocque nomine et cbristiana gei^s et tota cosmograpborum nostri ssecuH corona, Ltlsitani» regiâer baud minus quam Alexandrino Ftolemaco derincitur. Ula qoidem, quod jam prorsus dissolutnm sit commercium cum Tm*cis aromatum babendorum gratia a ple-^ risque eontraetum ; bî autem quod et austri et orienfis extrema, nostfis bominibus bactenus ignota, nostro sdecuio penria evaserint. Neque ego tmquam sftas SâCis in landes promoveram Henricum iHum, Joantiis primi bujus nominis prolem ingenuam, qui omnium primas Afrfcae et ^Etbiopiâe littora lustrarre gnariter est agressus, in ^fbiopfae^ pfomontoricnn yhtù adaperiens, non vulgari regni fotius incremento. Post qu^m Bartbolomasus Didaci et Petrus Canis , arte navigandi stfmme prudentes , ab iEtbiopiae promon-forio ad Sancti Tbomae insulam, bine antarcticdm illud Bonae Spei pfomontoricrm transcendentes, in felicem Arabiam primi, ea saltem ▼ia , proTecti snnt ; qui tege Joaime , secundo cognoetiento, bonae otemotiae , in Sopbata Arabiae plaga (quam credimus Opbir et Sopfair appellatam secundo Paralipomenon) Lusitâùiae passîtt fixeront insigniâ, fiagrans augendi regni desiderium satis indi-
APFENDÏfcÈ. SI5S
cantes. Quum autem bis ultra progredi minime licuisset, paucis postannis Emmaniielem, patrem tuum, regem illustrissimiim, major quidem horum obsedit cupedia; parataeque dassi prœficiuntur Valascus et Paulus de Gama, fratres, qui non Sopbalam modo, sed Callicutium ulterioresque Indiae regiones opulentissimas sunt assecuti. Arces plerisque in locis praepotenter exstructae sunt, bellicis macbinis communitse dispOsitaque praesidia, quo saevientium infidelium nullonegotio propellatur injuria. Haec vero cuncta tu modo sollicite conservas, adauges impense, ad austri et orientis extrerhà txittih latiùs prôtendeiis iraperîtrm. ï^ovtià inuïiduâ vel te autbore patet, quem utique et Alexander IVIacedo et Ptolemaeus Alexandrinus agnovisse diffitebuntur. Quod olim Sopbir ad Salomonem aurum missitabat, id tibi uni conceditur; quae demum cedrina ligna , aromata , lapillosque suscepit e Perside, in te referuntur : quasi sis in Salomonis ordinem suffectus. Qui ad eum sapientiaui ab oré hausuri undiqué conflùebant, te sitientius expetunt, cbristiaiiae fidei conBrmaiïdse gratial; id îndicant qui et nunc apud te sunt oratores ex ^.ibiopico regnô Manicongrîae et a Prsetojanis amplissimo potentatu. En et qùafrta mlundi portio, jquam nostri Américain dixerunt, màxinid pro pai-le fasces et vefxiîla tibi submittit ; in qua ad borealem latitudinem sex et trigîntà graduum ingens praedivesque fluvius sese anno superiorî tais pe<'Sj)icuum exbibuit; cujus (novum dictù) ostium octo et vîgîntî milliariis patescere aquaraque amàritudinis expertem in mare ad vigintî milliaria trajici ferunt.
At non hsc quidem hiiracùTa eftàrràndà sùscepîtoùs, quippe quae latins sint litterarnm roonimentis diffundenda. Id enim jam magni» tudinis obtinuerunft ut non Africâm, sed Lusitaniam novi quippiam semper afferre, adagiônis vitem subierit. Excîpe igitur, serenissime ^ex, pro tua augusta mansuetudine hitarîqué vultu, hostras de mundi contemplàtione lucubratîunculas : ut et boc novum Lusitaniam tulisse cuncti fateantur, retundatque dentés Theoninos tuae majestatis fàvore suffultum; sic nempe Fernelium, alioqui tibi dicatum nuncupatumque, arciius devincies. Vale, inclyteRex, teque, precor, obtectis terrae partibus in lucem productis, Cbristus in sidéra suscipiat.
Ex aima Parisiorum aôadémia, pndie nonas februarias, anno M.D.XXVIII.
VERS DE BUCHANAN SUR LES MISERES DU PROFESSORAT. (Œuvres complètes, t. II, part, i, p. 31.)
Ite levés ugae^ sterilesque valete Camœnae,
Grataque Phœbeo Castalis unda choro ; Ite, sat est : primes vobiscum absumpsimus annos ,
Optima pars vitae deperiitque meae.
Quserîte quem capiat jejuna cantus in umbra ;
Quserîte qui pota carmina cantet aqua.
Dulcibus illecebris tenerum vos fallitis sevum,
Dum sequitur blandse carmen inerme lyrae.
Débita militix molli languescit in umbra,
Et fluit ignavis fracta ju venta sonis. , Ante diem curvos senium grave contrahit artus ,
Im minet ante suum mors properata diem ; Ora notât pallor, macies in corpore toto est ,
Et tetrico in vultu mortis imago sedet.
Otia dum captas, praeceps in mille labores
Irruis, et curis angeris usque novis.
Nocte levés somnos resolutus compede fossor
Carpit, et in mediis nauta quiescit aquis ; Nocte levés somnos carpit defessus arator ;
Nocte quies ventis lonioque mari :
Nocte libi nigrae fuligo bibenda lucernae ,
Si modo Calliopes castra sequenda putes ; Et tanquam Libyco serves curvata métallo
Robora , et Herculea poma ferenda manu ,
Pervîgil in lucem lecla atque relecta revolves,
Et putrî excuties scripta sepulta sita.
Saepe caput scalpes , et vivos reseris ungues ;
Irata feries pulpita saepe manu.
Hinc subitae mortes , et spes prserepta senectae ;
Nec tibi fert Ciio, nec tibi Phœbus opem.
Si caput in cubitum lassa cervice recumbat
Et sopor exiguus lumina fessa premat , Ecce vigil subito quartam denuntiat horam,
Et tonitru horrifico lumina clausa quatit.
Excutit attonito somnos soniis aeris acuti,
Admonet et molli membra levare toro.
Vix siluit, jam quinta sonat, jam janitor urget
Gymbala, tirones ad sua signa vocans.
Mox sequitiA' longa metuendus veste magister ;
Ex humero laevo mantica terga premit.
Dextera crudeli in pueros armata flagello est;
Laeva tenet magni forte Maronis opus.
Jam sedet et longis clamoribus ilia rumpit,
Excutit implicitos ingenioque locos, Corrigit et delet, mutât vigilata labore,
Promit in obscuro quae latuere diu , Magna nec ingeniis aevi explorata prioris
Eruit , inventas nec sibi celât opes.
Ignava interea stertit plerumque juventus,
Cogitât aut curse multa priora suae.
Alter abesty petiturque alter mercede parata
Qui vocet et fictos condiat arte dolos. •
Ille caret caligis , huic rupta calceus alter
Pelle hiat ; ille dolet ; scribit et ille domum. Hinc virgae strepitusque sonant, fletuque rigantur
Ora, inter lacrimas transigi turque dies.
Dein nos sacra vocant , dein rursus lectio, rursus
Verbera : sumendo vix datur hora cibo.
Protinus amota sequitur nova lectio mensa ;
Excipit banc rursus altéra cœna brevis.
Surgitur : in seram noctem labor improbus exit ,
Ceu brevis aerumnis bora diurna foret.
Quid memorem interea fastidia mille laborum
• Quae non ing^I)U^ mente ferenda putes 7
Ecce tibi erronum plenas ex urbe pU^l£^nge$ ,
Terraque ferra tis ca)çibus icta frémit :
Turba mit stolidasque )egpnti[}us appUcat aiir^ s ^
Qualie3 Phqebeae phryx (Jedit ante lyriae.
Et queritur nuUis onerari compita phartis ,
Esse et Alexandrum nullo in honore suum , Nec gravidum pleno turgescere margine librun),
Neglectuœque premi vile Guidonis opus, Curritur ad Montem magno cum murmure Acutum ,
Aut alias aedes , sicubi beta sapit.
Quid referam quoties defenditur acer Orestes ,
Garmina vel numeris cupa caruere suis ?
Arcadico juveni quod laeva in parte mainill^
Kû salit, iratus claqiat uterque pareps.* Conqueritur nullo labentia t^mpora fructu
Totque diu sumptus deperiisse suos ; Quin etiam in libros n^ti cpn^umta talenta
Supputât , et damnum flagitiumqu^ vqcat, iEstimat et noslrqs non aequ^ )auçe laborps,
Temporis et nulla damna repandit ope.
Adde, quod Aonidum pauper^s semper ^4h«ren5
It comes , et çastris miljtat ipsa suis :
Sive canas acies in Turcica bella paratas ,
Sive aptes tenui moUia vprba lyr^ j Sive levi captas populi spectacula soccq ,
Turgidus aut tragipo syrif^ate yerri^ humutn. Denique quidquid agis y cqmes a^sidet iippraha egestas ,
Sive poema canis, sive poeqna doces.
Bella geri^nt urbes septeni de patria Homerj :
IVulla doiiius vjvû, patria nulla fuij: \ iEger, inops , patrios déplorât Tityrus agros ;
Statius instan(en) vi^ fugat arte fftniein ; Exul hyperboreuni Pïaso projectus ad axeni,
Exilium musis imputât il)e suum \ Ipse deus vatum vaccas pavisse Çheraea!^
Creditur, ^monios et numerasse gveges.
Galliope longum caelebs cur vixit \\\ œvupQ ï
Nempe nihil dotis quod numeraret, eral.
Interea céleri cursu delabitur aetas,
Et queritur duram tarda senecta iamem , Et dolet ignavis studiis lusisse juventam ,
Jactaque in infidam seraina mœret humuin , Nullaque maturîs congesta yiatica canis ,
Nec faciles portus jam reperire ratem.
Ite îgitur, Musae stériles, aliumque ministrum
Quaerite : nos alio sors animusque vocat.
ÉpÎtRE de BARTHELEMI LATOMUS a ANDRE DE GOUVEA.
ÇEji tête de VEpitome commentariofum dialecticK înventionis
Rodolphi Agricolœ,)
47 septembre 4 533.
Bart. Latomus, M. Andreae Gouveano, primario collegiî Barbaraein Parisiensi gymnasio, S. P. D.
Cum ex omni artiiim humanitatis génère magna est utilitas, Andréa Gouveane, vir humanissime, tu m vero ex ea parte, quam disserendi vocant, non fructus modo, sed edam necessaria quaedam ratio percipitur ad formandum judicium, et ad omnem bonarum artiumcognitionem adipiscendam. Neque enim natura, quam vis optima contîngat, tamen per se satis est, nisi hoc praesidio instructa sit; neque in ullo artium aut litterarum génère quisquam féliciter versatur, nisi hac disserendi ratione sit imbu tus : quae non solum hoc nobis praestat, ut mentem in iis, quae litteris comprehensa sunt, certius dirigamus, sed etiam ut dijudicemusillitteratas quaestiones, et, in abditarerum pénétrantes, nodos difficiles atque impeditos in magnis et arduis causis explicemus. Itaque non immerito eam doctissimi homines semper raagnopere expetendam esse arbiirati sunt, eamque ipsi non solum amplexi sunt magno studio ac diligentia, sed nobis quoque ingenio suo atque industria illustratam ad scientiae et cognitionis fructum amplissime comparaverunt.
Sed cum ejus duae sint partes, docendi et eloquendi, quarum alteram dialecticen, alteram rhetoiicen vocant, multasaneab iilis perutiliter tradita sunt in utroque génère ; sed meo quidem judicio, in altéra parte a Rodolpho. Agricola fructuosissime est elaboratum. Scripsit enim hic vir de dialectica inventione opus exactum
plane et copiosum : in quo praeter rerum doctrinam et tractatum, qui commodissimus eam orationis elegantiam adhibuit, ut eruditorum hominum judicio cunctos in hoc génère superasse videatur. Atque hi quidem libri cum janipridem versentur in manibus omnium, ac propter utilitatem in scholis etiam praelegantur, sint autem effiisius scripti ab autore, quam aut ab ignavis aut festinantibus breviter cognosci possint, contractos a me luperiore anno in compendium, ac nunc denuo, quo rectius legerentur, non minore cura recognitos, in gratiam studiosorum edendos curavi. Quam equidem editionem, tuo nomini, Andréa Gouveane, hoc tempor« nuncupandam esse duxi, ut cum studiornm praefectus sis in amplissimo coUegio, litterario quoque munere aliquo a me accedenle in tuum contubemium, quemadmodum par est, donarere. Vale. xv. Kal. Octob. M.D.XXXIII.
(Du registre 13 des Archives de TUniver^ité.) 46 déeembre 4533.
Anno M.D.XXXIII, die xvi decembris, congregata extitit facultas artiam Parisius apudsanclum JuliauumPaupereni pex^ quatuor procuratores, absente reclore, super duobus articulis.
Primus scilicet, quoniam jamdiu dominus reclor fuerit et sit absens ab universitate nec comparuit in actibus, decretum extitit quod, priusquamin médium poneretur novi rectoris electio, procurator facultatis nna cum scriba et bidellis aliquibus accederet collegium Divae Barbarae, solitum domicilium prœfati domini rectoris. Et hoc facto, dictus procurator facultatis una cum magno bidello Franciae et duobus bidellis Picardiae, una cum scriba, accesserunt ad col legium Divse Barbarse, domicilium solitse residentiae dicti domini rectoris ; et loquendo ad personam domini primarii dicti loci, fuit responsum per eumdem quod dictus dominus rector est absens per plusqdam quindecim dies, et a tempore discessus non fuit ibidem visus, abstulitque sigillum rèctoria^; et a tribus diebus •^ fuerunt eidem traditae librae trecentae et triginta denarii, una cum aliquibus clavibus. Et tradidit bidello Franciae librum jurandorum et claves.
Quibus actis, procurator nationis Franciae posuit hujusmodi congregâtionem super duobus articulis : primus super electione novi rectoris ; secundus com munis.
XYII.
JUGEMENT SUR LA CLOTURE P*UN^ ÇILASSE DE pHXLOSPP|II£
PAR JACQIIES DE CrOUVÉA.
(Archives de PUiiiversité, reg, 20 , fol. 65.)
88 aTriH642.
Sabbatiy xxii aprilis M.D.XLII. Corai» DD. rectore, procuratoribus et reformatoribus Facultatis artium comparueriint quam plu* rimi logici collegii Divae Barbarse in copioso numéro, qui organo Pauli Roviri, unius eôrumdem, eisdem conquerendo exposuerunt quod, cum jampridem in philosophia etaliis bonis artibus inagistro Firmino Durio, viro siquidein apprime bonesto, in dicto collegio regenti sese comraisissent, et qui eosdem jam sesquiennium edocuit, nihilominus dicti collegii primarius, nescitur quo spiritu ductus, eosdem a dicto. collegio explodit, nec classem pro more ingredi sinit, occasionem nactus quod eorumdem nonnulli dictum collegium egressi sunt, cum propter frequentem morbum quo cruciabatur, tum vero pecuniae angustia collegium egredi compulsi fuerunt; et cum bonarum litterarum fructu eorumque prseceptoris doctrina priventur, dicti collegii liberum aditum sibi concedi supplicuerunt.
M. Firminus Durius dixit dictum primatem ei victum quotidianum denegare, llcet eum in nulio offenderit provinciamque sibi commissam adimpleverit : super quo sibi provideri supplicuit.
M. Jacobus a Govea, ejusdem collegii primarius, dixit dictum Dui'ium sexaginta discipulos docere,ex quibussolum quatuor convictores, quos portionistas vocant, et unus cubicularius, pro quibus unum regenlem nutrire sibi pergrave esset. Quo vero ad querimoniam discipulorum, dixit quam plures eorumdem in collegio
moram traxisse et ejusdem convictores fuisse, qui tandem, ut liberius agerent, dictum collegium egressi sunt ; quos* si admitteret aliis in exemplum cédèrent, cum sit consuetudinis convictores egressos in idem collegium non admittere. Et ulterius quamplures errundos esse dixit, qui a tertia classe grammaticorum convolarunt, qui, si paterentur, gradum persaltum adipiscerentur; quare ad eosdem admittendos compelli non débet.
Idem Durius dixit quamplures eorumdem in Hispania audivisse plures annos in philosophia magistrum Gasparem Lax^ et quod ob id paululum dumtaxat in grammatica studuerunt.
His sic in médium adductis et inter DD. deputatos mature consul tatis, censuerunt eos, qui ferre poterunt onera quse in collegiis ferenda sunt, redire in collegium ; pauperes vero, et qui collegii onera sufferre non possunt, esse admittendos aditumque illis patere. De quibus DD. censoribus provinciam corn miser unt. Et sic conclusit D. rector.