BULLE DE CANONISATION

GREGORIUS EWSCOPUS SERVUS SERVORUM DEI , archiepiscopit , episcopis , afcbatibus, prioribus, archidiaconis, presbyteris, decanis, et aliis ecclesiarum prœlatisr ad quos litterœ islœ pervenerint.

Gloriosus in majestate suâ Patris aeterni Filius Redemplor noster Dominus Jesus- Christus, de cœlorum summitate prospicieus couditionis humanae gloriam, multo concursu miseriae cui primi parentis culpa dédit initium deformatam , ineffabili dispositione providit , ut et virtutem suam sedentibus in umbra mortis exponeret , et in exilio positos ad libertatis patriam revocaret. Igitur quia nulli potiusquam sibi sua factura? redemptio competebat ( eo quod artifici sit , et decens et debitum , ut quocumque casu depereat quod pulchrius finxisse dignoscitur, in statum pristinum suae virtutis studio restauretur) in exile vasculum , si tamen sit exiguum quod recepit hospitem super omnia spatiosum , scilicet in aulam Virginis refertam omni plenitudine sanctitatis , de regali throno se conferens , opus inde cunctis visibile protulit , per quod propulso tenebrarum principe de sui redemptione plasmatis triumphavit ; certa relinquens instituta fidelibus , per quae ipsis ad patriam redderetur transitus expeditus.

§ i. Hujusmodi quidem pietatis seriem beata Elisabeth ex regali orta progenie ; et Thuringiae landgravia gratiosa , solerti meditatione considerans , et jam dicta eligens instituta continuis observare studiis, ut dignam perceptione se redderet perpétua? claritatis , quasi ab ortu vitae usque ad occasum, virtutum vacando cultui , nunquam desiit in caritatis amplexibus delectari. Nam in confessione verae fidei , vitaeque dedita sanctitati, cœlestis reginae diligendo filium , per quem dulcedinem consequi posset cœlestium nuptiarum, ita dilexit et proximum, quod amœnum sibi constituens illorum familiarera habere praesentiam , quam eorum inimica corruptio cunctis suggerit effici peregrinam , se in multis sibi reddidit inopem , sollicitam fore pauperibus multipliciter affluentem. Quorum ab aetate tenera , tutrix esse desiderans et amatrix , eo quod sciret perennis vitae praemium dilectorum Deo acquiri meritis egenorum , adeô conditionem illorum gratam sibi constituit , quam naturaliter saecularis elatio vilipendit, quod etiam licitis sibi deliciis quas offerebat status excellentia conjugalis , deductis pluries in contemptum , corpus delicatum et tenerum reddebat assidues parcimoniae studio maceratum , tanto sibi meriti quantitate proficiens , quanto quod sponte geritur, majoris gratiae praemio muneratur. Quid ultra? Quaeque jura sanguinis in supernae desiderium transferens voluptatis , et imperfectum quid aestimans , si jam viri destituta praesidio , sic residuum vitae decûrreret , quod se ad jugum obedientiae ( cujus sub lege posita

maritali absque ipsius prœjudicio amplexatrix cxstiterat) non arctaret , religionis habitum induit , sub quo dominicre Passicnis in se celebrare mysterium , usque in dioui ultimum non omisit. O felix mulier ! o matrona mirabilis ! o dulcis Elisabeth dicta Dei saturitas , quae pro refectione pauperum , panem meruerit Angelorum ! O inclyta vidua virlutum fœcunda sobole , quae studens ex gratiâ consequi , quod natura non poterat indulgeri , diris animai hostibus per scutum fidei , loricam justitiœ , gladium spiritus , salutis galeam et hastam perse v cran tire debellatis ; sic amabilem immortali sponso se prœbuit, sic Reginre virtutum se dilectione continua colligavit , suum deprimendo dominium , in ancillre humilis famulatum ! Sic sanctis Elisabeth antiquis processibus conforment se reddidit , dum in mandatis et justificationibus Domini sine querela simpliciter ambulavit, Dei gratiam secreto mentis per affectum concipiens , et eamdem per effectum pariens , ac nutriens assidue per profectum , quod salus omnium in se sperantium , et exaltatio in se quorumlibet in humilitatis et innocentiœ vallibus positorum , in promisse suis praemia retributionis exurgens , ipsam mortis nexibus expeditam provexit ad solium luce inaccessibili luminosum.

S 2. De cujus stapenda et inexplicabili claritate procedit , quod illius spiritus , et in superni fulgoris abysso rutilât; et in hujus profundo caliginis, multis coruscat miraculis gloriosis , quorum virtute , catholicis fidei , spei, et caritatis augmenta pro>eniunt , perfidis via veritatis exponitur, et hrereticis confusionis multae materia cuttiulatur, dum stuporis turbine obvoluti , quod dictre sandre meritis , qure dum carnis clausa carcere teneretur, pauper spiritu , mitis mente , propria Yel potius aliéna peccata deplorans , justitiam sitiens , niisericordiœ dedita , munda corde , vere pacifica , attrita persecutionibus , et opprobriis exstitit lacessita ; vita mortuis , lumen caecis , auditus surdis , verbum mutis , et gressus claudis, cœlesti dexterâ conferuntur : partes Theuthoniae spatios , quas mortis dogmate gestiebant inficere , in doctrinœ cœlestis amplexibus cernunt mulipliciter exultare.

§ 3. De hujusmodi quidem et aliis sanctae rairaculis, qure mentis inspecta oculis uberiorem lretitiam proferunt , quasi diffusis distincta litteris viderentur, facta nobis per testes idoneos tanta plenitudine fidei , sicut debetur et competit colendae per omnia veritati.

S ■*• Nos quorum deposcit officium his continuo desudare studiis , per quae augeatur gloria Redemptoris , dictam sanctam quam sibi ad intuitum placuit sure majestatis assumere ; de fratrum nostrorum consiiio et assensu , ac venerabilium fratrum nostrorum , Patriarcharum , Arcbiepiscoporum , Episcoporum , et Prœlatorum omnium , qui tune apud sedem apostolicam existebant , Sanctorum cathalogo duximus adscribendam.

S S. Universitati vestrre per apostolica scripta districte prrecipiendo mandantes quatenus xm kal. decembris, die Tidelicet, quo eadem mortis absoluta vinculis , victura perenniter, ad fontem supernœ prodiit yoluptatis , festum ejusdem prout miranda ipsius meritorum magnitudo exigit, celebretis , et faciatis solemniter celebrari ; ut id nobis de thesauris cœlestibus ejus pia intercessione proveniat , quod ipsa praestante Christo percepisse dignoscitur, et possidere perpetuo glorialur.

$ 6. Caeterum, ut universitati fidelium invisibilis aulœ consequendi delicias ex concessa nobis potestate , desuper propitiante Domino , sit facilitas ; quinimo et ut nomen exaltetur Allissimi, si sponsae suae venerabilem sepulturam fidelium procuremus accessibus honorari , omnibus vere pœnitentibus et confessis , qui se illuc annis singuli* devotionis aromata , et sinceritalis insignia déférentes in memorato festo, et usque ad ortavas ipsius contulerint, de omnipolentia Dci misericordfa , él beatorum Pétri et

Pauli apostolorum ejus, auctoritate confisi , unum annum «t quadraginta die», d§ injuncta sibi pcenilentia misericorditer relaxamus.

Dat. Perusii , kalen. junii , anno nono.

LETTRE DU PAPE A LA REINE DE CAfcTILLE REATRICE , FILLE DE PHILIPPE, ROI DES ROMAINS, Bff FEMME DE SAINT FERDINAND.

Ex Regïst. Vatican., n« 120, apud Wadding, t. n, p. 394.

GREGOR1US, etc. — Beairici illuslri reginœ Castellœ , Tolelœ 9 et Legionis.

Jésus filius Sirach diebus istis obtulit nobis vas admirabile , opus excelsi , quod for- Eccle». Eo. »g. nacem caritatis in ardoris operibus custodivit. Vas, inquam , electura , Domino consecratum , sanctam scilicet Elisabethara , quae interpretatur saturitas Dei mei , quae in pauperibus et infirrais consuevit Dominum saepius saturare. Tribus sanè panibus , quos mutuo in nocte tribulationis suae ab amico antiquo recepit , veritatis scilicet , caritatis et fortitudinis Dominum legitur récépissé , ut veritatis illustrata fulgoribus , purificatis affectibus, et membris corporeis roboratis, Dominum intellectu cognosceret, diligeret, per affectum et profectum boni operis satiaret. Ne igitur langueret per ignorantiam veritatis , voluntas per inopiam affectionis deficeret , caro suae conditionis infirma effectum boni operis impediret , illuminatus exstitit intellectus , purificatus affectus , et effectus boni operis spiritu fortitudinis roboratus. Ne autem istorum parcum usum quis profana facilitate negligeret , Dominum dixisse didicimus: Qui appert- jsa\Xl 55. ». ditis argentum vestrum non in panibus , et subitis infructuosum sine satielate laborem. quia quidam argentum eloquentise suae in spiritu mendacii , non in spiritu yeritatis appendunt ; sicut adulationum artifices , fabri laudis , figuli falsitatis , et alii non in spiritu caritatis , sed vanitatis et inanis gloria; cupidi , quae nunquam suos satiat amatores , linguam instruunt in urbanitate verborum, laborum, morum et operum dissonantiam fabricantes. Tria quoque fercula in mensa dominica coram cœli et terrœ dominatore Elisabetha amatrix aeternae felicitatis apposuit, du»m prohibita renuit, prœcepta servavit , et exaudivit consilia Redemptoris , quae necessaria sibi humanae naturae subtrahens vigiliis , je juniis et orationibus débita singulis jure distribuens , creaturam Creatori , sensualitatem ralioni , et carnem spiritui servire coegit. De hac quidem scriplum est : Vas admirabile opus excelsi, vas admirabile, vas misericordiae , Eccle». 43. t. auro sapientiae et lapidibus pretiosis, hoc est operibus incorruptis ornatum, in quo tôt effudit Dominus charismata munerum supernorum , ut mundaret et tergeret vasa irae in interitum apta , et ostenderet divitias , et copias gratiarum in vase misericordiae , quod Dominus in gloriam praeparavit. 0 vas admirabile in virtute humililatis , abjectione corporis , affectu compassionis , cunctis saeculis admirandum ! In huroilitatis quippe virtute , quae cum esset de stirpe regiâ , excellenti principatuum Jignitate praecelsa, farta pauperum et egenorum ancilla , exinanivit se formara

Psal.

Luc. 1. i4- Cantic. 5. 14.

Marc.

Gant.

Math. S. n.

Jarami. ï t.

Gènes, ï. 5.

Ibidem, 6.

servilem accipiens , et usque ad mortem infirmis, peregrinis et pauperibus obedirit. In abjectione corporis, quia quae decorari consueYerat regalibus ornamentis , nuirenulis aureis , argento , monilibus , margaritis et lapidibus pretiosis , spoliata repente mundanae ambitionis exuyiis , habitum pauperis et asperae Testis assumpsit , ut vilibus involuta pannis Jesu Christi Domini nostri incunabulis vagientis , cum eo fieret opprobrium hominum et abjectio plebis , et exprimens in prœsepio vagitus infantis, jam civis ccelestis effecta , cum angelis decantabat : Gloria in excelsis. In affectu quoque compassionis , quia non solùm manus regia tomatilis, aurea, plena hyacinthis pietatis propitia , sordes tergebat infirmorum et pauperum ; yerum etiam lavabat et alligabat osculans cunctis horrida vulnera leprosorum. Manus ei tornatilis , quia facilis ad opéra Redemptoris ; aurea , quia scholam caritatis ingrediens , proficiebat in studio pietatis ; plena hyacinthis , qui colorem habet aereum , quia pro amore cœlestis patriae copiosse pauperum compatiebatur inopise. 0 vas admirabile ! Tas electum ! vas misericordiae ! in quo tyrannis principibus et magnatibus mundi yinum verae compunctionis propinasti. Inter quos sororium tuum fratrem Conradum , quondam landgrayium , aetate tenerum , mundo carum , mortalibus gratiosum inebriasti praecipuè poculo vasi hujus , ita ut calcatis dignitatum fascibus , rejecta syndone, nudus profugeret demanibus impiorum crucifigentium Jesum Christum ad asylum crucis, cujus signaculum impressit pectori, mysterium cordi , ut per myrrhae fasciculum posset crucifixi consortium promereri. Inebriasti quoque poculo yasi hujus Agnetem ancillam Christi , yirginem , natam régis Bohemiae , sororem tuam , in cujus aetate tenera, et rébus asperis experimus cœlestis conseryationis insignia, ita ut imperialis culminis oblata fastigia fugiens, sicut reptilia venenata, et nuda vexillum triumphale crucis arripiens, jam procédât obviam sponso suo, accensis lampadibus, choro sacrarum yirginum comitata. Opus excelsi ; Patris et Filii et Spiritus sancti fuit opus , operatum et operans ; operatum ab auctore naturae , operans dono gratiœ exquisita in omnes voluntates ipsius. Opus novum , quod fecit Dominus super terram , quia sancta Elisabetha circumdedit yirum Dominum Jesum Christum gremio cordis sui, quem affectu concepit, affectu peperit, profectu nutrrvit : ad damna quippe preesentia etfutura yitanda processit nuntiatio operis novi hujus , quae cautelam prœsenlibus et futuris indicit. Nuntialione hujus operis jus nostrum conseryatur illœsum, damnum depellitur, utilitas publica procuratur. Nuntiatio proponitur novi operis, ne officiatur luminibus domus nostrœ, qu» cognitionis et dilectionis radiis illustratur, ut uno cognoscere, altero Dominum nostrum diligere valeamus. Sed adversarius noster diabolus duos videtur erexisse parietes, ut lucem nobis aeterni nominis obscuraret ; ignorantiam ceecitatis in mente, cumdixit : eritis sicut dei scientes bonum et malum, quia cum homo elatus contra Deum tumuit ignorantiœ caecitate percussus, lumen veritatisamisit : alium parietem , concupiscentiam in carne construxit, cum dixit : Cur prœcepit Deus ne comederitis de ligno scientia boni et mali; et mulier videns quod pomum visu esset pulchrum et ad vescendum suave , tulit et comedit illud , deditque viro suo. Undè juxta yerbum Domini necessitatem moriendi et pœnalitates mortalitatis incurrit. In primo obscurayit intellectum. in secundo yerô deformayit affectum, ne cognosci possit potentia Creatoris , nec bénéficia Redemptoris amari. Verùm nuntiatio hujus operis mentem illuminât, et concupiscentiam refraenat, si sequi yolumus lumen Christi, cujus sancta Elisabetha illuminata radiis domicilium humilitatis incoluit , et abstinentiœ gulae aemulae desservivit, ut diruto pariete ignoranliae, tumore elationis erecto , tenebrarum abducto nubilo > claritas ipsi lucis inaccessibilis appareret , et destructa macerie concupiscenliae sen-

sualis , reformato affectu , amorem divini nominis inveniret. Fornacem etiam in ardoris operibus custodivit , quando Dominum et proximum ardenter amavit, et habitans cura igné dévorante , ac ardoribus sempiternis , avaritia matre litigiorum extincla, manus suas a muneribus iniquis excussit ; ideô in exeelsis habitat , et munimenta saxorum sublimitas ejus est cœlestium spirituum felicitatibus aggregata, ardoris opéra, quibus fornacem caritatis jugiter accendebat conditionis , reparationis et retributionis esse considerans studio piœ intentionis invenit. Quod Deus creaverat ipsam ad imaginent et similitudinem suam , ut eam faceret bonorum suorum participatione participera , et quap, oculus non vidit , nec auris audivit , neque in cor hominù ascenderunt , V (:°"nth. »• $■

r 7 ' a Lan t. 8.7,

aeterna gaudia praepararet. Ignem igitur dilectionis internae non solùm hac consideratione triplid custodivit , sed etiam caritatis lampades semper operibus pietatis accendit, quas nec aquarum impetus , nec ventorum fiatus , nec torrens spinarum tribulalionum et angustiarum extinxit. Ideôque jam cœlesti thalamo collocata a Virgine matre Dei, in mulieribus beuedicta ineffabilis gloriae diademate coronatus , quae Ecclesiam triura phantem laetiflcans , militantem fulgore miraculorum illustrât. Cœci enim vident, surdi audiunt, muti loquuntur, claudi ambulant , mortui resurgunt, et alii variis detenti languoribus recipiunt per ipsius beatae mérita sanitatem. Carissima igitur in Christo SaP- 7. filia , sanctae Elisabethaî conversationis exemplum propler duo posuimus coram te quasi pretiosissimam margaritam ; primùm ut in hoc speculo sine macula fréquenter aspicias , ne quid in angulis conscientise tuse lateat, quod oculos divinœ majestatis offendat. Secundo ut nihil déesse valeat ad ornatum , quod ad decorem sponsae cœlestis exigitur, ut cum invitata fueris ad cubiculum Assueri , scilicet régis œterni , appareas E«tber. t. ornata virtutibus et pietatis operibus decorata.

Datum Perusii , vu idus junii , anno nono.

LETTRE DU PAPE INNOCENT IV, POUR AUTORISER LA SECONDE TRANSLATION DES RELIQUES DE SAINTE ELI- SARETH.

Ex IMS. Meliiciensi codice in-4°j apud RIS. Rolland. Brux.

INNOCENTIDS EPISCOPUS SERVUS SERVORUM DEI , venerabili fratri nostro épiscopo Moguntinensi saluiem et apostolicam benedictionem.

Dilectorum filiorummagistri ex fratrum hospitalis S. Maria; Teutonicorum Yerosolymitani nobis oblata petitio continebat quod cum sepulcrum in quo beata Elisabeth in ecclesià S. Francisci de Marcburg requiescit , ipsius gloriosis meritis miraculorum titulis refulgeat venerandis , ac per hoc populorum ftdeliura frequentationibus dicta ecclesià cum laudibus oblatis Redemptori omnium visitetur, quem in suis sanctis luimilium devotio mirabilem veneratur, ut ad ipsius sepulcrum propler loci angustias in qua ejus tumba dicilur collocata prrc mullitudine nimiâ confluentium absque periculo valeat accessus haberi , dictus magister et frater nobis humiliter supplicarunt ut

super hoc fidelium devotioni proyidere paterna sollicitudine curaremus. Cum igitur ubi fuerit corpus sanctum illic aquilse congregentur, illi yidelicet qui piis desideriis Deum quaerunt ac devotorum dona petunt , eorum exigunt mérita pœnitentibus viam préparent latiorem , fraternitati vestrse per apostolica scripta mandamus : quatenùs personaliter ad prsedictam ecclesiam accedentes , et locelli ejusdem sanctœ ubi sunt conditœ- ipsius reliquiœ circumstantiis universis diligenter inspectis ad locum opportunum ac idoneum transferre facias , si tamen yidebitur expedire. Ut autem ex prœsenti collocatione munerum firma maneat exspectatio futurorum , illis Yerè pœnitentibus et confessis qui die translationis ipsius ad prsedictum locum cum débita yeneratione accesserint, prout tibi yidebitur, auctoritate tuâ, opportunam indulgentias gratiam largiare.

Datum Lugduni , n nonas noyembris , pontificatus nostrî anno vu, etc.

vin.

CitunjU ï>e sainte €ltôûbcth

Nous avons cherché à réunir ici tout ce que nous avons pu recueillir dans les anciens antiphonaires , bréviaires, et missels en l'honneur de sainte Elisabeth. Nous ne pouvons, ce nous semble, nous dispenser de conserver tout ce que sa pensée a inspiré à l'Église et aux ordres religieux qui lui avaient voué un culte spécial : nous serions heureux de pouvoir, à cette occasion , procurer quelque satisfaction aux rares amis de ces vieilles liturgies que la refonte moderne des*livres d'église a fait si cruellement disparaître.

Dans le préambule de la déposition des quatre suivantes, il est dit que le pape institua le jour même de la canonisation de sainte Elisabeth un office spécial en son honneur, qui devait être transcrit à la suite de cette déposition ■ ; mais cette transcription n'existait pas dans le manuscrit, tel que Mencken l'a imprimé, et nous n'en avons pu trouver nulle part la trace.

L'abbé Le Beuf, dans une lettre insérée au Mercure de France , de février 1737 , p. 239 , dit que , selon Trithème , Gérard , moine de Saint-Quentin , composa un office spécial de sainte Elisabeth. Cet office se trouvait encore alors dans les anciens antiphonaires du diocèse de Paris, que cet abbé Le Beuf eut le funeste pouvoir de faire supprimer : il s'en moque beaucoup dans sa lettre, ainsi que de l'ancien office de saint Louis : il n'en cite, par dérision, que la première antienne des secondes vêpres , ainsi conçue :

In secundis vesperis Chorus noster gaude :

Jubila cum superis In ducissae laude.

Nous avons cherché en vain à la Bibliothèque du Roi un antiphonaire parisien qui renfermât cet office : nous n'avons trouvé qu'un

1 Officioque missarum , quod in fine quas Dominus papa ipse dictator eo die

hujus legendœ abbreviatum reperitur, in missa promulgavit, gralias divin*

instituto , cum orationibus , quae col- agentes clemenlirc. Dict. iv Ancill.

lectae dicuntur, sécréta et eomplenda , p roi. 20 , 10.

bréviaire du XIIIe siècle , probablement du diocèse de Verdun , qui contient les divers hymnes et antiennes que nous donnons ci-après.

OFFICIUM SANCTVE ELISABETH.

(Tiré d'un Bréviaire MS. in-4° du XIII* siècle, à la Bibl. royale. )

IN I VESPERIS.

Capitulum.

Mulierem fortem, etc. {comme au bréviaire actuel).

#. Elyzabeth contemplata Christum atque visitata , flet et ridet prae gaudio fruens ejus consortio ac dulci colloquio. ir. Si vis igitur esse mecum volo ego esse tecum. Flet.

Hymnus.

Novum sidus emicuit, Error vêtus conticuit , Novo splendore rutilât ; Plebs nova laudes intonat.

In ejus nunc praeconia Linguam solvat ecclesia , Novae prasconis gloriam .

Promat sperando veniam.

Dies solemnis agitur , Dies salutis colitur, In quo spes quae promittitur Hac attestante redditur.

Ergo Domini famula Elysabeth , per secula Christo conséquent , veniam Nobis poscas et gratiam.

Ad Magnificat antiphona.

Ave mater pietatis , Forma patientiae, Exemplar humilitatis , Roga regem gloria? , Ut nos solvat a peccatis , Te colentes hodie , In hac valle caecitatis Lumen mittens gratiae.

Altéra.

Ave gemma speciosa , Mulierum sydus , rosa , Ex regali stirpe nata , Nunc in cœlis coronata ; Mundo licet viro data , Christo tamen desponsataj Utriusque sponsalia Simul servans illibata , Saram sequens fide pia Et Rebeccam prudentia ; O dilecta , o beata Nostra esto advocata , Elyzabeth egregia , Ut nostrorum peccatorum Sic veniam consequamur, Quod tantorum post laborum Tecum jungi mereamur.

Collecta.

Tuorum corda fidelium (comme au bréviaire actuel).