PREMIERE INVASION DES HONGROIS EN ITALIE
(II, 9 et suivantes. Foy. xxviii.)
Sol necdùm piscis signum deserens, arietis occupabat, cùm immense collecte exercitu Ilaliam petunt, Aquilegiam, Veronam, munitissimas pertranseunt civitates et Ticinum, qu9e nunc alio excellentiori Papia notatur vocabulo, nullis resistentibus veniunt. Rex igitur Berengarius tam prseclarum novumque facinus (antehac enim neque nomen gentis hujus audierat) satis mirari non potuit. Italorum igitur, Tuscorum, Volscorum, Gamerinorum, Spoletinoruin quos-
NOTBS ET ÉCLAIRCISSEMENTS. 489
dam libris, alios nuntiis directis, omnes tamen in unum venire praecepit, factusque est exercitus triplo Hungariorum validior.
Cumque sibi rex Berengarius tôt adesse copias cerneret, superbiae spiritu inflatur, magisque triumphum de hostibus multitudini suae quam Deo tribuens, solus ipse cum paucis quodam in oppidulo degens, voluptati operam dabat. Quod igitur? Tantani mox ut Hungarii contemplati sunt multitudinem, animo consternati, quid facerent deliberare non poterant. Praeliari penitus formidabant, fugere omninô nequibant. Verum inter utramque hanc œstuationem fugere magis quam prseliari juvat, persequentibusque christianis, Adduam fluvium natando, ità ut nimià festinatione plurimi necti submergerentur, pertranseunt.
Hungarii denique consilio non malo accepte internuntiis christianos rogant, quatenus praedâ omni cum lucro reddita, ipsi incolumes remeare possent. Quam petitionem christiani funditus abdicantes, his proh dolor ! insultabant, potiusque vincula quîs Hungari vincirentur, quàm arma - quibus necarentur, exquirunt. Gùmque pagani christianorum animos hoc pacte mulcere nequirent, vêtus rati melius consilium, capta sese liberare satagunt fugâ, sicque fugiendo in Veronenses latissimos campos perveniunt.
Ghristianorum primi horum jàm novissimos insequuntur fitque eôdem pugnae prseludium, in que victoriam habuêre pagani. Validiore verô propinquante exercitu, fugae non immemores, cœptum iter percurrunt. Veneruntque christicolae cum idololatribus pariter juxtà fluvium Brentam; equi enim nimiùm defatigati fugiendi copiam negabant Hungariis. Simul igitur utrasque acies convenêre, memorati tantummodo fluvio alveo separatœ. Hungarii denique, nimio terrore coacti, omnem supellectilem, captivos, arma
omnia, equoe, singulis tantum quibuscum remeare possent relentia, dare promittunt; hoc pr^etereà in onere sues pe^ tilionis adjungunt ut si vitâ tantum comité, datis omnibus, illos remeare permitterent, se nunquam amplius Italiam ingressuros, filiis suis obsidibus datis, promitterent. Verum, heu ! christiani superbiae tumore decepti, minis paganos, çeu j&m victos, insequuntur, eisque continuo hujusmodi çcTToloyzioiv, id est rcsponsionem, remittunt : « Si contraditum nobis, prpesertim a contraditis j^mque canibus mortuis, inunus reciperemus , fœdusque aliquod iniremus, insanos capite non sanus juraret Orestes ! »
Hâc igitur Ilungarii legatione desperati , collectis in unum fortissimis, tali sese mutuo sermone solantur : « Si hâc, quse inprsesentiarum cernitur, luce perditâ, nihil est quod deterius proveniri possit hominibus, et quia locus preci nullus, fugiendi spes omnis ablata, colla summittere mori est, quid verendum nobis est tela inter ipsa ruere, morte mortem inferre? Numquid non fortunse, et non imbecillitati casus deputandus est noster ? Viriliter enim pugnando occumbere, non est mori, sed vivere. Hanc famam tantam, banc ylipovoiiziccv, id est hereditatem, ut à patribus nostris accepimus, nostris etiam relinquamus heredibus... Invalidas plebis sanè congregatio plurima ad cœdem tan^tùm est exposita. Sed et Mars fugientem sœpissimè perimit, dimicantem fortiter protegit. Hi enim qui nobis supplicantibus non miserentur, ignorant, neque mente percipiunt, quia vincere quidem bonum est, supervincere nimis invidiosum.
Hâc itaque ex oratione utcumque animos recreatitres in partes insidiasponunt, recte ipsi fluvium transeundohostes in mediosruunt. Christianorum enim plurimi, longâ propter internuntios expectatione fatigati, per castra, ut cibo re-
MOTBS ET ÉCIAIRCI8SBMBNTS. 491
crearentur, descenderant : quos tanU\ Hungarii celeritato confoderunt, ut in gulà cibum .Iransfigerent, aliis quibusdam, equis fugam iiegarent ablatis... Ad auginentum denique perditionis christianorum, non parva inter eos erat discordia. NonnuUi plané Hungariis non solum pugnam non inferebant, sed ut proximi caderent inhalabant, atque ad hoc perversi ipsi perverse facerant qua tenus dùm proximi eaderent, soli ipsi quasi liberius regnarent. Qui , dùm proximorum necessitatibus subvenire negligunt, eorumque necem diligunt, ipsi propriam incurrunt. Fugiunt itaque christiani , saeviuntque pagani , et qui prius supplicare iViuneribus nequibant, supplicaqtibus postmodum parcere nesciebant. Interfectis denique fugatisque christianis, omnia Hungarii regni loca saeviendo percurrunt...
Ce passage de Luitprand est d'autant plus curieux que c'est le seul récit détaillé qui nous soit parvenu de cette lamentable journée. On y voit que les Hongrois avaient sur leurs adversaires non-seulement J'avantage de l'unité d'action et de cet invincible courage qui naît du désespoir, mais celui de l'expérience militaire. Leur mouvement offensif ne fut pas un éhn aveugle et irréfléchi, puisqu'il résulta clairement du texte de Luitprand que trois détachements hongrois avaient repassé la rivière à Tinsu des Italiens, et secondèrent l'attaque principale en prenant inopinément le camp ennemi à revers. Cette surprise, habilement concertée, ne réussit que trop bien, grâce à la fatigue et à l'imprévoyance des soldats de Bérenger, et surtout aux divisions quf postaient parmi eux.
(III, 3, Voy. XXXVI.)
(Voici maintenant un échantillon du style poétique de Luitprand, qui, comme nous l'avons déjà dit, faisait avec une assez grande facilité des vers de différentes mesures. Ceux-ci sont assurément des meilleurs, malgré leurs incorrections nombreuses et leur diction rude et contournée :)
Clarus ab infuso discedens sidère (F. aethere) Phœbus
Zodiaci primum solito conscendere sidus
Incipit, et gelidas dissolvere colle pruinas,
iEolus atque suos binos bis mittere flatus,
Ungrorum furibunda manus cùm gaudet in urbem,
Flatibus œoliis adjuta, infundere flammas.
Spiritibus validis parvus diffunditur ignis ;
Nec juvat Hungarios solis hos urere flammis,
Uiidique conveniunt, mortemque inferre minantur,
Confodiunt telis, calidus quos terruit ignis.
Uritur infelix olim formosa Papia !
Vulcanusque suos attollens flatibus artus,
Ecclesias patriamque simul conscendit in omnem.
Extinguuntur maires, pueri, innuptœque puellœ. (13 pieds)
Sancta catervatim moritur catecumina plebs tune,
Prsesul in urbe sua banc moritur sanctusque sacerdos,
Nomine qui proprio bonus est dictusque Johannes
Quod fuerat longo thecis in tempore clausum,
En jacet, hoc aliéna manus ne tangeret aurum,
Atque per immensas dissolvitur igné cloacas.
Uritur infelix olim formosa Papia !
Cerner et argent! rivos, paterasque micantes,
Corpora majorum passim combusta virorum.
Jaspidis hic pretium viridis, rutilique topazi
Spernitur, et saphyrum, onyx, pulcherque beryllus
Institor heu ! faciem nullus lune flectit ad aurum.
Uritur infelix olim formosa Papia !
Lucidus immensas eripit nec fonte carinas
Ticinus, sentina simul diffunditur igné.
TÈf'm g^ Rf'
ifti^actiX^ lit» .
Km^
( „ÇtCmi«^>f )
( \D e/L<MMZJ>y 1 \ (yivù/j'^Y^)
Si/
«ît4M*-tie*>'Il
Nous réunissons ici les monogrammes des empereurs et rois d'Italie qui ont figuré dans le cours de ce récit. Ces signatures offrent, selon nous, un intérêt plus réel que les effigies figurées sur les sceaux de ces princes, effigies dont l'extrême barbarie d'exécution rend la ressemblance suspecte, tandis que les quelques lettres péniblement tracées au bas des chartes par ces mains si puissantes et si inexpérimentées dans l'art d'écrire, sont l'unique trace qui nous reste de leur existence, le seul vestige matériel qu'ils aient laissé en ce monde. {Foir la planche ci-jointe.)
nif DES NOTES ET ÉCLAIRCISSEMENTS.